Tổng quan nghiên cứu

Quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng tại thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh đã thúc đẩy sự chuyển dịch mạnh mẽ về cơ cấu kinh tế, kéo theo việc chuyển đổi diện tích lớn đất nông nghiệp sang mục đích phát triển công nghiệp, dịch vụ và hạ tầng giao thông. Thống kê từ năm 2010 đến nay ghi nhận hơn 100 dự án phát triển kinh tế - xã hội được triển khai trên địa bàn, dẫn đến việc thu hồi đất của hơn 18.000 hộ gia đình và tác động trực tiếp đến sinh kế của trên 18.000 lao động nông nghiệp. Việc mất tư liệu sản xuất chính khiến người nông dân đối mặt với nguy cơ mất việc làm, giảm sút thu nhập và gặp nhiều rào cản tâm lý khi tái hòa nhập thị trường lao động.

Đề án thạc sĩ chuyên ngành Quản lý đất đai của tác giả Vũ Trung Hiếu, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiểu tại Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên, tập trung giải quyết bài toán cấp bách này. Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng thực thi chính sách hỗ trợ đào tạo nghề, chuyển đổi nghề nghiệp và giải quyết việc làm cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp tại thị xã Quảng Yên giai đoạn 2020-2023, từ đó đề xuất các giải pháp khả thi nâng cao hiệu quả chính sách đến năm 2030.

Ý nghĩa thực tiễn của đề án được minh chứng qua các chỉ số phát triển: thị xã có quy mô dân số hơn 151.000 người, tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 88% và tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế đạt 96,4%. Nguồn kinh phí hỗ trợ việc làm đã giải ngân đạt mức 95 tỷ đồng, góp phần giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp từ 40% xuống còn 20%. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học tin cậy giúp chính quyền địa phương hoàn thiện công tác quản trị đất đai và bảo đảm an sinh xã hội bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh kế bền vững kết hợp với lý thuyết thực thi chính sách công và an sinh xã hội. Quá trình thu hồi đất nông nghiệp làm suy giảm nguồn vốn tự nhiên (đất đai), đòi hỏi sự bù đắp tương xứng thông qua nguồn vốn con người (đào tạo nghề), nguồn vốn tài chính (bồi thường, vốn vay ưu đãi) và nguồn vốn xã hội (mạng lưới hỗ trợ việc làm). Các khái niệm cốt lõi bao gồm: hỗ trợ chuyển đổi nghề, đào tạo nghề lao động nông thôn, giải quyết việc làm sau thu hồi đất và an sinh xã hội bền vững.

Khung pháp lý của đề tài bám sát các văn bản quy phạm pháp luật quan trọng: Luật Đất đai năm 2013, Luật Đất đai năm 2024, Nghị định số 47/2014/NĐ-CP, Nghị định số 148/2020/NĐ-CP, Quyết định số 63/2015/QĐ-TTg và Quyết định số 12/2024/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ quy định 4 phương án hỗ trợ đào tạo nghề và giải quyết việc làm cho người lao động bị thu hồi đất. Ở cấp địa phương, đề tài căn cứ vào Quyết định số 3000/2017/QĐ-UBND, Quyết định số 39/2022/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh và Nghị quyết số 18/2020/NQ-HĐND của Hội đồng nhân dân tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2021-2025.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo định kỳ của Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Ninh, Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, Phòng Tài chính - Kế hoạch thị xã Quảng Yên giai đoạn 2020-2023.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa với cỡ mẫu 200 đối tượng, bao gồm 20 cán bộ quản lý cấp thị xã, xã, phường và 180 người dân trực tiếp bị thu hồi đất nông nghiệp. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng nhằm đại diện cho nhiều độ tuổi, trình độ văn hóa và mức độ mất đất canh tác. Việc lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, phân tích so sánh đối chiếu và ma trận SWOT giúp làm rõ những thuận lợi, khó khăn, điểm nghẽn hành chính và cơ hội cải thiện chính sách. Quá trình khảo sát và phân tích được thực hiện nghiêm túc từ tháng 6 năm 2023 đến tháng 5 năm 2024.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, công tác bồi thường và giải ngân hỗ trợ sinh kế tại thị xã Quảng Yên đạt quy mô tài chính ấn tượng với tổng số tiền hỗ trợ đạt 95 tỷ đồng trong giai đoạn 2020-2023. Toàn thị xã đã tổ chức đào tạo nghề chuyên môn cho 740 lao động nông nghiệp bị thu hồi đất, giúp lực lượng lao động này tiếp cận các nghề cơ khí, điện tử, dịch vụ và vận tải công nghiệp.

Thứ hai, cơ cấu lao động địa phương có sự chuyển dịch rất rõ rệt. Tỷ lệ lao động làm việc thuần nông giảm mạnh từ 40% năm 2020 xuống còn 20% vào cuối năm 2023. Tỷ lệ lao động qua đào tạo toàn thị xã đạt 88%, trong đó hơn 65% lao động trẻ sau đào tạo đã được tuyển dụng trực tiếp vào làm việc tại các khu công nghiệp trọng điểm như Khu công nghiệp Đông Mai và Khu công nghiệp Sông Khoai.

Thứ ba, chính sách an sinh xã hội đạt tỷ lệ bao phủ cao với 96,4% người dân tham gia bảo hiểm y tế. Tuy nhiên, kết quả điều tra 180 hộ dân chỉ ra rằng có khoảng 35% lao động từ 45 tuổi trở lên gặp khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm mới do hạn chế về trình độ học vấn và thể lực, chủ yếu chuyển sang làm công việc tự do hoặc buôn bán nhỏ lẻ với thu nhập bấp bênh.

Thứ tư, việc tích hợp ứng dụng Hệ thống thông tin địa lý (GIS) trong công tác quản lý đất đai và theo dõi nhu cầu đào tạo việc làm bước đầu đem lại hiệu quả, hỗ trợ số hóa hồ sơ cho hơn 100 dự án thu hồi đất, giúp cơ quan quản lý cập nhật dữ liệu nhanh hơn 30% so với phương pháp thủ công.

Thảo luận kết quả

Sự chuyển dịch cơ cấu việc làm tại thị xã Quảng Yên phản ánh xu hướng tất yếu của quá trình đô thị hóa dọc hành lang kinh tế ven biển Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh. Dữ liệu khảo sát có thể được mô tả trực quan qua biểu đồ cơ cấu lao động trước và sau khi thu hồi đất, kết hợp bảng thống kê 4 phương án hỗ trợ đào tạo nghề theo quy định mới nhằm minh họa sự tương quan giữa trình độ chuyên môn và mức thu nhập hàng tháng của người lao động.

Nguyên nhân chính giúp tỷ lệ chuyển đổi nghề thành công đạt mức cao là sự chủ động của chính quyền thị xã trong việc kết nối nhu cầu tuyển dụng của các doanh nghiệp FDI với các cơ sở đào tạo nghề. Khi so sánh với kinh nghiệm thực tế tại huyện Thủy Nguyên (Hải Phòng) và huyện Yên Phong (Bắc Ninh), thị xã Quảng Yên đã thực hiện tốt việc ban hành các chính sách hỗ trợ lãi suất vay vốn 100% cho các hộ kinh doanh tự tạo việc làm. Dẫu vậy, hạn chế lớn nhất vẫn là sự phối hợp liên ngành đôi lúc còn thiếu đồng bộ, dẫn đến việc tư vấn hướng nghiệp cho nhóm lao động trung niên chưa đạt kỳ vọng.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đổi mới chương trình đào tạo nghề theo đơn đặt hàng của doanh nghiệp. Ủy ban nhân dân thị xã Quảng Yên cần chủ trì phối hợp với Ban quản lý các Khu công nghiệp và doanh nghiệp trên địa bàn để thiết kế giáo trình thực hành chiếm 70% thời lượng. Mục tiêu nâng tỷ lệ lao động có việc làm ổn định sau đào tạo đạt trên 85% trong giai đoạn 2024-2026.

Thứ hai, nâng cao năng lực chuyên môn và trách nhiệm giải trình của đội ngũ công chức, viên chức. Phòng Tài nguyên và Môi trường phối hợp với Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội tổ chức tối thiểu 4 đợt tập huấn nghiệp vụ chuyên sâu mỗi năm cho 100% cán bộ phụ trách công tác bồi thường và giới thiệu việc làm ở cấp xã, phường.

Thứ ba, tối ưu hóa ứng dụng công nghệ GIS trong quản lý sinh kế và dữ liệu đất đai. Trung tâm Phát triển quỹ đất thị xã hoàn thiện tích hợp 100% cơ sở dữ liệu về diện tích đất thu hồi, nhu cầu chuyển đổi nghề và tiến độ giải quyết việc làm của từng hộ dân lên nền tảng số trước quý IV năm 2025.

Thứ tư, mở rộng hạn mức tín dụng ưu đãi hỗ trợ khởi nghiệp. Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội thị xã Quảng Yên tăng cường nguồn vốn cho vay tự tạo việc làm từ mức bình quân 50 triệu đồng lên tối đa 100 triệu đồng trên mỗi hộ gia đình bị thu hồi đất trong khung thời gian 2024-2027, ưu tiên các mô hình kinh doanh dịch vụ phụ trợ khu công nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý nhà nước: Cán bộ thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, Ủy ban nhân dân cấp huyện đang trực tiếp xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ đào tạo nghề và tái định cư cho các dự án thu hồi đất nông nghiệp trên cả nước.

Nhóm giảng viên, học viên cao học và sinh viên: Người nghiên cứu chuyên ngành Quản lý đất đai, Quản lý công, Kinh tế tài nguyên và Phát triển nông thôn cần tài liệu tham khảo thực chứng có đầy đủ khung lý thuyết, công cụ phân tích SWOT và phương pháp ứng dụng GIS trong quản trị tài nguyên.

Nhóm chủ đầu tư hạ tầng và doanh nghiệp khu công nghiệp: Các nhà đầu tư dự án công nghiệp, khu đô thị cần nắm bắt tâm lý, nhu cầu sinh kế của cộng đồng địa phương để xây dựng chiến lược tuyển dụng lao động bản địa, giảm thiểu xung đột xã hội và đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng cho hơn 100 dự án tiềm năng.

Nhóm chuyên gia tư vấn chính sách và tổ chức xã hội: Các tổ chức phát triển, trung tâm dịch vụ việc làm tìm kiếm mô hình giải ngân gói hỗ trợ 95 tỷ đồng hiệu quả để nhân rộng mô hình bảo đảm an sinh xã hội cho người lao động yếu thế.

Câu hỏi thường gặp

Chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề tại thị xã Quảng Yên đã đạt những kết quả nổi bật nào? Thị xã đã giải ngân 95 tỷ đồng kinh phí hỗ trợ, tổ chức đào tạo nghề cho 740 lao động, giúp giảm tỷ lệ việc làm nông nghiệp từ 40% xuống 20% và duy trì tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế toàn dân đạt mức 96,4% trong giai đoạn 2020-2023.

Khó khăn lớn nhất của người lao động lớn tuổi sau khi bị thu hồi đất là gì? Khoảng 35% lao động trên 45 tuổi gặp trở ngại lớn khi xin việc tại các khu công nghiệp do hạn chế trình độ chuyên môn và tác phong công nghiệp, buộc phải làm các công việc thời vụ hoặc buôn bán nhỏ với thu nhập không ổn định.

Công nghệ GIS đóng vai trò gì trong việc thực thi chính sách hỗ trợ việc làm? Hệ thống GIS giúp số hóa vị trí thu hồi đất của hơn 18.000 hộ dân, quản lý nhu cầu học nghề theo không gian địa lý, rút ngắn 30% thời gian xử lý hồ sơ bồi thường và nâng cao tính minh bạch trong quản lý quy hoạch.

Quyết định số 12/2024/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ có điểm mới nào đối với người bị thu hồi đất? Quyết định quy định cụ thể 4 phương án hỗ trợ gồm: đào tạo nghề sơ cấp, trung cấp, cao đẳng; hỗ trợ vay vốn giải quyết việc làm với lãi suất ưu đãi 100%; tư vấn định hướng nghề nghiệp miễn phí và hỗ trợ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.

Thị xã Quảng Yên cần ưu tiên giải pháp tài chính nào cho các hộ mất đất nông nghiệp? Địa phương cần đẩy mạnh liên kết với Ngân hàng Chính sách Xã hội để nâng mức vay ưu đãi khởi nghiệp lên 100 triệu đồng mỗi hộ, kết hợp đào tạo kỹ năng quản lý tài chính giúp 100% hộ dân sử dụng tiền bồi thường đúng mục đích sản xuất.

Kết luận

  • Đề án thạc sĩ phân tích sâu sắc tác động đa chiều của công tác thu hồi đất nông nghiệp đến việc làm của hơn 18.000 lao động tại thị xã Quảng Yên.
  • Tổng hợp thành công các chỉ số ấn tượng giai đoạn 2020-2023: giải ngân 95 tỷ đồng, đào tạo 740 học viên, nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 88%.
  • Chỉ rõ những nút thắt về cơ cấu độ tuổi lao động và đề xuất ứng dụng công nghệ GIS nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước.
  • Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết nối nhà nước, doanh nghiệp và người dân với lộ trình triển khai chi tiết từ 2024 đến 2030.
  • Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý đất đai hướng tới mục tiêu đô thị hóa bền vững; quý độc giả và nhà nghiên cứu quan tâm có thể tiếp tục khai thác các mô hình phân tích để hoàn thiện chính sách an sinh xã hội cho người nông dân Việt Nam.