Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRẢ HỒ SƠ ĐỂ ĐIỀU TRA BỔ SUNG TRONG BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm và đặc điểm của trả hồ sơ để điều tra bổ sung 1. Khái niệm Theo Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam "Điều tra bổ sung là hoạt động điều tra thêm về vụ án hình sự của cơ quan điều tra theo yêu cầu của Viện kiểm sát hay Tòa án nhằm phát hiện, thu thập bổ sung tài liệu, chứng cứ để giải quyết vụ án được đúng đắn, khách quan" [10,tr 15]. Để nghiên cứu chế định trả hồ sơ để điều tra bổ sungcủa Tòa án trongtố tụng hình sự Việt Nam, cần xuất phát từ đặc trưng của mô hình tố tụng hình sự mà Việt nam đã áp dụng.
Mô hình tố tụng hình sự, theo cách hiểu chung nhất, là sự khái quát cao những đặc trưng cơ bản, phổ biến, phản ánh cách thức tổ chức hoạt động tố tụng hình sự, cách thức tìm đến sự thật khách quan của vụ án. Cách thức tổ chức này quyết định địa vị tố tụng của các chủ thể trong quá trình thực hiện các chức năng cơ bản của tố tụng hình sự (chức năng buộc tội, chức năng bào chữa và chức năng xét xử) [52,tr. Đặc trưng của mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn là huy động các cơ quan tố tụng chuyên trách của Nhà nước (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát/ Viện Công tố, Toà án) vào quá trình đi tìm sự thật của vụ án, các cơ quan này cùng được giao trách nhiệm chứng minh tội phạm. Thủ tục tố tụng không nặng về buộc tội hay gỡ tội của một bên tranh tụng, do vậy sẽ tránh được xu hướng che giấu sự thật khách quan của vụ án, bảo đảm khả năng kiểm soát tình hình tội phạm, không bỏ lọt tội phạm.
Hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm trong mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn được đánh giá là cao hơn so với mô hình tố tụng hình sự tranh tụng (đại diện của mô hình này là các nước 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com theo hệ thống luật lục địa như Pháp, Italia, Đức…). Mỗi mô hình tố tụng hình sự trên đây đều có ưu điểm nhược điểm hạn chế nhất định. Đối với Việt Nam, mô hình tố tụng hình sự trong quá trình phát triển chịu ảnh hưởng lớn từ mô hình tố tụng hình sự Pháp và mô hình Xô viết (hai mô hình tố tụng hình sự vốn bắt nguồn từ truyền thống luật Châu Âu lục địa) và đã tiếp thu đậm nét những yếu tố của mô hình tố tụng thẩm vấn. Đến nay, tuy trong quá trình phát triển, Việt Nam đã tiếp thu một số hạt nhân hợp lý của mô hình tố tụng hình sự tranh tụng, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội cụ thể của Việt Nam, nhưng mô hình tố tụng hình sự ở nước ta cho đến thời điểm ban hành Hiến pháp năm 2013 về cơ bản vẫn là mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn.
Đặc trưng của mô hình tố tụng hình sự hiện hành thể hiện ở một số điểm sau. + Tố tụng hình sự Việt Nam không coi vụ án hình sự là tranh chấp, xung đột pháp lý giữa các bên, điều này khác với mô hình tố tụng hình sự tranh tụng. Vụ án hình sự xảy ra bị xem là đã xâm hại tới trật tự công cộng, lợi ích chung của xã hội và Nhà nước phải có trách nhiệm giải quyết, việc giải quyết vụ án hình sự hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của Nhà nước. Các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng đại diện cho Nhà nước trong giải quyết vụ án hình sự, bị can, bị cáo có vai trò thụ động phụ thuộc rất lớn vào các cơ quan tiến hành tố tụng và gần như là đối tượng xem xét của các cơ quan tiến hành tố tụng.
Người bị hại không có quyền lựa chọn cách thức giải quyết vụ việc. Khởi tố hay không khởi tố vụ án không phụ thuộc vào ý muốn của người bị hại, mà hoàn toàn phụ thuộc vào quyết định của các cơ quan tiến hành tố tụng. + Mục tiêu tố tụng hình sự Việt Nam là tìm ra sự thật, chân lý khách quan của sự việc, mục tiêu này chi phối mọi trình tự, thủ tục, cũng như thẩm quyền của các chủ thể trong tố tụng hình sự. Pháp luật trao trách nhiệm tìm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kiếm chứng cứ, xác định sự thật vụ án cho các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng.
+ Tố tụng hình sự Việt Nam xác định việc tìm kiếm sự thật vụ án bằng phương pháp điều tra, thẩm vấn. Trong giai đoạn điều tra, Điều tra viên thực hiện mọi biện pháp điều tra do pháp luật quy định để thu thập chứng cứ. Trong giai đoạn truy tố, Viện kiểm sát tiếp tục kiểm tra hồ sơ vụ án để ra quyết định truy tố hoặc không truy tố người phạm tội. Tại phiên tòa áp dụng chủ yếu phương pháp điều tra, thẩm vấn mà không phải là sự đối tụng giữa bên buộc tội và bên bào chữa.
Phương pháp điều tra được thực hiện dưới hình thức xét hỏi. Hội đồng xét xử đặt những câu hỏi về từng tình tiết của vụ án nhằm xác minh tính trung thực, tính đúng đắn của các chứng cứ có trong hồ sơ vụ án; thẩm tra các nhân chứng; xem xét những vật chứng liên quan. Sau việc xét hỏi của Hội đồng xét xử, pháp luật quy định thẩm quyền hỏi của Kiểm sát viên, người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của đương sự. + Tố tụng hình sự Việt Nam phân chia quá trình giải quyết vụ án thành các giai đoạn tố tụng: khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án.
Ở mỗi một giai đoạn thực hiện bởi các chủ thể khác nhau và gắn với quyền hạn, nghĩa vụ, trách nhiệm cụ thể nhưng đều hướng tới mục tiêu chung là làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án. Các giai đoạn tố tụng được tiến hành gắn liền và kế tiếp nhau, giai đoạn tố tụng trước làm tiền đề cho giai đoạn tố tụng sau, giai đoạn tố tụng sau kiểm nghiệm lại kết quả đạt được của giai đoạn tố tụng trước đó. Việc phân chia các giai đoạn tố tụng gắn với quyền hạn, trách nhiệm các chủ thể tiến hành tố tụng. Như vậy làm cho các hoạt động tố tụng có tính chuyên nghiệp, tạo nên hiệu quả hoạt động tố tụng đáp ứng yêu cầu điều tra, xử lý tội phạm phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh của Việt Nam, hạn chế việc vi phạm quyền của bị can, bị cáo và những người tham gia tố tụng khác.
+ Tố tụng hình sự Việt Nam phân chia các chủ thể tố tụng thành hai 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com loại: chủ thể tiến hành tố tụng và chủ thể tham gia tố tụng. Việc phân chia này khác với mô hình tố tụng tranh tụng gồm bên buộc tội, bên gỡ tội và Tòa án trung lập. Chủ thể tiến hành tố tụng có thẩm quyền chứng minh trong vụ án hình sự, độc quyền trong việc thu thập chứng cứ. Những người tham gia tố tụng không có quyền thu thập chứng cứ của vụ án, chỉ có quyền cung cấp tài liệu, đồ vật, đưa ra yêu cầu.
Trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng luôn ở thế chủ động, từ việc thu thập, kiểm tra, đánh giá các chứng cứ đến việc đưa ra các quyết định tố tụng liên quan đến việc giải quyết vụ án. Đối lập với vai trò tích cực, chủ động của các cơ quan tiến hành tố tụng là vai trò thụ động của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo không được xem là một bên trong quan hệ tố tụng như trong mô hình tố tụng tranh tụng và trên thực tế, nhiều trường hợp gần như là đối tượng xem xét của các cơ quan tiến hành tố tụng. + Việc thực hiện chức năng cơ bản của tố tụng hình sự Việt Nam cũng giống với mô hình tố tụng hình sự của nhiều nước trên thế giới, tố tụng hình sự Việt Nam quy định Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát thực hiện chức năng buộc tội; chức năng bào chữa do người bị tạm giữ, bị can, bị cáo và người bào chữa của họ thực hiện; Tòa án thực hiện chức năng xét xử.
+ Trong tố tụng hình sự Việt Nam luôn tồn tại khái niệm “hồ sơ vụ án hình sự”, điều này ngược lại với mô hình tố tụng tranh tụng. Hồ sơ vụ án hình sự được các cơ quan tiến hành tố tụng lập thống nhất từ giai đoạn điều tra, chứa đựng các tài liệu, chứng cứ về tội phạm, người phạm tội và được các cơ quan tiến hành tố tụng dựa vào đó để thực hiện các chức năng tố tụng của mình, đồng thời được bổ sung, hoàn thiện qua từng giai đoạn tố tụng. Tố tụng hình sự Việt Nam, mặc dù có một số yếu tố của mô hình tố tụng hình sự tranh tụng, nhưng về cơ bản vẫn là mô hình TTHS thẩm vấn. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Do đó, mọi quyết định của Viện kiểm sát, phán quyết của Tòa án đều phải dựa trên kết quả của hoạt động điều tra.
Khi vụ án được Cơ quan điều tra ra quyết định đề nghị truy tố và chuyển hồ sơ đến Viện kiểm sát hoặc Viện kiểm sát ra quyết định truy tố và chuyển vụ án đến Tòa án. Nhưng các cơ quan này thấy còn thiếu những chứng cứ quan trong cần phải bổ sung mà tự mình không thể tiến hành điều tra nên việc trả hồ sơ cho Cơ quan điều tra để điều tra bổ sung là cần thiết. Tố tụng hình sự Việt nam được xây dựng dựa trên những đặc điểm về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, đạo đức, phong tục tập quán cũng như hệ thống pháp luật hiện hành. Những nguyên tắc được xác định trong tố tụng hình sự là tiền đề và cơ sở để xây dựng nhiệm vụ cũng như mối quan hệ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.
Điều 1 của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 quy định "Bộ luật Tố tụng hình sự quy định trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự; chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng".