Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ KINH TẾ TRANG TRẠI 1. Cơ sở khoa học về kinh tế trang trại 1. Khái niệm trang trại và kinh tế trang trại 1. Khái niệm về trang trại Khi nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp, các nhà kinh tế chủ yếu tập trung vào đối tượng là hộ nông dân với quy mô sản xuất nhỏ, ít thuê mướn lao động.
Tuy nhiên, khi các hộ nông dân tích lũy đủ vốn họ bắt đầu mở rộng quy mô, thuê mướn lao động các trang trại được hình thành một cách tự nhiên. Chính vì vậy, có nhiều quan điểm khác nhau về trang trại, kinh tế trang trại cũng như các tiêu thức để phân biện giữa kinh tế trang trại và kinh tế hộ quy mô lớn. Trong Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê biên soạn, trang trại được hiểu một cách khái quát là “Trại lớn sản xuất nông nghiệp” [20, tr. Trong các tài liệu nghiên cứu về kinh tế, trang trại thường gắn với ngành sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp gọi là “nông trại”, “lâm trại”, “ngư trại” để phân biệt chuyên ngành sản xuất của các trang trại.
Theo Vũ Đình Thắng (2006), Giáo trình Kinh tế nông nghiệp, tác giả đã đưa ra khái niệm về trang trại “là một hình thức tổ chức sản xuất tập trung trong nông, lâm, thủy sản với mục đích chủ yếu là sản xuất hàng hóa, có quy mô ruộng đất và các yếu tố sản xuất đủ lớn, có trình độ kỹ thuật cao, tổ chức và quản lý hiện đại” [22]. Theo Trần Hai (2000), “Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp dựa trên cơ sở lao động và đất đai của hộ gia đình là chủ yếu, có tư cách pháp nhân, tự chủ sản xuất kinh doanh bình đẳng với các thành phần khác, có chức năng chủ yếu là sản xuất nông sản hàng hoá, tạo ra nguồn thu nhập chính và đáp ứng nhu cầu cho xã hội” [11]. Theo Nguyễn Đình Hương (2000), “Trang trại là đơn vị kinh tế sản xuất nông nghiệp (bao gồm cả nông - lâm - thủy sản) của một người chủ trang trại. 9 Họ vừa là người làm chủ về ruộng đất, làm chủ về tư liệu sản xuất, vừa là người tổ chức sản xuất kinh doanh, tự chủ và tự chịu trách nhiệm về kết quả sản xuất kinh doanh của mình, với mục đích chính là sản xuất hàng hóa và một phần sản phẩm được sử dụng cho tiêu dùng của gia đình” [15].
Theo Trần Đức (1998), “Trang trại là một loại hình tổ chức sản xuất cơ sở trong nông lâm, thuỷ sản, có mục đích sản xuất hàng hoá, có tư liệu sản xuất thuộc sở hữu hoặc quyền sử dụng của một chủ độc lập, sản xuất được tiến hành trên quy mô ruộng đất và các yếu tố sản xuất tiến bộ và trình độ kỹ thuật cao, hoạt động tự chủ và luôn gắn với thị trường” [10]. Theo Nguyễn Điền và cộng sự (1993), “Trang trại gia đình, thực chất là kinh tế hộ sản xuất hàng hoá với quy mô lớn, sử dụng lao động, tiền vốn của gia đình là chủ yếu để sản xuất kinh doanh có hiệu quả” [8]. Kế thừa các quan điểm trên, tác giả luận văn cho rằng: “Trang trại là đơn vị kinh tế cơ sở trong sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp; với mục đích chủ yếu là sản xuất hàng hoá, tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng của chủ thể độc lập. Sản xuất được tiến hành trên quy mô ruộng đất và các yếu tố sản xuất được tập trung tương đối lớn, với cách thức tổ chức quản lý tiến bộ và trình độ kỹ thuật cao, hoạt động tự chủ và luôn gắn với thị trường”.
Khái niệm kinh tế trang trại Trong thời gian qua những vấn đề lý luận về kinh tế trang trại đã được các nhà khoa học và các nhà hoạt động thực tiễn nghiên cứu trong các công trình khoa học đã được công bố, trao đổi trên các diễn đàn và các phương tiện thông tin đại chúng. Cho đến nay một số vấn đề cơ bản về kinh tế trang trại vẫn tiếp tục được nghiên cứu, trao đổi và hoàn thiện. Thực tế hiện nay ở nước ta còn có một số khái niệm khác nhau về kinh tế trang trại: Theo Ngô Xuân Toàn, Đỗ Thanh Vinh (2014), “Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất trong Nông-Lâm-Ngư nghiệp, có mục đích chủ yếu là sản xuất hàng hóa, tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng của 10 một người chủ độc lập, sản xuất được tiến hành trên quy mô ruộng đất và các yếu tố sản xuất được tập trung đủ lớn với cách thức tổ chức quản lý tiến bộ và trình độ kỹ thuật cao hoạt động tự chủ và luôn gắn với thị trường” [23]. Theo Phan Công Chung (2006), “Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức kinh tế cơ sở, là doanh nghiệp trực tiếp tổ chức sản xuất ra nông sản hàng hóa dựa trên cơ sở hiệp tác và phân công lao động xã hội, được chủ trang trại đầu tư vốn, thuê mướn phần lớn hoặc hầu hết sức lao động kinh doanh theo yêu cầu của nền kinh tế thị trường, được Nhà nước bảo hộ theo luật định [4].
Theo Lê Trọng (2000), Phát triển và quản lí trang trại trong kinh tế thị trường: “Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức kinh tế cơ sở của nền sản xuất xã hội, dựa trên cơ sở hợp tác và phân công lao động xã hội, bao gồm một số người lao động nhất định, được chủ trang trại tổ chức trang bị những tư liệu sản xuất nhất định để tiến hành hoạt động kinh doanh phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường và được Nhà nước bảo hộ theo luật định” [24]. Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP, ngày 02/02/2000 của Chính phủ nêu rõ “Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp, nông thôn, chủ yếu dựa vào gia đình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất trong các lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản, trồng rừng, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thuỷ sản” [2]. Từ thực tiễn và các quan điểm trên, theo tác giả luận văn, kinh tế trang trại có thể hiểu như sau: “Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp, nông thôn, được hình thành và phát triển chủ yếu trên cơ sở kinh tế hộ gia đình nhưng có mức độ tích tụ và tập trung cao hơn về đất đai, vốn, lao động, kỹ thuật… nhằm tạo ra khối lượng hàng hóa nông sản lớn hơn, có lợi nhuận cao hơn theo yêu cầu của kinh tế thị trường, có sự điều tiết của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa”. Các loại hình kinh tế trang trại Hiện nay, ở nước ta đã hình thành nhiều mô hình trang trại như trang trại trồng trọt, trang trại chăn nuôi, trang trại lâm nghiệp, trang trại nuôi trồng thủy sản, trang trại tổng hợp… Việc hình thành nhiều mô hình trang trại đã góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư, khai thác và sử dụng đất trống, đồi núi trọc, đất hoang hóa, ao, đầm, bãi bồi ven sông… để sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp theo hướng chuyên canh với tỷ suất hàng hóa cao.
Đồng thời, việc hình thành nhiều mô hình trang trại cũng đã góp phần nâng cao hiệu quả mô hình trang trại sử dụng ít đất, sử dụng nhiều lao động, có tính thâm canh cao gắn với chế biến, thương mại, dịch vụ, làm ra hàng hóa nông sản có giá trị kinh tế lớn. Từ đó, ta có thể phân loại các hình thức trang trại như sau: - Trang trại trồng trọt: Là hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh tiến bộ trên cơ sở chuyên môn hóa, hợp tác sản xuất, tiêu thụ sản phẩm, có điều kiện ứng dụng tiến bộ của khoa học kỹ thuật vào hoạt động, trong việc gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch nông sản từ các cây trồng để phục vụ đời sống của mình và xã hội. - Trang trại chăn nuôi: Đây cũng là một hình thức tổ chức sản xuất kinh tế trong nông nghiệp, với nông sản hàng hóa là sản phẩm của chăn nuôi đại gia súc, gia cầm… Nó có trình độ sản xuất, quy mô và năng lực sản xuất đáp ứng được nhu cầu sản phẩm hàng hóa như thịt, trứng, sữa… trên thị trường, phù hợp với sự phát triển kinh tế thị trường hiện nay. Trang trại chăn nuôi có thể coi là một trụ cột lớn của hệ thống kinh tế trang trại nói chung.
Khác với các ngành sản xuất khác (trồng trọt, lâm nghiệp, thủy sản…), trang trại chăn nuôi ít phụ thuộc vào các điều kiện đất đai, khí tượng, thời tiết; mà phụ thuộc chính vào điều kiện chăm sóc, chăn nuôi của các trang trại. Sản phẩm của các trang trại chăn nuôi phục vụ trực tiếp nhu cầu tiêu dùng của đại đa số người dân. 12 - Trang trại lâm nghiệp: Là loại hình trang trại thực hiện cung cấp một trong các sản phẩm sau: + Cung cấp lâm sản, đặc sản phục vụ nhu cầu tiêu dùng của xã hội, trước hết là gỗ và lâm sản ngoài gỗ. + Cung cấp động vật, thực vật là đặc sản phục vụ nhu cầu tiêu dùng của các tầng lớp dân cư.
+ Cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp và cho xây dựng cơ bản. + Cung cấp dược liệu quý phục vụ nhu cầu chữa bệnh và nâng cao sức khỏe cho người dân. + Cung cấp lương thực, nguyên vật liệu chế biến thực phẩm phục vụ nhu cầu đời sống xã hội. - Trang trại nuôi trồng thủy sản: Cũng là một hình thức của kinh tế trang trại, khác với kinh tế hộ gia đình, nó quy mô và tính chất sản xuất lớn hơn nhiều.
Tính chất sản xuất chủ yếu của trang trại nuôi trồng thủy sản là sản xuất thực phẩm và có thể thành hàng hóa (nếu đem bán), tức là sản xuất nhằm mục đích để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Bên cạnh đó, trang trại nuôi trồng thủy sản cũng có chức năng sản xuất ra sản phẩm cho tiêu dùng trong nông hộ và gia đình. - Trang trại tổng hợp: Là loại hình trang trại kết hợp các loại hình trang trại kể trên, có thể vừa trồng trọt kết hợp chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản và lâm nghiệp. Loại hình này ở nước ta đã hình thành từ lâu, trên cơ sở phát triển các mô hình VAC (vườn, ao, chuồng) hay VACR (vườn, ao, chuồng, rừng).
Các đặc trưng chủ yếu và tiêu chí xác định kinh tế trang trại 1.