CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG CHƯƠNG TRÌNH QUẢN LÝ HÀNH VI KÉM THÍCH NGHI CỦA TRẺ DÀNH CHO ÔNG BÀ 1. Tổng quan nghiên cứu về xây dựng chương trình quản lý hành vi kém thích nghi của trẻ 1. Tổng quan nghiên cứu về các hình thức can thiệp hành vi kém thích nghi Vấn đề hành vi là một trong những vấn đề phổ biến trong giai đoạn trẻ em. Mọi đứa trẻ bình thường đều có thể có những hành vi kém thích nghi trong một giai đoạn nào đó, ở một hoàn cảnh nào đó, và điều này gây ảnh hưởng đến cuộc sống của trẻ chính trong giai đoạn, tình huống ấy.
Các kết quả nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam cũng chỉ ra thực trạng đáng quan tâm về trẻ có hành vi kém thích nghi, từ đó củng cố cho tầm quan trọng của các chiến lược can thiệp hành vi kém thích nghi của trẻ. Tại Việt Nam, chưa có nghiên cứu thống kê về hành vi kém thích nghi của toàn bộ trẻ Việt Nam, tuy nhiên, kết quả của một số nghiên cứu trên một nhóm mẫu nhất định đã chỉ ra 28.8% thanh thiếu niên có lo âu, trầm cảm, hành vi xâm kích và hành vi lệch chuẩn [4]; 41.4% trẻ em và thanh thiếu niên có hành vi chơi game và chơi bất cứ khi nào có thời gian rảnh (76.7%) [22]; Kết quả điều tra của bệnh viện Tâm thần Mai Hương năm 2007, có 9.2% trẻ có vấn đề hành vi ứng xử [14]. Con số này trong nghiên cứu của nhóm tác giả Đặng Hoàng Minh, Hoàng Cẩm Tú năm 2009 là 6. Kết quả điểm luận cho thấy các nghiên cứu đều thống nhất quan điểm về can thiệp hành vi kém thích nghi cho trẻ không thể tách rời việc can thiệp vào các thành tố kích thích tác động đến hành vi đó.
Trong đó, môi trường gia đình, nhà trường và xã hội nơi đứa trẻ tham gia vào được tập trung hơn cả. Can thiệp hành vi kém thích nghi trước tuổi đi học tốt nhất là dựa trên can thiệp gia đình và đào tạo kỹ năng làm cha mẹ, sau tuổi đi học là kết hợp với nhà trường [137]. Đồng tình với quan điểm này, Miller và cộng sự xác định các phương pháp để tối đa hóa lợi ích can thiệp cho trẻ có hành vi kém thích nghi được tổ chức thành ba cách tiếp cận: Cải tiến và mở rộng (a) tập trung vào quá trình tương tác (cha-mẹ-con cái), (b) mô hình sinh thái gia đình và (c) mô hình đa hệ thống. Các cải tiến trong mô hình can thiệp gia đình học tập xã hội (SLFI) tập trung vào việc tăng cường các kỹ năng mà cha mẹ hiện có phù hợp với nội dung của SLFI và bổ sung thêm các chiến lược tương tác mới.
Chương trình SLFI được đánh giá có hiệu quả trong việc điều chỉnh kỹ năng tương tác của cha mẹ, kỳ vọng của cha mẹ trong quá trình điều trị và giảm các yếu tố gây 6 căng thẳng trong môi trường xã hội. SLFI cũng bao gồm các can thiệp hành vi - nhận thức tác động đến các mối quan hệ trong toàn bộ hệ sinh thái của trẻ. Các mở rộng dựa trên nhiều hệ thống tạo ra các chế độ điều trị đầy hứa hẹn. SLFI còn được chứng minh có hiệu quả trong việc can thiệp kết hợp với thuốc và sự lôi kéo người cha tham gia trong điều trị [143].
Từ những bằng chứng của các can thiệp đi trước, nhóm tác giả Webster-Stratton, Carolyn H nghiên cứu phát triển một chương trình can thiệp tương tác cho các gia đình có con nhỏ (3 - 8 tuổi) bị rối loạn thách thức chống đối (chương trình BASIC), bao gồm các kỹ thuật tự quản lý và giải quyết xung đột của cha mẹ, đào tạo can thiệp gia đình thúc đẩy sự tự kiểm soát của phụ huynh, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng giải quyết vấn đề, tự chăm sóc và thành thạo trong việc tìm kiếm hỗ trợ xã hội. Chương trình sử dụng đa dạng các tình huống minh họa, băng video để dạy và mô hình hóa các kỹ năng của cha mẹ. Sau điều trị và đánh giá theo dõi chỉ ra rằng sự can thiệp này có hiệu quả trong việc cải thiện đáng kể thái độ của cha mẹ và tương tác giữa cha mẹ và con cái, giảm các kỷ luật cưỡng bức hoặc khắc nghiệt của cha mẹ và giảm các rối nhiễu hành vi ở trẻ [53]. Ngoài ra, một số nghiên cứu khác cũng nhấn mạnh việc đào tạo kỹ năng làm cha mẹ cho cha mẹ hoặc người chăm sóc nhằm tác động đến hành vi kém thích nghi của trẻ, như chương trình làm cha mẹ tích cực Triple P [133].
Về hình thức can thiệp, can thiệp phòng ngừa được đánh giá là có hiệu quả và khả thi nhất với hành vi kém thích nghi [49]. Trong đó, phòng ngừa được hiểu là tác động lên hệ thống mà trẻ tham gia vào như gia đình, nhà trường, xã hội thu nhỏ xung quanh trẻ. Offord đã chỉ ra bốn chiến lược can thiệp để ngăn ngừa hoặc điều trị hành vi kém thích nghi là chương trình tập trung can thiệp cho cha mẹ và gia đình, chương trình nâng cao nhận thức xã hội, chương trình can thiệp đồng đẳng và can thiệp tại trường học, chương trình can thiệp cộng đồng [102].1: Các hình thức can thiệp hành vi kém thích nghi của trẻ Chương Cơ sở lý thuyết Tổng quan trình Chương Các chương trình này khắc phục Các chương trình này thiết lập trình can nguyên nhân từ môi trường xã hội các mục tiêu hành vi rõ ràng và thiệp dự hóa không đầy đủ, tức là các môi dần dần định hình hành vi bằng phòng trường tối ưu cho hành vi tốt không cách sử dụng một hệ thống giám được cung cấp. Môi trường không sát rất có cấu trúc và áp dụng các lành mạnh chính là yếu tố chính dẫn tình huống thích hợp để thúc đẩy đến tính khí dễ tổn thương và hành vi thay đổi hành vi không phù hợp.
kém thích nghi ở trẻ. Chương Môi trường xã hội hóa trong gia đình Khóa đào tạo này giúp phát triển trình đào không lành mạnh là một trong những các can thiệp dự phòng tại nhà, tạo phụ nguyên nhân chính dẫn đến rối nhiễu cải thiện khả năng tương tác giữa huynh hành vi ở trẻ. Cha mẹ thiếu kỹ năng, các phụ huynh và nâng cao các thiếu kỷ luật phù hợp, trẻ thiếu cơ hội kỹ năng làm cha mẹ (ví dụ: Giao thực hành trong gia đình có thể khiến tiếp, giám sát của cha mẹ và kỷ rối nhiễu hành vi được củng cố. luật nhất quán).
Chương Nhiều trẻ em có rối nhiễu hành vi thể Khóa đào tạo này dạy cho trẻ em trình đào hiện sự thiếu hụt trong cách chúng xử các kỹ năng để kiểm soát tức giận tạo kỹ lý thông tin xã hội và cách chúng sử và bốc đồng, khắc phục những năng nhận dụng thông tin này để ra quyết định thiếu sót trong tiến trình tư duy, thức- hành hành động. Điều này khiến trẻ rơi vào sử dụng các kỹ năng giải quyết vi các tình huống tương tác xã hội có vấn đề xã hội phù hợp hơn và vấn đề, khiến chúng dễ bị tổn thương. phát triển các kỹ năng xã hội phù hợp hơn. Chương Hành vi chống đối, hung hăng của trẻ Chương trình cung cấp một thực trình can xuất phát từ xu hướng hành động bốc nghiệm kiểm soát cẩn thận về thiệp bằng đồng, không nghĩ về hậu quả.
thuốc kích thích cho trẻ em có rối thuốc Nguyên nhân chính của những rối nhiễu hành vi có chẩn đoán tăng nhiễu này là mất cân bằng các chất động giảm chú ý (ADHD). dẫn truyền thần kinh trong não. 8 Như vậy, các nghiên cứu về can thiệp cho trẻ có hành vi kém thích nghi có hiệu quả đều đánh giá cao hình thức can thiệp phòng ngừa thông qua tác động lên các lực lượng tương tác xung quanh trẻ (cha mẹ và các thành viên khác trong gia đình, nhà trường) để giúp giảm các tác động không hiệu quả lên trẻ. Trong các lực lượng đó, gia đình là một lực lượng cần quan tâm nhất khi can thiệp hành vi cho trẻ.
Cung cấp cho cha mẹ/ ông bà/ người nuôi dạy trẻ một chương trình hỗ trợ rèn luyện các kỹ năng giúp họ tương tác hiệu quả hơn với con sẽ giúp ngăn chặn hình thành các hành vi kém thích nghi ở trẻ, hạn chế dần hoặc dập tắt các hành vi kém thích nghi và giúp trẻ hình thành hành vi thích nghi thay thế. Tổng quan nghiên cứu về chương trình quản lý hành vi kém thích nghi của trẻ 1. Tổng quan nghiên cứu về chương trình quản lý hành vi kém thích nghi của trẻ dành cho cha mẹ Cùng chung mục đích quản lý hành vi kém thích nghi của trẻ thông qua tác động đến người chăm sóc, các chương trình quản lý hành vi kém thích nghi của trẻ dành cho cha mẹ hướng đến đối tượng chăm sóc chính là cha mẹ. Do đó, tổng quan các chương trình này giúp tác giả tiếp cận được với các mô hình lý thuyết của các chiến lược quản lý hành vi kém thích nghi của trẻ thông qua người chăm sóc.
Một số chương trình huấn luyện hành vi của cha mẹ gồm: Gồm Chương trình làm cha mẹ tích cực (The Positive Parenting Program - Triple P) [133], Những năm tháng tuyệt vời (Increable Years - IY) [53], Gia đình và nhà trường đồng hành (Families and schools together - FAST) [98], Chương trình tăng cường sức mạnh gia đình - cho cha mẹ và trẻ từ 10-14 tuổi (The Strengthening Families Program - for Parents and Youth 10-14 - SFP 10 - 14) [143] và một số chương trình khác (Strengthening Families, Strengthening Communities (SFSC) [103]; Chương trình “Giáo dục không trừng phạt” của Thomas Gordon (1989); Hệ thống đào tạo cha mẹ hiệu quả (Systematic traning for effective parenting - STEP) của Don Dinkmeyer và Gary McKay; Chương trình của nhóm tác giả Sue C Bratton và cộng sự được thể hiện trong cuốn “Child parent relationship therapy - CPRT”; Chương trình của Anna Lau. Kết quả điểm luận các nghiên cứu về chương trình quản lý hành vi của trẻ dành cho cha mẹ cho thấy một số điểm cơ bản sau: Về nội dung: Các chương trình “Huấn luyện hành vi của cha mẹ” (Parental behavior training - PBT) được xây dựng trên cơ sở lý thuyết hành vi. Mục đích của các chương trình làm cha mẹ tích cực này là giảm các hành vi không thích nghi ở trẻ. Cha mẹ tham gia tập huấn được hướng dẫn về cơ chế hình thành hành vi, những yếu tố 9 kích hoạt, những yếu tố duy trì, củng cố hay dập tắt hành vi.
Cụ thể, các nội dung được triển khai bao gồm: + Tổng quan về chiến lược làm cha mẹ tích cực: Dạy con tích cực là gì?