CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về thực hiện chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp 1. Khái niệm và đặc điểm của chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề Chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề là các biện pháp và chương trình do nhà nước hoặc tổ chức xã hội triển khai nhằm giúp người dân bị thu hồi đất nông nghiệp chuyển đổi sang các nghề nghiệp khác, đảm bảo ổn định cuộc sống và phát triển kinh tế. Chính sách này có các đặc điểm chính bao gồm: tính pháp lý, được quy định và bảo đảm bởi các văn bản pháp luật của nhà nước; tính mục tiêu, nhắm đến đối tượng cụ thể là người dân bị thu hồi đất nông nghiệp; và tính hỗ trợ, bao gồm các biện pháp như đào tạo nghề, hỗ trợ tài chính, tư vấn việc làm và các chính sách an sinh xã hội khác (Bùi Thị Thu Hiền, 2015).
Chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề là cần thiết để bảo đảm quyền lợi của người dân khi đất nông nghiệp bị thu hồi, giúp họ tìm được nguồn thu nhập mới, ổn định xã hội, giảm thiểu các vấn đề xã hội như thất nghiệp, nghèo đói và tệ nạn xã hội, đồng thời phát triển kinh tế địa phương thông qua tăng năng suất lao động (Wang & Song, 2016). Các biện pháp hỗ trợ bao gồm tổ chức các khóa học đào tạo nghề mới, cung cấp các khoản vay ưu đãi hoặc hỗ trợ vốn, cung cấp thông tin và tư vấn về thị trường lao động và bảo đảm người dân được hưởng các quyền lợi an sinh xã hội như bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp trong quá trình chuyển đổi nghề (Lê Thị Thu Hằng, 2021). Đào tạo nghề giúp người dân bị thu hồi đất nông nghiệp có thể học tập và rèn luyện để có kiến thức và kỹ năng cần thiết cho một nghề nghiệp mới (Bùi Thị Thu Hiền, 2015). Hỗ trợ tài chính giúp họ có thể bắt đầu kinh doanh hoặc đầu tư vào các ngành nghề mới.
Tư vấn việc làm cung cấp thông tin về thị trường lao động, giúp người dân tìm được việc làm phù hợp với kỹ năng và điều kiện của họ (Phongpaichit & Baker, 2015). Các chính sách an sinh xã hội bảo đảm người dân được hưởng các quyền lợi cần thiết để ổn định cuộc sống trong quá trình chuyển đổi nghề (Ho, 2016). 4 Liên quan đến chính sách này, một số khái niệm như chuyển đổi nghề nghiệp, đào tạo nghề và an sinh xã hội cần được hiểu rõ. Chuyển đổi nghề nghiệp là quá trình thay đổi nghề nghiệp từ lĩnh vực này sang lĩnh vực khác, đặc biệt trong bối cảnh mất đi nguồn thu nhập cũ (Wang & Song, 2016).
Đào tạo nghề là quá trình học tập và rèn luyện để có kiến thức và kỹ năng cần thiết cho một nghề nghiệp mới (Chen & Wen, 2015). An sinh xã hội là các chính sách và chương trình nhằm bảo đảm cuộc sống ổn định và bền vững cho mọi thành viên trong xã hội (UN-Habitat, 2014). Khái niệm chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp và thực thi chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp Thực hiện chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp bao gồm các hoạt động cụ thể như: tổ chức đào tạo nghề, hỗ trợ tài chính, tư vấn việc làm và các chính sách an sinh xã hội (Nguyễn Văn An, 2020; Bùi Thị Thu Hiền, 2015). Trong đó, tổ chức đào tạo nghề là một trong những biện pháp quan trọng.
Nhà nước và các tổ chức xã hội tổ chức các khóa đào tạo nghề mới phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động, giúp người dân có kỹ năng và kiến thức để làm việc trong các lĩnh vực khác ngoài nông nghiệp (Lê Thị Dung và cs, 2019; Trần Xuân Cầu, 2013). Điều này không chỉ giúp người dân thích ứng với công việc mới mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh của họ trên thị trường lao động (Nguyễn Hữu Dũng, 2005). Hỗ trợ tài chính cũng là một phần không thể thiếu trong quá trình chuyển đổi nghề. Nhà nước cung cấp các khoản vay ưu đãi hoặc hỗ trợ vốn để người dân có thể bắt đầu kinh doanh hoặc đầu tư vào các ngành nghề mới (Phạm Văn Khôi, 2007; Trần Hữu Chung & Nguyễn Hữu Dũng, 2007).
Sự hỗ trợ này giúp người dân có thể thực hiện các kế hoạch kinh doanh, tạo ra nguồn thu nhập ổn định và lâu dài (Nguyễn Minh Hoàng, 2016). Đồng thời, việc hỗ trợ tài chính còn giúp giảm bớt gánh nặng kinh tế cho người dân trong giai đoạn chuyển đổi nghề nghiệp (Nguyễn Văn Nhường, 2011). Tư vấn việc làm là một hoạt động quan trọng khác trong quá trình thực thi chính sách. Nhà nước và các tổ chức xã hội cung cấp thông tin về thị trường lao động, tư vấn nghề nghiệp và giúp người dân tìm được việc làm phù hợp với kỹ năng và điều 5 kiện của họ (Lê Thị Dung và cs, 2019; Trần Thị Minh Châu & Vũ Văn Phúc, 2010).
Sự tư vấn này không chỉ giúp người dân hiểu rõ hơn về các cơ hội nghề nghiệp mà còn giúp họ định hướng được con đường sự nghiệp phù hợp với bản thân (Nguyễn Hữu Hải & Lê Văn Hòa, 2013). Chính sách an sinh xã hội đảm bảo người dân được hưởng các quyền lợi như bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và các hỗ trợ khác trong quá trình chuyển đổi nghề nghiệp (Phạm Thị Lan, 2017; Nguyễn Hữu Hải & Lê Văn Hòa, 2013). Việc đảm bảo các quyền lợi an sinh xã hội không chỉ giúp người dân yên tâm hơn trong quá trình chuyển đổi nghề mà còn góp phần vào việc ổn định xã hội và phát triển kinh tế địa phương (Trần Xuân Cầu, 2013; Nguyễn Ngọc Phú, 2010). Quá trình thực thi này không chỉ giúp người dân vượt qua khó khăn trước mắt mà còn tạo cơ hội cho họ phát triển bền vững trong tương lai, góp phần ổn định xã hội và phát triển kinh tế địa phương (Trần Xuân Cầu, 2013; Đỗ Kim Chung, 2018).
Những biện pháp và chương trình hỗ trợ này giúp người dân không chỉ có cơ hội làm lại từ đầu mà còn có thể phát triển bản thân, nâng cao chất lượng cuộc sống và đóng góp tích cực vào sự phát triển chung của cộng đồng (Nguyễn Minh Hoàng, 2016; Trần Văn Tuấn, 2018). Trường hợp người được hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làm trong độ tuổi lao động có nhu cầu được đào tạo nghề, giải quyết việc làm thì được nhận vào các cơ sở đào tạo nghề; được tư vấn hỗ trợ tìm kiếm việc làm, vay vốn tín dụng ưu đãi để phát triển sản xuất, kinh doanh (Nguyễn Văn An, 2020; Lê Thị Dung và cs, 2019). Nội dung của các chính sách hỗ trợ người dân bị thu hồi đất nông nghiệp chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm bao gồm: Hỗ trợ đào tạo nghề: Người lao động bị thu hồi đất được hỗ trợ đào tạo trình độ sơ cấp, trung cấp, cao đẳng và được hỗ trợ học phí cho một khóa học. Mức học phí được hỗ trợ bằng mức thu học phí thực tế của cơ sở giáo dục nghề nghiệp, nhưng tối đa không quá mức trần học phí đối với cơ sở giáo dục công lập theo quy định của pháp luật (Quốc hội nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2019).
Hỗ trợ vay vốn học nghề theo quy định hiện hành về tín dụng và được ngân sách hỗ trợ 100% lãi suất đối với khoản vay để học nghề, sau khi học nghề còn được vay 6 vốn từ Quỹ quốc gia về việc làm thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia về việc làm để tự tạo việc làm (Quốc hội nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2019). Hỗ trợ giải quyết việc làm trong nước thông qua việc được tư vấn học nghề, định hướng nghề nghiệp và giới thiệu việc làm miễn phí tại các Trung tâm dịch vụ việc làm ở địa phương (Nguyễn Văn An, 2020; Phạm Thị Lan, 2017). Hỗ trợ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng. Người dân bị thu hồi đất nông nghiệp và người dân bị thu hồi đất kinh doanh đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng được hỗ trợ theo quy định tại Quyết định số 12/2024/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ quy định về 4 phương án hỗ trợ giải quyết việc làm và đào tạo nghề cho người lao động bị thu hồi đất, nhằm đảm bảo sự ổn định cuộc sống và tạo điều kiện cho người lao động tái hòa nhập thị trường lao động (Quyết định số 12/2024/QĐ-TTg).
Thực hiện chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm cho người dân bị thu hồi đất nông nghiệp là một quá trình bao gồm nhiều hoạt động cụ thể và phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội (Nguyễn Văn An, 2020; Lê Thị Dung và cs, 2019). Đầu tiên, việc tổ chức đào tạo nghề là một yếu tố quan trọng. Nhà nước và các tổ chức xã hội cần tổ chức các khóa đào tạo nghề mới phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động, giúp người dân bị thu hồi đất nông nghiệp có thể học tập và rèn luyện để có kỹ năng và kiến thức cần thiết cho một nghề nghiệp mới (Nguyễn Hữu Dũng, 2005; Phạm Văn Khôi, 2007). Các khóa đào tạo này cần được thiết kế sao cho phù hợp với điều kiện và khả năng của người học, đồng thời đảm bảo chất lượng đào tạo để người dân có thể tự tin bước vào thị trường lao động mới (Nguyễn Minh Hoàng, 2016; Trần Xuân Cầu, 2013).
Tiếp theo, hỗ trợ tài chính là một biện pháp không thể thiếu. Nhà nước cung cấp các khoản vay ưu đãi hoặc hỗ trợ vốn để người dân có thể bắt đầu kinh doanh hoặc đầu tư vào các ngành nghề mới (Trần Văn Tuấn, 2018; Nguyễn Hữu Dũng, 2005). Điều này giúp họ có được nguồn vốn ban đầu cần thiết để khởi nghiệp hoặc phát triển các hoạt động kinh doanh mới, từ đó tạo ra nguồn thu nhập ổn định và lâu dài (Nguyễn Minh Hoàng, 2016; Phạm Văn Khôi, 2007). Sự hỗ trợ tài chính này cần được thực hiện minh bạch, công bằng và kịp thời để đáp ứng nhu cầu của người dân trong giai đoạn khó khăn (Nguyễn Hữu Hải & Lê Văn Hòa, 2013; Trần Xuân Cầu, 2013).
7 Bên cạnh đó, tư vấn việc làm cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thực thi chính sách.