LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Theo kết quả tổng điều tra dân số (TĐTDS) vào ngày 1/4/2019, tổng số dân của Việt Nam là 96. Số ngƣời từ 60 tuổi trở lên là 11,409 triệu ngƣời. Số ngƣời từ 65 tuổi trở lên là 7,417 triệu ngƣời.
Theo số liệu của Tổng cục Thống kê dân số trung bình năm 2019 là 96,484 triệu ngƣời, tỷ lệ dân số từ 60 tuổi trở lên theo TĐTDS là 11,8%, tỷ lệ ngƣời 65 tuổi trở lên là 7,7%. Có thể thấy số ngƣời cao tuổi ở nƣớc ta đang tăng lên rất nhanh chóng đang đặt ra những cơ hội và thách thức lớn cho đất nƣớc trong việc chuẩn bị nguồn lực để đón nhận số lƣợng dân số cao tuổi ngày càng tăng nhất là khi Việt Nam đƣợc xếp vào một trong các nƣớc có thu nhập trung bình thấp. Với tỷ trọng đáng kể trong cơ cấu dân số, ngƣời cao tuổi là một trong những nhóm ngƣời dễ tổn thƣơng trong xã hội, cần đƣợc bảo vệ và chăm sóc sức khỏe toàn diện. Hiện nay, Việt Nam đã bƣớc vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ rất nhanh, trong giai đoạn cuối của thời kỳ cơ cấu dân số vàng, bƣớc đầu vào giai đoạn già hóa.
Già hóa dân số nhanh đặt Việt Nam trƣớc nhiều thách thức liên quan đến chăm sóc sức khỏe và các chính sách an sinh xã hội cho ngƣời cao tuổi nhƣ chính sách về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và trợ cấp xã hội… Ngƣời cao tuổi là những ngƣời có sức khỏe suy yếu cho nên vấn đề mà họ quan tâm nhất đó là chăm sóc y tế. Ngƣời cao tuổi chủ yếu mắc các bệnh mạn tính nên chi phí chăm sóc sức khỏe luôn thƣờng trực, ngoài ra một số ngƣời cao tuổi còn có những yêu cầu khác biệt, đặc thù về chăm sóc sức khỏe. Đặc điểm bệnh lý của ngƣời thƣờng là lão hóa các cơ quan, tính chất đa bệnh lý, các hội chứng đặc trƣng ở ngƣời cao tuổi; sử dụng nhiều thuốc và bị phụ thuộc; tăng nguy cơ tai biến. Bệnh nhân cao tuổi thƣờng có các hội chứng lão 2 khoa đặc trƣng nhƣ: Trí nhớ giảm sút, rối loạn vận động, suy dinh dƣỡng, suy giảm hoạt động chức năng, trầm cảm… Già hóa dân số dẫn tới việc số ngƣời cao tuổi sống phụ thuộc vào sự hỗ trợ sẽ tăng lên.
Già hóa dân số đem đến những khó khăn, thách thức trong việc thực hiện chính sách, đảm bảo các nhu cầu trong cuộc sống, đặc biệt là nhu cầu chăm sóc sức khỏe cho ngƣời cao tuổi. Đã là ngƣời cao tuổi bất kể họ là ai thì họ đều có những khó khăn nhất định nhƣ: Sức khỏe suy giảm, họ cảm thấy cô đơn và thiếu sự chăm sóc, họ thƣờng hồi tƣởng về quá khứ, cảm thấy tủi thân và thậm chí là có một số ngƣời cao tuổi hoặc ngƣời cao tuổi cô đơn bị trầm cảm. Công tác xã hội là một ngành nghề sinh ra nhằm trợ giúp các cá nhân, nhóm, cộng đồng phục hồi hay tăng cƣờng chức năng xã hội góp phần đảm bảo nền an sinh xã hội, nhất là các đối tƣợng yếu thế nhƣ ngƣời cao tuổi, ngƣời khuyết tật, trẻ em mồ côi không nơi nƣơng tựa…Đặc biệt là từ ngày 25 tháng 3 năm 2010 Thủ tƣớng Chính Phủ ký Quyết định số 32/2010/QĐ-TTg Phê duyệt đề án phát triển nghề Công tác xã hội với mục tiêu phát triển Công tác xã hội là một nghề ở Việt Nam. Thông qua đề án phát triển nghề công tác xã hội thì vai trò của CTXH với ngƣời cao tuổi nói chung và hoạt động Công tác xã hội với ngƣời cao tuổi nói riêng đƣợc đặt ra nhƣ một nhiệm vụ cấp bách đối và cũng từ đó khẳng định đƣợc thƣơng hiệu nghề công tác xã hội, những điều mà công tác xã hội mang lại cho ngƣời cao tuổi nói riêng và các đối tƣợng yếu thế nói chung, và đƣợc toàn xã hội biết nhiều hơn.
Tuy nhiên, vai trò của công tác xã hội cũng nhƣ các hoạt động mà công tác xã hội vẫn chƣa đƣợc phổ biến nhƣ nhiều ngành nghề khác trong xã hội. Trên thế giới NCT trở thành đối tƣợng quan tâm đặc biệt và đƣợc chăm sóc chu đáo, đƣợc hƣởng nhiều phúc lợi xã hội. Và cả thế giới cũng nhƣ Việt 3 Nam đều có rất nhiều các nghiên cứu về ngƣời cao tuổi, tuy nhiên đa phần các nghiên cứu xoay quanh vấn đề già hóa dân số và thách thức, vấn đề chăm sóc sức khỏe ngƣời cao tuổi và vấn đề an sinh xã hội cho ngƣời cao tuổi, còn nghiên cứu về mô hình chăm sóc và nuôi dƣỡng tại các trung tâm bảo trợ xã hội còn ít và thiếu hệ thống. Trung tâm Bảo trợ xã hội III, thành phố Hà Nội là đơn vị trực thuộc Sở Lao động, Thƣơng binh và Xã hội thành phố Hà Nội, có địa chỉ tại số 3 Tổ dân phố 3 Miêu Nha, phƣờng Tây Mỗ, quận Nam Từ Liêm.
Có chức năng tiếp nhận, chăm sóc, nuôi dƣỡng ngƣời già cô đơn không nơi nƣơng tựa, trẻ mồ côi, trẻ có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn trên địa bàn thành phố Hà Nội. Mặc dù Trung tâm Bảo trợ Xã hội III nằm ngay ở Hà Nội nhƣng cũng chƣa có nghiên cứu nào đi sâu tìm hiểu về các hoạt động chăm sóc nuôi dƣỡng ngƣời cao tuổi ở đây, đó chính là lý do tôi chọn đề tài “Hoạt động công tác xã hội trong chăm sóc người cao tuổi: Nghiên cứu trường hợp tại Trung tâm Bảo trợ xã hội III, thành phố Hà Nội” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ của mình. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Ngƣời cao tuổi (NCT) trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng đang có xu hƣớng tăng nhanh. Theo WHO, trung bình cứ một giây có hai ngƣời bƣớc vào tuổi 60, tức mỗi năm thế giới có thêm khoảng 58 triệu ngƣời trên 60 tuổi.
Hiện nay, thế giới có khoảng 901 triệu ngƣời cao tuổi (năm 2015), chiếm 12,3% dân số. Số này sẽ tăng lên hơn hai tỷ ngƣời vào năm 2050, chiếm 22% dân số thế giới [1]. Các đề tài nghiên cứu trên thế giới cũng xoay quanh các vấn đề già hóa dân số, vấn đề an sinh xã hội cho NCT và các dịch vụ chăm sóc sức khỏe thể chất và sức khỏe tinh thần NCT. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 4 Trong cuốn sách "Aging and health: Asian anh Pacific Islander American Elders" (Ngƣời già và sức khỏe: Ngƣời cao tuổi Mỹ đến từ châu Á và Thái Bình Dƣơng) nhóm tác giả đã nghiên cứu sự đa dạng văn hóa, hệ thống niềm tin, cấu trúc gia đình ảnh hƣởng đến việc CCSK của những NCT đến từ các nƣớc khác nhau thuộc khu vực châu Á- Thái Bình Dƣơng hiện đang sống ở Mỹ.
Từ đó, nhóm tác giả đánh giá nhu cầu, xác định những thuận lợi, rào cản trong việc chăm sóc sức khỏe, tạo điều kiện để NCT thể hiện đƣợc những mong muốn và nhu cầu một cách tự nhiên nhất. Quỹ dân số Liên hợp quốc (UNFPA) và tổ chức hỗ trợ ngƣời cao tuổi quốc tế (Help Age International) đã thực hiện đề tài “Già hóa trong thế kỷ 21: Thành tựu và thách thức” (2012). Theo báo cáo, năm 1950, toàn thế giới có 205 triệu ngƣời từ 60 tuổi trở lên. Đến năm 2012, số ngƣời cao tuổi tăng gần 810 triệu ngƣời.
Dự tính con số này là 1 tỷ ngƣời trong vòng mƣời năm nữa và đến 2050 sẽ tăng gấp đôi là 2 tỷ ngƣời. Trong khi đó, có sự khác nhau giữa các vùng, các dân tộc, các giới tính. Tác giả cho rằng vì sự già hóa dân số rất nhanh chóng nhƣ thế mà mỗi Quốc gia phải xây dựng cho mình một chiến lƣợc nhằm hỗ trợ riêng cho từng đối tƣợng đạt hiệu quả cao nhất. Trong nghiên cứu: “Triển vọng Việc làm và Xã hội Thế giới” của Tổ chức Lao động Quốc tế, năm 2018 đã phân tích và chỉ ra rằng: Dân số già hóa sẽ tạo thêm áp lực đối với những thách thức của thị trƣờng lao động tƣơng lai [2].
Nghiên cứu chỉ ra già hóa dân số sẽ dẫn đến tuổi trung bình của những ngƣời trong lực lƣợng lao động tăng lên, thách thức khả năng của ngƣời lao động theo kịp tốc độ đổi mới và thay đổi cơ cấu trong thị trƣờng lao động. Những xu hƣớng này cùng nhau sẽ tạo nên một số thách thức, bao gồm việc giữ cho những ngƣời về hƣu khỏi đói nghèo, thúc đẩy kết quả việc làm bền vững vì một lực lƣợng lao động ngày một già hóa và giúp những lao động lớn tuổi thích ứng với sự thay đổi trong thế giới việc làm. Nghiên cứu cho 5 rằng cần thúc đẩy khả năng tìm việc của ngƣời lao động bằng cách học tập suốt đời là chìa khóa mở rộng cơ hội việc làm cho họ, kể cả khi họ nhiều tuổi hơn. Khuyến khích ngƣời lao động lớn tuổi tham gia các chƣơng trình đào tạo và cải thiện kỹ năng nhằm giảm nguy cơ không đƣợc thị trƣờng lao động tiếp nhận và nghỉ hƣu sớm, tạo thêm áp lực cho các hệ thống hƣu trí.
Nghiên cứu “Nghiên cứu tình huống cho quốc gia trợ cấp cho người cao tuổi ở Thái Lan” năm 2013 của Worawet Suwanrada Đại học tổng hợp Chulalongkorn theo ông để ngƣời cao tuổi đƣợc hƣởng trợ cấp xã hội hiệu quả thì nền tảng pháp luật phải mạnh mẽ. từ năm 1993 đối tƣợng đƣợc hƣởng trợ cấp là ngƣời trên 60 tuổi, sống ở làng bản, nơi có các Trung tâm Trợ giúp xã hội của làng bản. Trong ba trƣờng hợp một là bị bỏ rơi. Hai là không có ngƣời chăm sóc, ba là nghèo hoặc bốn là không thể làm việc thì năm 2002 thì đối tƣợng ngƣời cao tuổi đƣợc hƣởng trợ cấp tăng thêm rất nhiều nhƣ: Ngƣời cao tuổi, có nhiều đặc điểm hơn những đặc điểm nêu trên và không thể tiếp cận các dịch vụ công hoặc sống ở nơi xa xôi, đƣợc ƣu tiên.
Trong phiên họp ngày 18/12/2014, Liên Hợp Quốc đã thông qua Nghị quyết GA/RES/69/146 về công tác ngƣời cao tuổi, trong đó Nghị quyết đã đƣa ra 52 điều cần thực hiện.