Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐÁNH GIÁ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Xây dựng nông thôn mới 1. Khái niệm nông thôn và nông thôn mới a. Khái niệm nông thôn: Hiện nay, trên thế giới có nhiều quan điểm khác nhau về NT.
Theo tổ chức Nông lương Liên hợp quốc (FAO), có thể định nghĩa NT theo hai phương pháp: Thứ nhất, thành thị được xác định bởi luật, theo đó, là tất cả những trung tâm của tỉnh, huyện và các vùng còn lại được định nghĩa là NT. Thứ hai, căn cứ mức độ tập trung dân cư sinh sống thành cụm từ đó quan sát để xác định vùng thành thị. Đối với Việt Nam hiện nay, chúng ta sử dụng phương pháp thứ nhất để xác định thành thị và NT. NT gắn với kinh tế NN và đây là ngành sản xuất vật chất cơ bản của xã hội.
NN là một ngành sản xuất lớn, bao gồm nhiều chuyên ngành: trồng trọt, chăn nuôi, sơ chế nông sản. Theo nghĩa rộng, NN còn bao gồm cả lâm nghiệp, thủy sản. Theo tác giả Đặng Kim Sơn, NT là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là UBND xã [37]. Như vậy, NT là vùng sinh sống của tập hợp cư dân, trong đó có nhiều nông dân với sản xuất NN chiếm tỷ trọng lớn.
Sự khác biệt về công tác quản lý giữa NT và thành thị trên thực tế, NT với cấp quản lý xã, thôn, bản; còn thành thị với cấp quản lý phường, thị trấn [38]. Theo cuốn sách Từ điển bách khoa Việt Nam: “NT là vùng lãnh thổ của một nước hay một số đơn vị hành chính nằm ngoài lãnh thổ đô thị, có môi trường tự nhiên, hoàn cảnh kinh tế xã hội, điều kiện sống khác biệt với thành thị và dân cư chủ yếu làm NN” [45]. Đến nay, khái niệm NT được thống nhất với quy định tại Theo Thông tư số 54/2009/TT-BNNPTNT ngày 21-8-2009 của Bộ NN và Phát triển NT, cụ thể: "NT là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là UBND xã" [5]. Khái niệm nông thôn mới Về NTM, các nhà nghiên cứu có nhiều tiếp cận khác nhau: tác giả Vũ Trọng Khải trong cuốn sách "Phát triển NT Việt Nam: Từ làng xã truyền thống đến văn minh thời đại" [28], cho rằng, NTM là NT văn minh hiện đại nhưng vẫn giữ được nét đẹp của truyền thống Việt Nam.
NTM phải giữ được tính truyền thống, những nét đặc trưng nhất, bản sắc từng vùng, từng dân tộc và nâng cao giá trị đoàn kết của cộng đồng, mức sống của người dân. Mô hình NT tiên tiến phải được dựa trên nền tảng cơ bản là nông dân có tri thức, có trình độ khoa học về môi trường, con giống, chăm sóc, bảo quản và phát triển kinh tế thông 8 Luan van qua sản phẩm. Có tác giả lại khẳng định, NTM phải tập trung vào xây dựng kết cấu hạ tầng làm đòn bẩy phát triển các ngành nghề khác nhau; NTM đạt được bộ tiêu chí do Chính phủ ban hành (19 tiêu chí); NTM phải cải tạo được cảnh quan, bảo vệ môi trường, phục vụ CNH, HĐH đất nước; NTM phải áp dụng KHKT mới, nâng cao thu nhập cho người dân. Một số quan niệm khác cho rằng, NTM là NT có nền kinh tế phát triển, đời sống nhân dân được nâng cao, các yếu tố cơ bản phải được đảm bảo như: điện, đường, trường, trạm…NT phải được quy hoạch, phải có CSVC kiên cố hiện đại, có môi trường sinh thái trong lành, dân trí cao, bản sắc dân tộc được giữ gìn và phát huy, an ninh chính trị, ATXH ở địa phương được giữ vững.
Nghị quyết 26-NQ/TƯ năm 2008 xác định: việc XDNTM nhằm nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của dân cư NT, hài hoà giữa các vùng, tạo sự chuyển biến nhanh hơn ở các vùng còn nhiều khó khăn; nông dân được đào tạo có trình độ sản xuất ngang bằng với các nước tiên tiến trong khu vực và đủ bản lĩnh chính trị, đóng vai trò làm chủ NTM [1]. NTM trước hết phải là vùng NT, chứ không phải là thành phố, thị xã, thị trấn. NTM thực sự là mô hình cộng đồng kiểu mẫu theo tiêu chí mới, Bên cạnh việc lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, NTM tiếp thu những tri thức và thành tựu KHKT hiện đại, Theo đó, NTM có khả năng khai thác hợp lý và nuôi dưỡng các nguồn lực, đạt tăng trưởng kinh tế cao và bền vững; môi trường sinh thái được giữ gìn; tiềm năng du lịch được khai thác. Vấn đề dân chủ NT được mở rộng và đi vào thực tiễn.
Người nông dân ở NT có văn hoá, dân trí được nâng lên [41]. Như vậy, NTM là NT có hạ tầng KT - XH hiện đại, làng xã văn minh, sạch đẹp; sản xuất phát triển bền vững theo hướng kinh tế hàng hóa; đời sống về vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát triển; xã hội NT an ninh tốt, quản lý dân chủ. Nội dung xây dựng nông thôn mới XDNTM là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, của toàn thể nhân dân, của các tầng lớp nhân dân ở NT, từng bước CNH, HĐH nông nghiệp và nông thôn nhằm thúc đẩy nền kinh tế phát triển, tạo việc làm, tăng thu nhập cho nông dân, tạo tiền đề để giải quyết có hiệu quả và vững chắc những vấn đề chính trị và xã hội, đưa NT tiến lên văn minh, hiện đại. Công tác quy hoạch Nội dung công tác quy hoạch và thực hiện quy hoạch thể hiện ba nội dung: (1) Quy hoạch sử dụng đất và hạ tầng thiết yếu cho phát triển sản xuất NN hàng hoá, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ; (2) Quy hoạch phát triển hạ tầng KT – XH, môi trường theo chuẩn mới; (3) Quy hoạch phát triển các khu dân cư mới và chỉnh trang các khu dân 9 Luan van cư hiện có theo hướng văn minh, bảo tồn được bản sắc truyền thống văn hóa tốt đẹp [8].
Hạ tầng kinh tế - xã hội Hạ tầng KT - XH không những là nhân tố đảm bảo thúc đẩy sản xuất và phát triển kinh tế mà còn nâng cao đời sống của người dân. Trong công tác XDNTM, hạ tầng kinh tế xã hội thể hiện tám nội dung là: Giao thông, thủy lợi, điện, trường học, CSVC văn hóa, chợ nông thôn, bưu điện, nhà ở dân cư. Hạ tầng KT - XH trong XDNTM là việc hoàn thiện hệ thống điện, đường, trường, trạm, hệ thống thủy lợi, chuống trại. đưa tiến bộ KHKT trong quá trình sản xuất, chăn nuôi, nhằm nâng cao năng suất lao động, tăng thu nhập cho người dân.
Như vậy, CSHT KT – XH trong XDNTM là những công trình vật chất, kỹ thuật được con người xây dựng lên ở NT nhằm xây dựng và phát triển KT – XH NT theo các tiêu chí XDNTM. Kinh tế và tổ chức sản xuất Phát triển kinh tế NT trước hết là phát triển nền NN hiện đại theo hướng sản xuất hàng hóa với năng suất và hiệu quả ngày càng cao, đồng thời phát triển kinh tế nông thôn phải gắn với phát triển tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp NT, phát triển dịch vụ NT để từng bước giảm tỷ trọng NN, tăng tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ. Chuyển dịch CCKT NT theo hướng tiến bộ, phân công lại lao động, phát triển NT theo hướng CNH, HĐH [7]. Văn hóa xã hội và môi trường Với trọng tâm phát triển nguồn lực con người, phát triển văn hóa, nâng cao dân trí và bảo vệ môi trường.
Trong quá trình thực hiện CNH - HĐH NN NT, yêu cầu cấp thiết là nâng cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực, áp dụng các tiến bộ KHKT nhằm nâng cao năng suất lao động, tạo ra sản phẩm có chất lượng và khả năng cạnh tranh tốt hơn. Xây dựng người nông dân có kinh tế ổn định, có trình độ văn hóa khoa học cao, có phong cách sống văn minh hiện đại là mẫu người nông dân mới trong NT [46]. Trong xây dựng NTM, không chỉ tạo ra nhà văn hóa, các công trình phúc lợi công cộng mà điều cốt yếu là phải xây dựng các phong trào hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao, phát triển dân trí có tính thiết thực và được cả cộng đồng tham gia. Tăng trưởng kinh tế cao và phát triển bền vững là điều kiện thiết yếu để phát triển NT, song điều đó không có nghĩa là phát triển kinh tế với bất cứ giá nào, mà cần phát triển cân đối hài hòa, phát triển kinh tế phải đi liền với việc giữ gìn và bảo vệ môi trường [47].
Hệ thống chính trị Hệ thống tổ chức chính trị xã hội được đảm bảo đầy đủ, đội ngũ thực hiện công tác chính trị được đào tạo đáp ứng yêu cầu công việc, được quy định cụ thể chức năng, nhiệm vụ. Các tổ chức trong HTCT cần tập trung tuyên truyền, vận động tạo ra khối đại đoàn kết toàn dân tại cơ sở. Cần có những chủ trường, chính sách khuyến khích, thu hút nguồn nhân 10 Luan van lực chất lượng cao, các cán bộ trẻ, nhiệt huyết, năng động lên công tác tại các vùng khó khăn, vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, hải đảo. Công tác an ninh, trật tự, ATXH được đảm bảo, thực hiện tốt các nội quy, quy ước làng xóm về trật tự, an ninh, ATXH; phòng chống các tệ nạn xã hội, bài trừ mê tín dị đoan và các hủ tục lạc hậu.
Lực lượng an ninh xã, thôn, xóm được củng cố và kiện toàn. Quy định chức năng, nhiệm vụ cũng như chính sách hỗ trợ tạo điều kiện để lực lượng này hoàn thành nhiệm vụ đảm bảo an ninh, trật tự xã hội trên địa bàn theo yêu cầu XDNTM [49]. Ý nghĩa, đặc trưng và nguyên tắc xây dựng nông thôn mới 1. Ý nghĩa NTM là sự phát triển từ giai đoạn thấp đến giai đoạn cao, khi mới bắt đầu là một phong trào, khi thành công sẽ có danh hiệu, khi là NTM sẽ bắt đầu cho một quá trình tiếp theo.
Theo đó: - Khi NTM là sự phát triển: Phát triển là hướng đi lên từ thấp đến cao. Vì thế NTM cũng có thể hiểu là sự phát triển vì nó đi từ cái cũ đến cái mới, giai đoạn này có thể là NTM, nhưng giai đoạn sau có thể thay đổi để tiến bộ hơn. - Khi NTM là một danh hiệu: Danh hiệu là cao quý dành tặng cho cá nhân, tập thể có thành tích xuất sắc.