Đặt vấn đề Hiện nay, Tây Ninh có diện tích trên 4.500 ha trồng mãng cầu, trở thành vùng chuyên canh tập trung trồng mãng cầu có diện tích lớn nhất cả nước, chủ yếu ở xung quanh khu vực núi Bà Đen. Điều kiện địa lý tự nhiên khu vực núi Bà Đen rất phù hợp với môi trường sinh thái của cây mãng cầu. Ngoài ra, kỹ thuật canh tác của các hộ trồng mãng cầu khu vực núi Bà Đen cũng có đặc thù riêng, không chỉ chăm sóc cho cây mãng cầu tạo trái chất lượng ngon mà còn hình thành tập quán rải vụ thu hoạch, nâng cao giá trị sản phẩm. Mãng cầu Bà Đen có mặt trên tất cả các thị trường tiêu thụ lớn của cả nước.
Vào vụ thu hoạch chính (tháng 8, tháng 9) sản lượng mãng cầu Bà Đen đạt từ 3.500 tấn/tháng. Vào dịp Tết Nguyên đán, sản lượng mãng cầu Bà Đen đạt khoảng 3.000 tấn/tháng, đây là điểm khác biệt của mãng cầu Bà Đen so với các vùng khác vì hầu như không có nơi nào có mãng cầu vào khoảng thời gian này. Mãng cầu Bà Đen có nhiều thuận lợi và cơ hội để phát triển nhưng vấn đề đặt ra là tại sao người trồng vẫn chưa chủ động mở rộng sản xuất nhằm mang lại nguồn thu nhập cao cho gia đình? Phần lớn sản lượng mãng cầu sản xuất ra được tiêu thụ dưới dạng ăn tươi thông qua thương lái, đây có phải là “điểm nghẽn” cho việc sản xuất và tiêu thụ? Nhiều nhà vườn cho biết, thực tế những năm qua, họ phụ thuộc hoàn toàn vào các thương lái mãng cầu. Mà các thương lái này cũng phụ thuộc phần lớn vào các chủ vựa trái cây đầu mối ở thành phố Hồ Chí Minh.
Do đó, lợi nhuận của người trồng mãng cầu bị “teo tóp” đáng kể sau nhiều chặng “sang tay”. Giá bán từng loại mãng cầu tại các chợ thành phố Hồ Chí Minh thường cao gấp 2 lần so với giá nhà vườn. Mãng cầu loại 1 tại vườn có giá thu mua khoảng 18 – 25.000 đồng/kg, nhưng tại các chợ lên tới 40 – 50. Làm thế nào đạt được thu nhập cao nhất cho các tác nhân tham gia trong chuỗi giá trị sản phẩm mãng cầu Bà Đen, đặc biệt là người trồng là một vấn đề cần được LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 nghiên cứu; từ đó chúng ta đưa ra những giải pháp phù hợp.
Đến thời điểm hiện tại, phương pháp phân tích chuỗi giá trị là sự lựa chọn hàng đầu trong phân tích các sản phẩm nông nghiệp mang tính hệ thống từ đầu vào sản xuất đến đầu ra tiêu thụ vì thể hiện rõ sự vận hành của toàn hệ thống sản phẩm. Có thể khẳng định rằng, Mãng cầu Bà Đen là cây trồng có thế mạnh của thành phố Tây Ninh. Tuy nhiên, để có định hướng phát triển phù hợp, chúng ta cần có sự am tường về chuỗi giá trị Mãng cầu Bà Đen ở các khía cạnh kỹ thuật, kinh tế và thương mại. Những câu hỏi như: hiệu quả cụ thể của mô hình trồng mãng cầu này như thế nào? Chi phí, lợi nhuận của người nông dân, người thu gom, người bán lẻ trong chuỗi giá trị là bao nhiêu? Cần làm gì để mô hình này phát triển bền vững, sinh lợi cao hơn? Giải pháp nào giúp cho sản phẩm mãng cầu Bà Đen có thể đứng vững trên thị trường, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân vẫn chưa được trả lời.
Xuất phát từ lý do trên, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu chuỗi giá trị sản phẩm mãng cầu Bà Đen tại thành phố Tây Ninh”.2 Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu tổng quát của đề tài là nghiên cứu thực trạng sản xuất và tiêu thụ mãng cầu Bà Đen tại thành phố Tây Ninh, từ đó cung cấp một số thông tin hữu ích, đề xuất một số giải pháp góp phần hoạch định chính sách, hoạt động cần thực hiện nhằm nâng cao giá trị của sản phẩm, tăng thu nhập cho các tác nhân tham gia chuỗi giá trị đặc biệt là người trồng mãng cầu. Mục tiêu cụ thể của đề tài là phân tích thực trạng sản xuất và tiêu thụ mãng cầu Bà Đen tại thành phố Tây Ninh; từ đó xác định các nhân tố tham gia vào chuỗi giá trị. Lập sơ đồ chuỗi giá trị; tìm hiểu cấu trúc, sự vận hành chuỗi giá trị và phân tích quan hệ kinh tế, thương mại giữa các tác nhân tham gia chuỗi giá trị sản phẩm mãng cầu.3 Câu hỏi nghiên cứu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Thực trạng sản xuất và tiêu thụ sản phẩm mãng cầu Bà Đen tại thành phố Tây Ninh hiện nay? Những thuận lợi và khó khăn hiện tại của sản phẩm mãng cầu Bà Đen? Sơ đồ chuỗi giá trị, kênh phân phối của sản phẩm mãng cầu Bà Đen là như thế nào? Tác nhân nào tham gia trong chuỗi giá trị của sản phẩm? Phân phối thu nhập giữa các tác nhân tham gia trong chuỗi giá trị như thế nào? Những đề xuất nhằm phát triển chuỗi giá trị sản phẩm mãng cầu Bà Đen tại thành phố Tây Ninh? 1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu bao gồm tất cả các tác nhân tham gia chuỗi giá trị mãng cầu từ hộ trồng mới, hộ trồng đang thu hoạch đến các thương lái thu mua mãng cầu, vựa, đại lý thu mua, người bán lẻ và người tiêu dùng mãng cầu. Nghiên cứu được tập trung thực hiện tại xã Tân Bình, xã Thạnh Tân thành phố Tây Ninh; một số chợ, cửa hàng tại phường Ninh Sơn, Phường 3 thành phố Tây Ninh và chợ đầu mối Hóc Môn ở Thành phố Hồ Chí Minh.
Thời gian nghiên cứu được tiến hành trong 6 tháng từ tháng 9 năm 2014 đến tháng 2 năm 2015.5 Phương pháp nghiên cứu Để trả lời các câu hỏi của mục tiêu nghiên cứu, đề tài này áp dụng chủ yếu phương pháp thống kê mô tả, tổng hợp và phân tích thông tin. Sau khi tiến hành lược khảo lý thuyết; tác giả tiến hành chọn mẫu điều tra theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất, chọn mẫu thuận tiện kết hợp với chọn mẫu theo kinh nghiệm; và tiến hành thu thập số liệu bằng nhiều công cụ khác nhau từ các báo cáo của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Tây Ninh, niên giám thống kê và điều tra bằng phiếu; cuối cùng, tác giả tiến hành phân tích chi phí – lợi nhuận, phân tích giá trị gia tăng được cụ thể hóa bằng cách áp dụng các chỉ tiêu kinh tế phổ biến như doanh thu, tổng chi phí, chi phí tăng thêm, chi phí trung gian, giá thành, giá trị gia tăng, lợi nhuận.6 Kết cấu của đề tài LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Ngoài danh mục các bảng biểu, phụ lục và tài liệu tham khảo; luận văn bao gồm năm chương. Chương một là phần giới thiệu; tác giả trình bày lý do chọn đề tài; mục tiêu nghiên cứu; đối tượng và phạm vi nghiên cứu; phương pháp nghiên cứu và kết cấu của đề tài. Trong Chương hai, cơ sở lý luận; tác giả trình bày tổng quát lý thuyết về chuỗi giá trị, cách tiếp cận và các yếu tố ảnh hưởng đến chuỗi giá trị nông sản; phần cuối chương, tác giả lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam và trên thế giới về chuỗi giá trị.
Trong Chương ba, phương pháp nghiên cứu; bằng việc thống kê mô tả và biện luận; tác giả phân tích những tác động đến chuỗi giá trị, kiểm tra, chứng minh dựa vào lý thuyết liên quan để khẳng định kết quả đối với nghiên cứu của mình; cuối chương, tác giả mô tả cách thức lấy mẫu, định nghĩa biến số và mô tả bộ dữ liệu nghiên cứu. Trong Chương bốn, về kết quả nghiên cứu; tác giả trình bày tổng quan về chủ đề nghiên cứu; phân tích kết quả nghiên cứu chuỗi giá trị sản phẩm mãng cầu Bà Đen. Trong Chương năm, kết luận và gợi ý chính sách; dựa vào các phân tích ở các chương trên; tác giả đưa ra kết luận chủ đề nghiên cứu, hạn chế của đề tài cùng với gợi ý chính sách và hướng nghiên cứu tiếp theo. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUỖI GIÁ TRỊ Trong chương hai, tác giả trình bày một số định nghĩa về chuỗi giá trị, ba phương pháp tiếp cận chính chuỗi giá trị bao gồm phương pháp “filière”, khung phân tích của Porter và tiếp cận toàn cầu.
Ngoài ra, phần cuối chương, tác giả lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam và trên thế giới về chuỗi giá trị hàng nông sản.1 Tổng quan lý thuyết 2.1 Định nghĩa chuỗi giá trị Nghiên cứu về chuỗi giá trị trên thế giới đã được đề cập đến từ rất sớm. Năm 1988, Durufle và cộng sự đã áp dụng phương pháp “filiére” (chuỗi, mạch) nghiên cứu đánh giá chuỗi về mặt kinh tế, tài chính. Gereffi và Korzenniewicz (1994), Kaplinsky và Morris (2001) đã đưa ra phương pháp tiếp cận toàn cầu về chuỗi giá trị. Chuỗi giá trị là tổng thể các hoạt động liên quan đến sản xuất và tiêu thụ một sản phẩm hoặc dịch vụ nào đó.
Trong chuỗi giá trị diễn ra quá trình tương tác giữa các yếu tố cần và đủ để tạo ra một hoặc một nhóm sản phẩm và các hoạt động phân phối, tiêu thụ sản phẩm, nhóm sản phẩm đó theo một phương thức nhất định. Giá trị tạo ra của chuỗi bao gồm tổng các giá trị tạo ra tại mỗi công đoạn của chuỗi (Michael Porter, 1985). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Các hoạt Hậu cần Sản Hậu cần Marketing Dịch động đầu vào xuất đầu ra & bán hàng vụ chính Hạ tầng của doanh nghiệp GIÁ TRỊ Các hoạt Quản trị nguồn nhân lực động bổ trợ Phát triển công nghệ Mua sắm Nguồn: Michael Porter, 1985 Hình 2.1:Chuỗi giá trị của một doanh nghiệp Đây là một nguồn tư liệu về chuỗi giá trị như một công cụ cơ cấu phân tích phát sinh từ nghiên cứu của Michael Porter, trong đó ông xác định hai cấu trúc then chốt cần thiết để nâng cấp năng lực quốc gia (Porter 1980, 1985, 1990). Cấu trúc thứ nhất là cái được gọi một cách khá lẫn lộn là chuỗi giá trị, phân biệt các công đoạn khác nhau của quá trình cung ứng (logistics hướng nội, hoạt động, logistics hướng ngoại, tiếp thị và bán hàng, và dịch vụ hậu mãi) và các dịch vụ hỗ trợ mà công ty bố trí để thực hiện nhiệm vụ này (qui hoạch chiến lược, quản lý nguồn nhân lực, phát triển công nghệ và thu mua).