MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của việc nghiên cứu đề tài Trong các vụ án hình sự, đặc biệt là các vụ án xâm phạm tính mạng, sức khỏe và nhân phẩm con ngƣời, máu là loại dấu vết thƣờng gặp nhất do máu là hệ quả điển hình của sự tác động qua lại giữa đối tƣợng và nạn nhân trong cơ chế hình thành dấu vết của các hoạt động phạm tội hình sự. Dấu vết máu cũng là dạng dấu vết vật chất có vai trò là những nguồn cung cấp thông tin rất có giá trị trong công tác điều tra, xét xử các vụ án. [5] Thực tế công tác giám định gen (ADN) trong các vụ án hình sự, các dấu vết máu đƣợc đƣa đến phòng thí nghiệm với sự không đồng đều cả về chất lƣợng và số lƣợng.
Các phòng giám định gen thƣờng xuyên phải giải quyết những mẫu khó, chất lƣợng thấp đƣợc thu thập từ những dấu vết ở hiện trƣờng sau khi tổn tại ở môi trƣờng tự nhiên trong thời gian dài. Dấu vết máu đƣợc thu lƣợm ở hiện trƣờng thƣờng ở dạng dấu vết khô, đã bị phân hủy ít hay nhiều, bị tạp nhiễm bởi nhiều chất có thể gây ức chế phản ứng PCR. Chất lƣợng của dấu vết máu ảnh hƣởng rất lớn đến chất và lƣợng ADN tách chiết trực tiếp đƣợc từ tế bào máu. Đối với những mẫu máu chất lƣợng kém, bị thối rữa, phân hủy hay lẫn các chất ức chế thƣờng gây cho giám định viên không ít những khó khăn trong các công đoạn của quy trình giám định ADN.
Ở Việt Nam, việc khai thác, nghiên cứu, sử dụng dấu vêt máu trong giám định ADN hình sự còn nhiều hạn chế, thiếu sót chƣa đáp ứng đƣợc yêu cầu thực tiễn. Do nhiều nguyên nhân, trong đó công tác phát hiện, nhận định, thu lƣợm, bảo quản dấu vết máu khi khám nghiệm hiện trƣờng còn có nhiều sai sót, chƣa đƣợc tiến hành nhanh chóng, kịp thời, chính xác. Việc thu dấu vết máu không đúng cách, không đảm bảo về số lƣợng, chất lƣợng, bảo quản dấu vết máu còn rất sơ sài, qua loa, không đảm bảo các yêu cầu về mặt kỹ thuật. Điều đó làm cho chất lƣợng dấu vết không tốt hoặc bị hƣ hỏng dẫn đến Luận văn thạc sỹ - 2013 Bùi Anh Tuấn – Cao học K15 2 không thể đánh giá, giám định để khai thác triệt để các thông tin về vụ án.
Về mặt lý luận, trên thế giới, đã có số lƣợng nhất định những công trình nghiên cứu về chất lƣợng của một số dấu vết sinh vật nhƣng chƣa có nghiên cứu nào cụ thể chuyên sâu về chất lƣợng dấu vết máu phục vụ giám định sinh học hình sự trong điều kiện Việt Nam. Việc nghiên cứu đánh giá chất lƣợng ADN thu đƣợc từ dấu vết máu dƣới tác động của môi trƣờng tự nhiên và thời gian tồn tại góp phần đƣa ra các phƣơng thức tốt nhất để cải tiến các kỹ thuật, công đoạn trong công tác khám nghiệm hiện trƣờng, đánh giá, thu thập và bảo quản dấu vết máu, cũng nhƣ thủ thuật phân tích ADN tại phòng thí nghiệm. Giúp cho công tác điều tra, khám nghiệm hiện trƣờng và giám định ADN từ dấu vết máu đạt hiệu quả cao, qua đó góp phần giải quyết nhanh chóng các vụ án hình sự. Xuất phát từ vấn đề nêu trên, việc thực hiện Đề tài: “Nghiên cứu chất lƣợng dấu vết máu dƣới tác động của một số điều kiện môi trƣờng nhất định phục vụ công tác giám định sinh học hình sự” là cấp thiết cả về phƣơng diện lý luận và thực tiễn.
Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu này đƣợc tiến hành nhằm mục đích phân tích, đánh giá sự tác động của một số yếu tố môi trƣờng trong khoảng thời gian nhất định lên chất lƣợng của dấu vết máu trong giám định định hƣớng, xác định tính đặc hiệu loài, chất lƣợng và số lƣợng ADN tách chiết đƣợc từ các dấu vết máu thu ở hiện trƣờng vụ án và từ các mẫu khảo nghiệm. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, đƣa ra những nhận định giúp cho cán bộ khám nghiệm hiện trƣờng có các giải pháp trong phát hiện, thu lƣợm, bảo quản, đánh giá dấu vết máu; các giám định viên có những thủ thuật thực hiện giám định và đánh giá kết quả. Luận văn thạc sỹ - 2013 Bùi Anh Tuấn – Cao học K15 3 3. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu Dấu vết sinh vật ở hiện trƣờng các vụ án thƣờng chịu tác động bởi đa dạng các yếu tố khách quan và chủ quan nhƣ thời tiết, khí hậu (nhiệt độ, độ ẩm) cũng nhƣ ý thức và trình độ cán bộ khám nghiệm hiện trƣờng.
Do điều kiện hạn hẹp, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu sự tác động của các yếu tố về khí hậu và thời tiết ở điều kiện trong nhà và ngoài trời, qua bốn mùa trong năm đối với các mẫu thu đƣợc từ những vụ án thực tế. Đề tài chƣa thể đi sâu nghiên cứu các tác động mang tính chủ quan khác nhƣ tác động của con ngƣời, động vật (giặt, tẩy, sử dụng hóa chất, chùi, xóa, …); các điều kiện thiên nhiên đặc biệt (mƣa, bão, lũ lụt,…); các yếu tố cơ học hay sự tác động của yếu tố vật mang lên sự tồn tại của dấu vết. Đề tài luận văn chỉ tập trung nghiên cứu dấu vết máu ở dạng khô bám dính trên bề mặt một vật mang thƣờng gặp là vải cotton. Ngoài các yếu tố điều kiện môi trƣờng, kết quả giám định dấu vết máu còn phụ thuộc vào khối lƣợng dấu vết, do đó các dấu vết đƣợc lựa chọn làm đối tƣợng nghiên cứu sẽ đƣợc nhận định trƣớc về lƣợng bằng cảm quan.
Với các mẫu khảo nghiệm, Đề tài tập trung nghiên cứu vào hai điều kiện vật lý thƣờng tác động đến chất lƣợng của dấu vết máu nhất trong hiện trƣờng thực tế các vụ án đó là: nhiệt độ và độ ẩm theo không gian và thời gian. Về mặt thời gian, không gian khảo sát: dấu vết máu trong các vụ án xảy ra tại địa bàn Miền Bắc Việt Nam, bốn mùa trong năm 2012 và tồn tại qua 3 mốc thời gian là 3 ngày, 10 ngày và 5 tuần. Việc sử dụng kỹ thuật realtime PCR định lƣợng ADN chỉ là một khâu trong quy trình giám định sinh học giúp ta đánh giá đƣợc về hàm lƣợng ADN tách chiết đƣợc từ các dấu vết máu, từ đó định hƣớng điều chỉnh hàm lƣợng Luận văn thạc sỹ - 2013 Bùi Anh Tuấn – Cao học K15 4 ADN khuôn đƣa vào mỗi phản ứng PCR. Việc đánh giá về chất lƣợng của dấu vết máu là đối tƣợng nghiên cứu của đề tài phải đƣợc kết hợp ở cả 4 công đoạn của quy trình giám định, đó là giám định định hƣớng, xác định tính đặc hiệu loài, định lƣợng ADN tổng số sau tách chiết và phân tích kết quả điện di sản phẩm PCR.
Quá trình nghiên cứu đƣợc tiến hành trong phòng thí nghiệm của Trung tâm Giám định sinh học pháp lý, Viện Khoa học hình sự, Bộ Công an. Nội dung nghiên cứu Vật liệu nghiên cứu thu đƣợc từ 2 nguồn: - Các dấu vết máu thu thập được từ những vụ án giết người, cướp của Các dấu vết này ở trong những điều kiện khác nhau về khí hậu, và thời gian tồn tại. Cụ thể là mẫu máu từ các vụ án đƣợc chọn lựa theo các tiêu chí tồn tại qua các mốc thời gian và xảy ra ở nơi có khí hậu 4 mùa rõ rệt là miền Bắc Việt Nam. Tất cả các đối tƣợng nghiên cứu đƣợc chia vào 2 nhóm tách biệt là dấu vết máu đƣợc tồn tại ở điều kiện trong nhà và ngoài trời và qua 3 mốc thời gian là 3 ngày, 10 ngày và 5 tuần: 6 mẫu trong các vụ án hình sự (có ký hiệu từ MA1 – MA6) là các dấu vết máu có điều kiện tồn tại ở trong nhà.
6 mẫu trong các vụ án hình sự (có ký hiệu từ MA7 – MA12) là các dấu vết máu có điều kiện tồn tại ở ngoài trời vào mùa xuân. 6 mẫu trong các vụ án hình sự (có ký hiệu MA13 – MA18) là các dấu vết máu có điều kiện tồn tại ở ngoài trời vào mùa hè. 6 mẫu trong các vụ án hình sự (có ký hiệu từ MA19 – MA24) là các dấu vết máu có điều kiện tồn tại ở ngoài trời vào mùa thu. 6 mẫu trong các vụ án hình sự (có ký hiệu từ MA25 – MA30) là các dấu vết máu có điều kiện tồn tại ở ngoài trời vào mùa đông.
Luận văn thạc sỹ - 2013 Bùi Anh Tuấn – Cao học K15 5 Tổng số mẫu từ các vụ án đƣợc chọn làm đối tƣợng nghiên cứu là 6 mẫu x 5 nhóm = 30 mẫu. - Các mẫu khảo nghiệm được tạo ra: Quy trình: lấy các mẫu máu tƣơi của ngƣời nhỏ với lƣợng khoảng 50 ul lên vật mang là những mảnh vải cotton khô, sạch sau đó đƣợc đƣa vào các điều kiện giả định về môi trƣờng, khí hậu. 6 mẫu khảo nghiệm (có ký hiệu từ KN1 – KN6) là các dấu vết máu tạo đƣợc tạo ra trong phòng thí nghiệm để đƣa vào các điều kiện về nhiệt độ khác nhau. 6 mẫu khảo nghiệm (có ký hiệu từ KN7 – KN12) là các dấu vết máu tạo đƣợc tạo ra trong phòng thí nghiệm để đƣa vào các điều kiện về ẩm độ khác nhau.
Địa điểm tiến hành thí nghiệm là Phòng thí nghiệm của Trung tâm giám định Sinh học pháp lý - Viện Khoa học hình sự. Mẫu khảo nghiệm đƣợc lƣu trữ tƣơng ứng với 3 mốc thời gian là 3, 10 ngày và 5 tuần ở điều kiện nhiệt độ và ẩm độ khác nhau. Số lƣợng mẫu ứng với từng điều kiện cụ thể nhƣ sau: Tổng số mấu khảo nghiệm là: 6 x 2 = 12 mẫu. Các mẫu đƣợc đánh giá chất lƣợng gián tiếp qua các bƣớc của quy trình giám định nhƣ sau: Sử dụng dung dịch phenolphthalein để xác định định hƣớng dấu vết máu.
Sử dụng phƣơng pháp khuếch tán miễn dịch kép trên thạch theo Ouchterlony để xác định tính đặc hiệu loài của protein trong dấu vết. ADN đƣợc tách chiết theo quy trình chuẩn bằng phƣơng pháp vô cơ sử dụng hạt Chelex (quy trình đã đƣợc phòng thí nghiệm ADN hình sự của Cảnh sát bang Victoria - Liên bang Úc phê chuẩn). Luận văn thạc sỹ - 2013 Bùi Anh Tuấn – Cao học K15 6 Sử dụng bộ kit Quantifiler Human ADN, máy Realtime PCR 7500 cña hãng ABI (Mỹ) để định lƣợng ADN tổng số từ mẫu đƣợc tách chiết. Đơn vị định lƣợng là: ng/µl Sử dụng bộ kit IdentifilerTM của hãng ABI (Mỹ), với phức hệ mồi STR gồm 16 locus gen trên máy chu trình nhiệt ABI - 9700.