Luận văn thạc sĩ về cây gỗ tái sinh và mô hình trồng cây trên núi đá vôi ở Đồng Văn, Hà Giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu cây gỗ tái sinh và mô hình trồng cây trên núi đá vôi huyện Đồng Văn, Hà Giang nhằm bảo vệ môi trường bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hằng Diệp
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Nghĩa Thìn
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng và môi trường
• Đề tài: Điều Tra Những Cây Gỗ Tái Sinh Và Các Mô Hình Trồng Cây Trên Núi Đá Vôi Ở Huyện Đồng Văn, Tỉnh Hà Giang Nhằm Bảo Vệ Môi Trường Và Phát Triển Bền Vững
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đá vôi và những ảnh hưởng tới hệ thực vật
• 1.1.1. Đặc điểm của đá vôi và phân loại
• 1.1.2. Vai trò của canxi đối với thực vật phát triển trên núi đá vôi
• 1.2. Các vùng sinh thái trên núi đá vôi
• 1.2.1. Vùng Cao Bằng - Lạng Sơn
• 1.2.2. Vùng Tuyên Quang – Hà Giang
• 1.2.3. Vùng Tây Bắc – Tây Hoà Bình, Thanh Hoá
• 1.2.4. Vùng Trường Sơn Bắc
• 1.2.5. Vùng Đảo
• 1.3. Những quan điểm về tái sinh rừng

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu cây gỗ tái sinh ở Đồng Văn Hà Giang

Nghiên cứu cây gỗ tái sinh và mô hình trồng cây trên núi đá vôi ở Đồng Văn, Hà Giang là một chủ đề quan trọng trong việc bảo tồn môi trường và phát triển bền vững. Khu vực này nổi bật với hệ sinh thái đa dạng, nơi có nhiều loài cây gỗ quý hiếm và đặc hữu. Việc hiểu rõ về cây gỗ tái sinh không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên thiên nhiên mà còn hỗ trợ cộng đồng địa phương trong phát triển kinh tế.

1.1. Đặc điểm sinh thái của núi đá vôi ở Đồng Văn

Núi đá vôi ở Đồng Văn có địa hình đặc trưng với độ cao và độ dốc lớn. Điều này tạo ra môi trường sống khắc nghiệt cho thực vật, nhưng cũng là nơi phát triển của nhiều loài cây gỗ quý. Hệ sinh thái nơi đây có tính chống chịu cao, giúp các loài thực vật thích nghi với điều kiện sống khó khăn.

1.2. Vai trò của cây gỗ tái sinh trong bảo tồn môi trường

Cây gỗ tái sinh đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi hệ sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học. Chúng giúp cải thiện chất lượng đất, giữ nước và cung cấp môi trường sống cho nhiều loài động vật. Việc trồng và bảo vệ cây gỗ tái sinh là cần thiết để duy trì sự cân bằng sinh thái.

II. Thách thức trong việc bảo tồn cây gỗ tái sinh ở Đồng Văn

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc bảo tồn cây gỗ tái sinh ở Đồng Văn đang đối mặt với nhiều thách thức. Khai thác rừng bừa bãi, biến đổi khí hậu và sự phát triển kinh tế không bền vững đang đe dọa đến sự tồn tại của các loài cây gỗ quý. Cần có các biện pháp bảo vệ hiệu quả để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Tác động của khai thác rừng đến hệ sinh thái

Khai thác rừng không kiểm soát đã dẫn đến sự suy giảm diện tích rừng và đa dạng sinh học. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến cây gỗ tái sinh mà còn làm mất đi môi trường sống của nhiều loài động vật. Cần có các chính sách quản lý rừng chặt chẽ hơn.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến cây gỗ tái sinh

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện khí hậu tại Đồng Văn, ảnh hưởng đến sự phát triển của cây gỗ tái sinh. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể làm giảm khả năng sinh trưởng của các loài cây gỗ quý.

III. Phương pháp nghiên cứu cây gỗ tái sinh trên núi đá vôi

Nghiên cứu cây gỗ tái sinh trên núi đá vôi ở Đồng Văn được thực hiện thông qua các phương pháp khảo sát thực địa, phân tích mẫu đất và cây. Các dữ liệu thu thập được sẽ giúp đánh giá tình trạng hiện tại của cây gỗ tái sinh và đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa là bước đầu tiên trong nghiên cứu, giúp xác định các loài cây gỗ tái sinh và tình trạng sinh trưởng của chúng. Dữ liệu thu thập sẽ được phân tích để đưa ra các kết luận chính xác về sự phát triển của cây gỗ tái sinh.

3.2. Phân tích mẫu đất và ảnh hưởng đến cây gỗ

Phân tích mẫu đất giúp hiểu rõ hơn về chất lượng đất và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của cây gỗ tái sinh. Các yếu tố như độ pH, độ ẩm và hàm lượng dinh dưỡng sẽ được xem xét để đưa ra các biện pháp cải thiện.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu cây gỗ tái sinh

Kết quả nghiên cứu cây gỗ tái sinh có thể được ứng dụng vào thực tiễn để phát triển các mô hình trồng cây bền vững. Việc áp dụng các phương pháp trồng cây phù hợp sẽ giúp phục hồi hệ sinh thái và nâng cao đời sống của người dân địa phương.

4.1. Mô hình trồng cây gỗ tái sinh hiệu quả

Các mô hình trồng cây gỗ tái sinh cần được thiết kế dựa trên điều kiện địa phương và đặc điểm sinh thái. Việc lựa chọn các loài cây phù hợp sẽ giúp tăng cường khả năng sinh trưởng và phát triển của rừng.

4.2. Tác động tích cực đến cộng đồng địa phương

Việc phát triển mô hình trồng cây gỗ tái sinh không chỉ bảo vệ môi trường mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho người dân. Cộng đồng sẽ được hưởng lợi từ việc cung cấp gỗ, dược liệu và các sản phẩm từ rừng.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho cây gỗ tái sinh

Nghiên cứu cây gỗ tái sinh và mô hình trồng cây trên núi đá vôi ở Đồng Văn, Hà Giang mở ra nhiều triển vọng cho việc bảo tồn và phát triển bền vững. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để đảm bảo sự thành công của các dự án bảo tồn.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn cây gỗ tái sinh

Bảo tồn cây gỗ tái sinh là cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường. Các biện pháp bảo tồn hiệu quả sẽ giúp phục hồi hệ sinh thái và tạo ra môi trường sống bền vững cho các loài động thực vật.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và phát triển

Nghiên cứu và phát triển các mô hình trồng cây gỗ tái sinh cần được tiếp tục mở rộng. Các dự án nghiên cứu mới sẽ giúp tìm ra các giải pháp tối ưu cho việc bảo tồn và phát triển bền vững tại Đồng Văn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực núi đá vôi huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang sở hữu tổng diện tích tự nhiên là 46.114,05 ha, nhưng diện tích đất chưa sử dụng lên tới 22.995,47 ha (chiếm tỷ lệ 49,87%), trong đó phần lớn là núi đá trơ trọc không có cây rừng che phủ với 16.751,97 ha. Địa hình Karst phân cắt hiểm trở với các vách đá tai mèo sắc nhọn cùng điều kiện thổ nhưỡng khắc nghiệt, tầng đất mỏng khiến khả năng giữ nước tự nhiên vô cùng kém. Hạn hán kéo dài và nạn suy thoái rừng nghiêm trọng đã đe dọa trực tiếp đến đời sống dân sinh; điển hình vào năm 2006, thiên tai khô hạn đã làm mất trắng 71 ha ngô, 3,5 ha lúa không thể gieo cấy và gây thất thu 156,84 tấn lương thực của địa phương.

Trước thực trạng cấp bách đó, đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng và môi trường đã tập trung thực hiện mục tiêu: Điều tra, xác định tập đoàn cây gỗ tái sinh tự nhiên trên núi đá vôi và đánh giá hiệu quả kinh tế - sinh thái của các mô hình trồng cây phủ xanh đất dốc tại địa bàn huyện Đồng Văn. Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi toàn bộ 18 xã và 1 thị trấn thuộc huyện trong giai đoạn từ năm 2006 đến năm 2009.

Kết quả của công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học về 173 loài cây gỗ bản địa tái sinh. Đây là tiền đề kỹ thuật vững chắc để nâng cao độ che phủ cho 6.761,3 ha rừng phòng hộ hiện có, giảm thiểu tai biến sạt lở đá lăn và kiến tạo sinh kế bền vững cho 61.034 người dân thuộc 17 dân tộc thiểu số trên vùng cao nguyên đá.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết tái sinh rừng mưa nhiệt đới của Van Steenis (1956) với hai cơ chế sinh học đặc thù là "tái sinh phân tán, liên tục" và "tái sinh vệt". Lý thuyết này chỉ rõ quy luật diễn thế sinh thái: các loài cây tiên phong ưa sáng, mọc nhanh sẽ xuất hiện trước tại các khoảng trống rừng để tạo lập tiểu khí hậu và bóng râm, tạo điều kiện cho cây mạ của các loài cây gỗ lớn bản địa chịu bóng phát triển thay thế qua từng tầng tán.

Bên cạnh đó, đề tài ứng dụng lý thuyết diễn thế sinh thái Karst (Karst Ecological Succession) và các nguyên lý sinh thái học phục hồi trong điều kiện môi trường cực đoan. Bốn khái niệm khoa học cốt lõi được chuẩn hóa xuyên suốt nghiên cứu bao gồm:

1. Tái sinh tự nhiên (Natural Regeneration): Quá trình sinh học phục hồi thành phần tầng cây gỗ dưới tán hoặc trên đất sau nương rẫy.
2. Quần xã thực vật núi đá vôi (Karst Forest Community): Tổ hợp thực vật thích nghi đặc biệt với đất kiềm giàu canxi và khô hạn sinh lý.
3. Loài cây tiên phong (Pioneer Species): Nhóm thực vật có khả năng định cư đầu tiên trên đất trơ sỏi đá nhờ sức chống chịu cao.
4. Nông lâm kết hợp thích ứng (Adaptive Agroforestry): Phương thức canh tác xen canh đa tầng nhằm tối ưu hóa hiệu quả kinh tế và bảo vệ nguồn đất, nguồn nước.

Phương pháp nghiên cứu

Về phương pháp thu thập dữ liệu ngoại nghiệp, tác giả đã thiết lập cỡ mẫu khảo sát gồm 4 tuyến điều tra thực địa cắt ngang qua các sinh cảnh đặc trưng của cao nguyên đá, mỗi tuyến có chiều dài cố định 10 km (tổng chiều dài điều tra đạt 40 km). Phương pháp chọn mẫu theo tuyến lát cắt địa hình dân sinh được lựa chọn vì tính khả thi và độ bao quát cao, khắc phục được trở ngại địa hình chia cắt mạnh với độ cao biến thiên từ 1.200 m đến 1.911 m (đỉnh núi Lũng Táo) mà phương pháp lập ô tiêu chuẩn cố định thông thường khó tiếp cận toàn diện. Trên mỗi cá thể cây tái sinh, tiến hành thu thập từ 3 đến 5 mẫu tiêu bản gồm cành, lá, hoa và quả.

Dữ liệu nội nghiệp được giám định hình thái học so sánh tại Bảo tàng Thực vật thuộc Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Hà Nội. Hệ thống phân loại thực vật được chuẩn hóa đồng bộ theo tài liệu Brummitt (1992), Danh lục các loài thực vật Việt Nam (2002 - 2005) và Sách đỏ Việt Nam (2007). Song song đó, phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc trực tiếp được thực hiện với cán bộ lâm nghiệp và các hộ dân tại các xã Sủng Là, Đồng Văn, thị trấn Phó Bảng nhằm đánh giá toàn diện các chỉ số sinh thái, chu kỳ sinh trưởng và hiệu quả kinh tế thực tế của từng mô hình trồng cây.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua quá trình điều tra thực địa và giám định mẫu vật, luận văn đã ghi nhận những kết quả nổi bật sau:

1. Sự đa dạng về thành phần loài và phân loại học: Xác định được 173 loài cây gỗ tái sinh tự nhiên thuộc 123 chi, 57 họ nằm trong 2 ngành thực vật bậc cao có mạch. Ngành Hạt kín (Angiospermae) chiếm ưu thế áp đảo với 160 loài (chiếm 92,5%), 111 chi (chiếm 90,2%) và 51 họ (chiếm 89,5%). Ngành Hạt trần (Gymnospermae) ghi nhận 13 loài (chiếm 7,5%), 12 chi (chiếm 9,8%) và 6 họ (chiếm 10,5%).

2. Cấu trúc các họ và chi ưu thế: Thống kê 9 họ giàu loài nhất chiếm tới 73 loài (tương đương 41,95% tổng số loài điều tra). Dẫn đầu là họ Thầu dầu - Euphorbiaceae với 14 loài (8,05%), họ Long não - Lauraceae với 13 loài (7,47%), họ Dâu tằm - Moraceae với 10 loài (5,75%), họ Cà phê - Rubiaceae với 8 loài (4,60%) và họ Xoan - Meliaceae với 7 loài (4,02%). Chi phong phú nhất là chi Ficus với 6 loài (3,45%), tiếp đến là chi Litsea và Elaeocarpus đều đạt 4 loài (2,30%).

3. Giá trị tài nguyên và bảo tồn nguồn gen: Luận văn ghi nhận 156 loài có công dụng hữu ích (chiếm 90,2% tổng số loài điều tra), phân bổ thành 13 nhóm công dụng khác nhau; trong đó nhóm cây lấy gỗ có 110 loài (70,51%), cây làm thuốc có 69 loài (44,23%) và cây ăn quả có 19 loài (12,18%). Đáng chú ý, có tới 20 loài được ghi danh trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007 (chiếm 11,56%) như Thông Pà Cò, Du sam đá vôi, Nghiến, Pơ mu, Sến mật; cùng 6 loài nằm trong danh mục bảo vệ nghiêm ngặt của Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

4. Hiệu quả vượt trội của các mô hình kinh tế mới: Khảo sát mô hình trồng hoa hồng Pháp tại diện tích 4.200 m2 mang lại nguồn thu 140 đến 180 triệu đồng/ha/năm, cao gấp hơn 3 lần so với độc canh cây ngô truyền thống. Mô hình cỏ cao sản VA06 đạt năng suất sinh khối ấn tượng 74 tấn/ha chỉ sau 5 tháng trồng, giải quyết triệt để sự thiếu hụt thức ăn thô xanh cho gia súc vào mùa khô.

Thảo luận kết quả

Cơ cấu loài tái sinh với sự áp đảo của các họ tiên phong ưa sáng như Euphorbiaceae, Lauraceae và Moraceae phản ánh hiện trạng thảm thực vật Đồng Văn đang ở giai đoạn đầu của quá trình phục hồi thứ sinh sau thời gian dài bị khai thác chọn và canh tác nương rẫy. Sự hiện diện của các loài thuộc chi Lithocarpus (họ Fagaceae) tuy chất lượng gỗ trung bình nhưng có khả năng tái sinh chồi và hạt rất mạnh, tạo ra tầng che chắn sinh thái lý tưởng để nuôi dưỡng các loài cây gỗ bản địa nửa chịu bóng như Nghiến (Excentrodendron tonkinense) hay Trai lý (Garcinia fagraeoides).

So sánh với các nghiên cứu của Bùi Thế Đồi (2002) tại vùng núi đá vôi Hòa Bình, Cao Bằng và Viện Điều tra Quy hoạch Rừng (1999) tại Tuyên Quang, hệ thực vật Đồng Văn thể hiện tính đặc thù cao hơn với các dải rừng hỗn giao lá kim và lá rộng phân bố ở độ cao trên 1.200 m, tạo nên các quần thể Thông Pà Cò và Thiết sam giả quý hiếm.

Các dữ liệu này có thể được trình bày rõ nét thông qua biểu đồ cột thể hiện tỷ trọng 9 họ thực vật giàu loài nhất và biểu đồ tròn phân tích cơ cấu 13 nhóm công dụng tài nguyên. Đồng thời, một bảng ma trận đối sánh 4 chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật giữa mô hình ngô truyền thống và các mô hình mới (hoa hồng, đào Vân Nam, cỏ VA06) sẽ cung cấp bức tranh trực quan, khẳng định tính tất yếu của việc chuyển đổi phương thức sản xuất trên đất dốc.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực địa, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và quản lý cụ thể:

1. Khoanh nuôi bảo vệ nghiêm ngặt và xúc tiến tái sinh tự nhiên: Hạt Kiểm lâm huyện Đồng Văn chủ trì khoanh vùng bảo vệ nguyên vẹn 6.761,3 ha rừng tự nhiên phòng hộ hiện có; thực hiện bảo tồn nguyên vị (in-situ) đối với 20 loài cây nguy cấp trong Sách đỏ như Pơ mu, Nghiến, Thông đỏ Bắc và Thông Pà Cò. Mục tiêu đến năm 2015 nâng mật độ cây tái sinh mục đích đạt trên 1.500 cây/ha.

2. Mở rộng diện tích các mô hình cây trồng kinh tế - sinh thái cao: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với UBND các xã mở rộng diện tích trồng hoa hồng Pháp đạt 50 ha tại Sủng Là, Phó Bảng và phát triển giống Đào Vân Nam đạt quy mô 100 ha vào năm 2015 với mục tiêu năng suất 40 tấn/ha. Giải pháp này giúp thay thế dần tập quán độc canh ngô trên sườn dốc dễ xói mòn.

3. Quy hoạch vùng trồng cỏ cao sản VA06 tập trung: Đưa diện tích gieo trồng cỏ VA06 đạt mốc 150 ha tại các vùng chân núi và thung lũng karst trong giai đoạn 2010 - 2015. Mục tiêu cung cấp đủ thức ăn thô xanh quanh năm cho đàn trâu, bò, ngựa của địa phương, qua đó chấm dứt hoàn toàn tình trạng người dân vào rừng chặt phá cành cây gỗ tái sinh làm thức ăn chăn nuôi.

4. Hoàn thiện chính sách giao đất lâm nghiệp và chi trả dịch vụ môi trường: UBND huyện Đồng Văn đẩy nhanh tiến độ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp cho 100% hộ gia đình trong tổng số 11.625 hộ dân; lồng ghép nguồn vốn các Chương trình 135 và Chương trình 661 nhằm chi trả tiền khoán bảo vệ rừng đầy đủ, giúp người dân nâng cao thu nhập từ 15% đến 20% mỗi năm từ kinh tế rừng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu này là tài liệu tham khảo có giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cán bộ quản lý lâm nghiệp và bảo tồn thiên nhiên: Cung cấp danh lục phân loại 173 loài cây gỗ và cơ sở dữ liệu chi tiết về 20 loài thực vật quý hiếm, giúp các cơ quan kiểm lâm xây dựng phương án tuần tra, quản lý và bảo vệ rừng phòng hộ karst hiệu quả.

2. Các nhà khoa học, giảng viên và sinh viên ngành Lâm nghiệp - Môi trường: Đóng vai trò là nguồn tài liệu học thuật thực chứng về phương pháp điều tra tuyến 40 km trên địa hình karst hiểm trở, cũng như phương pháp định danh thực vật học theo khung phân loại quốc tế.

3. Chính quyền địa phương và các nhà hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn để phê duyệt quy hoạch chuyển đổi 22.995,47 ha đất chưa sử dụng sang mô hình nông lâm kết hợp, phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội vùng cao.

4. Hợp tác xã nông nghiệp và các hộ nông dân miền núi: Cung cấp hướng dẫn kỹ thuật canh tác cho các loài cây kinh tế cao như Đào Vân Nam (năng suất 40 tấn/ha), hoa hồng Pháp (doanh thu 140 - 180 triệu đồng/ha) và cỏ VA06 thích ứng tốt với hốc đá karst.

Câu hỏi thường gặp

1. Nghiên cứu đã xác định được bao nhiêu loài cây gỗ tái sinh trên núi đá vôi huyện Đồng Văn? Luận văn đã thống kê chính xác 173 loài cây gỗ tái sinh thuộc 123 chi và 57 họ. Trong đó, ngành Hạt kín chiếm tỷ lệ áp đảo với 160 loài (92,5%), còn ngành Hạt trần gồm 13 loài (7,5%) đặc hữu phân bố rải rác trên các đỉnh núi đá vôi hiểm trở.

2. Những loài thực vật quý hiếm nào tại Đồng Văn cần được ưu tiên bảo tồn cấp bách? Có 20 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007 (chiếm 11,56%) và 6 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ. Nổi bật là Thông Pà Cò (nhóm IA), Pơ mu, Thông đỏ Bắc, Đỉnh tùng, Trai lý và Nghiến (nhóm IIA) cần được bảo tồn nguyên vị tuyệt đối.

3. Mô hình trồng cây nào mang lại hiệu quả tài chính cao nhất để thay thế cây ngô? Mô hình trồng hoa hồng Pháp tại xã Sủng Là và Phó Bảng mang lại doanh thu từ 140 đến 180 triệu đồng/ha/năm, cao gấp 3 lần so với trồng ngô. Bên cạnh đó, giống Đào Vân Nam đạt năng suất 40 tấn/ha với giá bán tại gốc từ 20.000 đồng/kg.

4. Vai trò của giống cỏ cao sản VA06 đối với việc bảo vệ rừng núi đá vôi là gì? Cỏ VA06 cho năng suất sinh khối đạt 74 tấn/ha sau 5 tháng trồng, cung cấp nguồn thức ăn dồi dào cho đàn gia súc trong mùa khô. Việc này giúp giảm thiểu 100% áp lực người dân chặt tỉa chồi non và thảm tươi cây gỗ tái sinh trong rừng tự nhiên.

5. Phương pháp điều tra thực địa nào đã được áp dụng để đảm bảo tính đại diện của mẫu vật? Tác giả đã triển khai điều tra theo 4 tuyến lát cắt địa hình với tổng chiều dài 40 km, thu thập từ 3 đến 5 mẫu vật chuẩn trên từng cá thể cây. Tiêu bản sau đó được so sánh hình thái học tại Bảo tàng Thực vật theo chuẩn phân loại Brummitt (1992).

Kết luận

1. Hệ thực vật núi đá vôi huyện Đồng Văn sở hữu tính đa dạng sinh học phong phú với 173 loài cây gỗ tái sinh, trong đó có 20 loài quý hiếm thuộc Sách đỏ Việt Nam và 6 loài thuộc Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.
2. Nguồn tài nguyên thực vật mang giá trị ứng dụng cao với 156 loài có ích (chiếm 90,2%), tập trung chủ yếu ở nhóm cây lấy gỗ (110 loài) và cây làm thuốc (69 loài).
3. Diễn thế tái sinh tự nhiên đang được dẫn dắt bởi các loài cây tiên phong ưa sáng thuộc các họ Euphorbiaceae, Lauraceae, đóng vai trò che bóng cho các loài gỗ lớn bản địa phục hồi.
4. Các mô hình trồng hoa hồng Pháp, đào Vân Nam và cỏ VA06 chứng minh tính vượt trội về kinh tế và độ che phủ so với phương thức độc canh cây ngô truyền thống.
5. Giải pháp kết hợp khoanh nuôi bảo vệ 6.761,3 ha rừng phòng hộ và mở rộng nông lâm kết hợp là chìa khóa để phủ xanh 16.751,97 ha núi đá không có rừng.

Đóng góp chính của luận văn là thiết lập hệ thống cơ sở dữ liệu lâm sinh học thực chứng đầu tiên về cây tái sinh và mô hình kinh tế trên cao nguyên đá Đồng Văn. Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2010 đến năm 2015, địa phương cần đẩy mạnh chuyển giao kỹ thuật và nhân rộng các mô hình sinh kế điểm tại 18 xã khó khăn. Hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ để ứng dụng các giải pháp lâm sinh hiệu quả vào công tác bảo tồn sinh thái và phát triển bền vững vùng cao đá vôi!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đá vôi và những ảnh hưởng tới hệ thực vật 1. Đặc điểm của đá vôi và phân loại Đá vôi có thành phần khoáng vật chính là canxit, có thể do trầm tích hóa học, tức là sự lắng đọng CaCO3, hoặc trầm tích sinh học, tức vỏ những sinh vật chứa nhiều cacbonate chết đi rồi tích lũy lại mà thành. Đá vôi thường có màu xám, trắng, đen hoặc hồng, bề mặt tương đối mịn.

Những khối lớn đá vôi được phân lớp rõ rệt phản ánh quá trình trầm tích. Vùng núi đá vôi với địa hình đặc biệt của nó, địa hình Karst, thường có những hang động ngầm và suối nước nóng. Thành phần của đá vôi chủ yếu là CaCO3, nếu lẫn thêm nguyên tố khác thì có thể hình thành các loại đá mang tên khác như: Đôlômit, đá vôi chứa silic, đá sét vôi hay túp vôi… Ở nước ta đá vôi hình thành những dải lớn ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Vùng Tây Bắc, Tây Nghệ An, Quảng Bình và một diện tích nhỏ ở Hà Tiên. Quá trình phong hóa đá vôi diễn ra khá chậm chạp, tùy theo thang phân loại mà người ta chia đất phong hóa từ đá vôi thành các loại khác nhau.

Theo Ban biên tập Bản đồ đất Việt Nam thì trên đá vôi có 3 loại đất chính: Đất đen cabonate (thuộc nhóm VI đất đen); đất đỏ trên đá vôi (thuộc nhóm VI đất đỏ vàng); đất mùn đỏ trên đá vôi (thuộc nhóm VIII đất mùn đỏ vàng). Tuy tầng mỏng nhưng đất hình thành trên núi đá vôi giàu dinh dưỡng, ít chua, là môi trường sống của nhiều loài gỗ quí (nghiến, trai, đinh…) và cây ăn quả nổi tiếng (đào, lê, mận…) 1.2 Vai trò của canxi đối với thực vật phát triển trên núi đá vôi Canxi là thành phần chính của đá vôi, trong đất canxi thường tồn tại LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 dưới dạng muối cacbonate (CaCO3), sulphate (CaSO4. 2H2O), phosphate, silicate… hòa tan hay không tan. Sự có mặt của canxi làm cho môi trường đất trở nên kiềm và có cấu tượng vì thế nó hỗ trợ tích cực cho sự phát triển của vi sinh vật và hệ rễ, làm cho dinh dưỡng của các muối vô cơ khác được dễ dàng hơn.

[25] Đối với thực vật bậc thấp, canxi có thể cần cho một nhóm này nhưng có thể lại gây độc cho một nhóm khác. Đối với thực vật bậc cao, muối canxi tác dụng đến sự phân bố nhóm thực vật ưa canxi. Đặc điểm này đã tạo nên một hệ sinh thái núi đá vôi rất đặc biệt ở nước ta. Các vùng sinh thái trên núi đá vôi Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu về phân bố núi đá vôi theo các vùng địa lý và tài nguyên thực vật, rừng trên núi đá vôi được phân chia thành các vùng như sau: 1.

Vùng Cao Bằng - Lạng Sơn Đây là vùng có núi đá vôi tập trung lớn nhất trong cả nước. Hoạt động xâm nhập ở vùng Đông Bắc chủ yếu tập trung vào miền này. Vùng này ở vào vĩ độ cao của nước ta và mang dấu hiệu chuyển tiếp từ khí hậu nhiệt đới sang á nhiệt đới. Vùng núi đá vôi Cao Bằng - Lạng Sơn gồm có 2 vùng phụ núi đá vôi chủ yếu:  Vùng núi đá vôi Ngân Sơn – Trùng Khánh  Vùng núi đá vôi Bắc Sơn Kiểu núi đá vôi trung bình và thấp, bao gồm một số cao nguyên đá vôi khối uốn nếp có quá trình hoạt động Karst trên mặt và Karst ngầm.

Núi đá vôi có dạng núi sót có rất nhiều hang động, sông ngầm. Nhiều nơi quan sát thấy các dạng địa hình Karst với thung lũng xâm thực. Hệ thực vật vùng này mang tính chất pha trộn của nhiều luồng thực vật nhưng đặc trưng là luồng thực vật bản địa Bắc Việt Nam – Nam Trung Hoa, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 đồng thời cũng chịu nhiều ảnh hưởng của các luồng thực vật khác. Các loài đại diện tiêu biểu cho vùng núi đá vôi Cao Bằng - Lạng Sơn có giá trị kinh tế và có ý nghĩa lớn về mặt khoa học như Hoàng đàn (Cupressus tonkinensis), Thiết đinh (Markhamia stlipulata), Trai (Garcinia fagraeoides), Đinh thối (Ferandoa brilletii), Sam kim hỉ (Pseudo tsugachinensis).

Trong đó, Hoàng Đàn là loài cây quý hiếm đã được ghi trong sách đỏ Việt Nam. Đây cũng là vùng phân bố của nhiều loài động vật quí hiếm như Hươu xạ (Moschus moschiferus), Vượn đen (Hylabates concolor). Vùng Tuyên Quang – Hà Giang Vùng này có diện tích núi đá vôi 130. Các loại đá vôi chiếm vai trò chủ yếu trong việc cấu tạo nên các núi trong vùng.

Núi đá vôi tạo thành một dải không liên tục theo hướng Tây - Bắc tập trung chủ yếu ở phía Bắc và Đông Bắc, tạo thành từng khối lớn. Độ cao vùng này lớn hơn vùng Cao Bằng - Lạng Sơn, các dãy núi phía Bắc cao tới 1. Khu vực này nằm trong vùng sinh thái trung tâm, bao gồm hai vùng phụ chủ yếu:  Vùng núi đá vôi Quản Bạ - Phia Phương  Vùng cao nguyên đá vôi Bắc Hà Hệ thực vật núi đá vôi Tuyên Quang – Hà Giang có tính chất pha trộn của nhiều luồng thực vật. Hệ thực vật ở đây mang nhiều nét đặc trưng của nhiều luồng thực vật bản địa Bắc Việt Nam – Nam Trung Hoa, tiêu biểu là các loài cây thuộc họ Re (Lauraceaeee), họ đậu (Fabaceae), họ dâu tằm (Moraceae), họ ba mảnh vỏ (Euphorbiaceae).

Do vị trí địa lý nên hệ thực vật ở đây chịu ảnh hưởng của nhiều luồng thực vật Himalaya – Vân Nam – Qúy Châu. Đại diện của các loài cây lá kim xuất hiện nhiều hơn như Hoàng đàn (Cupressus tonkinensis), Pơ mu (Fokienia hodginsii), Kim giao (Nageia fleuryi), Thông tre (Podocarpus neriifolius)… Cùng với sự có mặt của các loài rụng lá thuộc họ dẻ (Fagaceae), sự có mặt của đại diện nhiều luồng thực LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 vật đã đóng góp phần nào đa dạng thành phần các loài thực vật trên núi đá vôi của vùng này. Vùng Tây Bắc – Tây Hoà Bình, Thanh Hoá Đây là một vùng tương đối rộng và kéo dài với diện tích 264.400 ha, do vậy chịu ảnh hưởng của các chế độ khí hậu khác nhau. Trong vùng hình thành những sơn nguyên phức tạp chủ yếu là núi và cao nguyên đá vôi, khối uốn nếp xen kẽ đá phiến, cát kết, kéo dài thành một dải hệ từ Phong Thổ đến Thanh Hoá.

Vì có sự xen kẽ nham thạch nên trong kiểu địa hình này nên ta thấy xuất hiện cảnh quan Karst, trên núi đá vôi và cảnh quan xâm thực trên núi đá phiến cát kết. Vùng núi Tây Bắc – Tây Hoà Bình, Thanh Hoá có các vùng phụ chủ yếu:  Cao nguyên đá vôi Tà Phình – Sín Chải  Cao nguyên đá vôi Sơn La  Cao nguyên đá vôi Mộc Châu  Vùng núi đá vôi Sơn La – Hoà Bình - Bắc Thanh Hoá  Vùng núi đá vôi Nam Thanh Hoá Thực vật vùng này có những nét riêng biệt phù hợp với các điều kiện địa hình và khí hậu của miền, có đầy đủ các vành đai thực vật từ nhiệt đới, á nhiệt đới đến nhiệt đới núi cao. Các loài thực vật tiêu biểu cho miền gồm các loài cây của ngành hạt trần như Pơ mu (Fokienia hodginsii), Thông pà cò (Pinus kwangtungensis), Thông nàng (Podocarpus neriifolius), Kim giao (Nageia fleuryi), Thông tre (Podocarpus neriifolius)…Các loài cây lá rộng đóng vai trò chủ yếu trong các thành phần cây rừng trên núi đá vôi như các loài của họ dẻ (Fagaceae), họ Cáng lò (Betulaceae), họ Hồ đào (Juglandaceae)… Trong vùng cũng đã xuất hiện một số loài đặc trưng của vùng phía Nam lên như Chò chỉ (Shorea chinensis), Tàu nước (Vatica LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 subglabra)… Một số loài của luồng thực vật từ Tây Á sang như Săng lẻ (Lagerstroemia callyculata), Chò nhai (Anogeisus acuminata)… Sự phong phú của các loài cây lá kim đã hình thành nên nhiều vùng rừng hỗn giao cây lá kim và cây lá rộng, nhất là ở các vùng có độ cao lớn. Đây cũng là môi trường sống của một số loài động vật đặc hữu trên núi đá vôi là Voọc quần đùi (Trachipythecus francoisii delacourii).

Vùng Trường Sơn Bắc Vùng Trường Sơn Bắc nằm trong miền núi thấp, hẹp ngang, sườn dốc, cấu tạo kéo dài theo hướng Tây Bắc – Đông Nam. Diện tích của vùng là 142. Đá vôi ở đây chủ yếu tập trung ở một khu vực: Núi đá vôi Khe Ngang- Kẻ Bàng. Miền Trường Sơn Bắc được phân làm 4 vùng trong đó quan trọng nhất là vùng núi đá vôi Kẻ Bàng.

Núi đá vôi ở đây tập trung chủ yếu ở Kẻ Bàng và Khe Ngang, độ cao 700-800m. Các dạng địa hình hiện tại thể hiện quá trình Karst đang phát triển mạnh, dòng chảy bề mặt ít, sông suối ngầm phát triển. Vùng Trường Sơn là “một cái nút” nơi gặp gỡ của hai luồng thực vật di cư tới. Một từ Himalaya qua Vân Nam xuống và một từ Indonexia lên.

Do vậy, thực vật nói chung và các loài thực vật trên núi đá vôi nói riêng cũng có những nét khác biệt với các vùng khác. Thành phần thực vật chủ yếu là các họ phân bố rộng ở rừng nhiệt đới như họ Xoan, họ Đậu, họ Mộc Lan, họ Bồ hòn, họ Dâu tằm…. Các loài thực vật hạt trần cũng có mặt một số loài như Hoàng đàn giả (Dacrydium pierrei), Pơ mu (Fokienia hodginsii), Kim giao (Nageia fleuryi), Thông tre (Podocarpus neriifolius). Vùng Đảo Đây là vùng sinh thái tương đối đặc biệt, tuy nhiên diện tích tập trung nhiều ở vùng Đông Bắc, chủ yếu là vùng đảo Quảng Ninh.

Nú đá vôi ở đây tập trung vào hai vùng nhỏ: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9  Vùng đảo Hạ Long  Đảo Bái Tử Long Các đảo đá vôi ở đây có đầy đủ những dạng địa hình của một miền Karst ngập nước biển. Phía Đông cũng có nhiều đảo núi đá vôi rải rác và có một số đảo lớn như đảo Cát Bà, đảo Cái Bầu … Ngoài ra ở một số vùng khác cũng có một số đảo núi đá vôi không tập trung và diện tích không lớn. Do những nét đặc trưng riêng biệt về địa hình và khí hậu vùng đảo nên thực vật vùng này cũng có những nét khác biệt cới các vùng khác. Tuy nhiên, một số loài thực vật đặc trưng hạt trần vẫn có mặt như Kim giao (Nageia fleuryi) ở đảo Cát Bà.

Những quan điểm về tái sinh rừng.