Nghiên Cứu Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Thu Nhập Ngoài Lãi Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi của ngân hàng thương mại Việt Nam năm 2021, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngành ngân hàng.

• Tác giả: Thái Thành Khải
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Phước Kinh Kha
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Nghiên Cứu Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Thu Nhập Ngoài Lãi Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• XÁC NHẬN CỦA TÁC GIẢ
• NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI
• 1.1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.6. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 1.7. KẾT CẤU CỦA KHÓA LUẬN
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ THU NHẬP NGOÀI LÃI
• 2.1.1. Hoạt động của ngân hàng thương mại
• 2.1.2. Khái niệm và chức năng của NHTM
• 2.1.3. Chức năng của NHTM
• 2.1.4. Hoạt động kinh doanh ngân hàng
• 2.1.5. Hoạt động tín dụng của ngân hàng
• 2.1.6. Hoạt động phi tín dụng

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Thu Nhập Ngoài Lãi Ngân Hàng Việt Nam

Các ngân hàng thương mại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong lưu thông tiền tệ và ổn định kinh tế. Hoạt động kinh doanh ngân hàng luôn tiềm ẩn rủi ro hệ thống lớn, cần được nghiên cứu và kiểm soát chặt chẽ. Trong bối cảnh rủi ro tín dụng gia tăng, thu nhập ngoài lãi nổi lên như một nguồn thu an toàn và đáng kể. Nghiên cứu về ảnh hưởng và các yếu tố ảnh hưởng đến nguồn thu này giúp các nhà quản trị ngân hàng định hướng kinh doanh hiệu quả hơn. Các ngân hàng quá phụ thuộc vào thu nhập lãi dễ bị tổn thương khi kinh tế suy thoái. Thu nhập ngoài lãi ít chịu ảnh hưởng từ biến động kinh tế, là nguồn thu ổn định và an toàn, giúp các ngân hàng phát triển bền vững. Nghiên cứu này đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi tại các ngân hàng thương mại Việt Nam, đồng thời đưa ra các gợi ý chính sách cho các ngân hàng thương mại Việt Nam.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Thu Nhập Ngoài Lãi Trong Bối Cảnh Hiện Tại

Trong bối cảnh rủi ro tín dụng gia tăng và sự biến động của thị trường tài chính, thu nhập ngoài lãi trở thành một yếu tố then chốt giúp các ngân hàng thương mại Việt Nam duy trì sự ổn định và tăng trưởng. Nguồn thu này không chỉ bù đắp cho những biến động từ hoạt động tín dụng mà còn mở ra cơ hội phát triển các dịch vụ tài chính đa dạng, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng. Theo Hawtrey (2003), thu nhập ngoài lãi đóng vai trò quan trọng đối với sự ổn định của các ngân hàng thương mại tại Australia. Việc nghiên cứu sâu về các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi là vô cùng cần thiết để các ngân hàng có thể xây dựng chiến lược kinh doanh hiệu quả và bền vững.

1.2. Mục Tiêu Và Câu Hỏi Nghiên Cứu Về Thu Nhập Ngoài Lãi

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi của ngân hàng thương mại Việt Nam và đánh giá mức độ ảnh hưởng của chúng. Mục tiêu là cung cấp những gợi ý chính sách giúp các ngân hàng thương mại Việt Nam tăng cường nguồn thu nhập ngoài lãi. Các câu hỏi nghiên cứu chính bao gồm: (1) Các yếu tố nào tác động đến thu nhập ngoài lãi? (2) Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố này là bao nhiêu? (3) Những gợi ý chính sách nào có thể giúp ngân hàng thương mại Việt Nam cải thiện thu nhập ngoài lãi?

II. Vấn Đề Thu Nhập Ngoài Lãi Thách Thức Cho Ngân Hàng Việt Nam

Mặc dù tiềm năng lớn, các ngân hàng thương mại Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức trong việc tăng thu nhập ngoài lãi. Các yếu tố như quy mô ngân hàng, hiệu quả hoạt động, môi trường kinh tế vĩ mô, cạnh tranh, và ứng dụng công nghệ đều có thể ảnh hưởng đến khả năng tạo ra nguồn thu phi lãi. Một số ngân hàng vẫn còn phụ thuộc nhiều vào các dịch vụ truyền thống, chưa đa dạng hóa đủ các sản phẩm và dịch vụ để đáp ứng nhu cầu thị trường. Ngoài ra, sự thiếu hụt về nguồn nhân lực chất lượng cao và cơ sở hạ tầng công nghệ cũng là những rào cản đáng kể. Nghiên cứu cần xác định rõ các rào cản này và đề xuất các giải pháp khắc phục.

2.1. Rào Cản Nội Tại Của Ngân Hàng Ảnh Hưởng Thu Nhập Ngoài Lãi

Các yếu tố nội tại của ngân hàng, như quy mô ngân hàng, hiệu quả hoạt động, cấu trúc vốn và quản trị rủi ro, đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra thu nhập ngoài lãi. Các ngân hàng có quy mô nhỏ hơn thường gặp khó khăn trong việc đầu tư vào công nghệ và phát triển sản phẩm mới, trong khi các ngân hàng có hiệu quả hoạt động thấp có thể gặp khó khăn trong việc cạnh tranh về giá và chất lượng dịch vụ. Quản trị rủi ro yếu kém cũng có thể dẫn đến tổn thất từ các hoạt động kinh doanh phi tín dụng, ảnh hưởng tiêu cực đến thu nhập ngoài lãi. Việc đánh giá và cải thiện các yếu tố nội tại này là rất quan trọng để nâng cao khả năng tạo ra thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng.

2.2. Tác Động Môi Trường Kinh Tế Vĩ Mô Đến Thu Nhập Ngoài Lãi

Môi trường kinh tế vĩ mô, bao gồm lãi suất, tỷ giá hối đoái, lạm phát và GDP, có ảnh hưởng đáng kể đến thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Khi lãi suất tăng, chi phí vốn của các ngân hàng tăng, có thể làm giảm lợi nhuận từ các hoạt động kinh doanh phi tín dụng. Biến động tỷ giá hối đoái có thể ảnh hưởng đến thu nhập từ kinh doanh ngoại hối. Lạm phát cao có thể làm giảm sức mua của người tiêu dùng, ảnh hưởng đến nhu cầu sử dụng các dịch vụ ngân hàng. Tăng trưởng GDP ổn định có thể tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các hoạt động kinh doanh phi tín dụng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Các Yếu Tố Tác Động Đến Thu Nhập

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích, đánh giá dựa vào tài liệu và các nghiên cứu trước đây về nợ xấu tại các ngân hàng thương mại nhằm đề xuất mô hình nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi tại các ngân hàng thương mại Việt Nam. Bên cạnh đó nghiên cứu này sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng phân tích hồi quy đa biến trên cơ sở dữ liệu bảng cân đối để đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi tại các ngân hàng thương mại Việt Nam. Để phân tích dữ liệu bảng, khóa luận sử dụng ba phương pháp ước lượng khác nhau bao gồm: mô hình bình phương bé nhất Pooled OLS, mô hình ảnh hưởng cố định FEM (Fix Effects Model) và mô hình ảnh hưởng ngẫu nhiên REM (Random Effects Model).

3.1. Mô Hình Hồi Quy Đa Biến Để Phân Tích Thu Nhập Ngoài Lãi

Sử dụng mô hình hồi quy đa biến trên dữ liệu bảng (panel data) để đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến thu nhập ngoài lãi. Mô hình bao gồm các biến độc lập như: Quy mô ngân hàng, Hiệu quả hoạt động, Tỷ lệ nợ xấu, Tăng trưởng tín dụng, Lãi suất, Lạm phát, và Tỷ giá hối đoái. Biến phụ thuộc là Thu nhập ngoài lãi (được đo lường bằng tỷ lệ giữa thu nhập ngoài lãi và tổng tài sản). Mô hình này cho phép kiểm soát các yếu tố cố định theo thời gian (time-invariant) và các yếu tố đặc trưng của từng ngân hàng (bank-specific effects).

3.2. Kiểm Định Mô Hình Và Lựa Chọn Phương Pháp Ước Lượng

Để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả, cần thực hiện các kiểm định mô hình như kiểm định F-test, kiểm định Breusch-Pagan Lagrangian Multiplier và kiểm định Hausman để lựa chọn phương pháp ước lượng phù hợp nhất (Pooled OLS, FEM, hoặc REM). Sau khi lựa chọn được mô hình phù hợp, cần kiểm tra các vấn đề như tự tương quan (autocorrelation) và phương sai thay đổi (heteroskedasticity). Nếu có các vấn đề này, cần sử dụng phương pháp bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (Feasible Generalized Least Squares - FGLS) để khắc phục.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Thu Nhập Ngoài Lãi Thực Tế

Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm giúp các ngân hàng thương mại có thể lựa chọn các giải pháp thích hợp để tác động đến các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi tại các ngân hàng thương mại Việt Nam, từ đó đưa ra những giải pháp hay kiến nghị để gia tăng thu nhập ngoài lãi và đảm bảo sự ổn định, phát triển trong quá trình hoạt động của các ngân hàng. Dựa trên cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm có liên quan, tác giả kế thừa và điều chỉnh mô hình nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố nội tại và các yếu tố vĩ mô đến thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

4.1. Các Nhân Tố Nội Tại Quan Trọng Tác Động Đến Thu Nhập

Nghiên cứu cho thấy quy mô ngân hàng có tác động tích cực đến thu nhập ngoài lãi. Các ngân hàng lớn hơn có khả năng đầu tư vào công nghệ và phát triển các dịch vụ mới, do đó tạo ra nhiều nguồn thu phi lãi hơn. Hiệu quả hoạt động, được đo lường bằng tỷ lệ chi phí trên thu nhập (cost-to-income ratio), có tác động tiêu cực. Các ngân hàng hoạt động hiệu quả hơn có thể kiểm soát chi phí và tăng lợi nhuận từ các hoạt động phi tín dụng. Quản trị rủi ro cũng rất quan trọng, các ngân hàng có tỷ lệ nợ xấu thấp hơn thường có thu nhập ngoài lãi cao hơn.

4.2. Tác Động Của Môi Trường Vĩ Mô Đến Thu Nhập Ngoài Lãi

Lãi suất có tác động tiêu cực đến thu nhập ngoài lãi. Khi lãi suất tăng, nhu cầu sử dụng các dịch vụ ngân hàng giảm, ảnh hưởng đến doanh thu từ các hoạt động phi tín dụng. Lạm phát có tác động không rõ ràng, có thể ảnh hưởng đến sức mua của người tiêu dùng và chi phí hoạt động của các ngân hàng. Tăng trưởng GDP có tác động tích cực, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các hoạt động kinh doanh phi tín dụng.

V. Hàm Ý Chính Sách Phát Triển Thu Nhập Ngoài Lãi Ngân Hàng

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số khuyến nghị được đưa ra nhằm giúp các ngân hàng thương mại tăng cường thu nhập ngoài lãi. Các ngân hàng nên tập trung vào việc đa dạng hóa các sản phẩm và dịch vụ, đầu tư vào công nghệ để cải thiện hiệu quả hoạt động, và tăng cường quản trị rủi ro để giảm thiểu tổn thất từ các hoạt động kinh doanh phi tín dụng. Bên cạnh đó, chính sách của nhà nước cần tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của thị trường tài chính và hỗ trợ các ngân hàng trong quá trình chuyển đổi số.

5.1. Khuyến Nghị Về Đa Dạng Hóa Sản Phẩm Và Dịch Vụ

Các ngân hàng thương mại nên tập trung vào việc phát triển các sản phẩm và dịch vụ mới, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của khách hàng. Các dịch vụ như bancassurance, kinh doanh ngoại hối, đầu tư chứng khoán, và các dịch vụ digital banking có tiềm năng tăng trưởng lớn. Ngoài ra, các ngân hàng nên chú trọng đến việc cải thiện chất lượng dịch vụ và tạo ra trải nghiệm tốt cho khách hàng.

5.2. Vai Trò Của Chính Sách Hỗ Trợ Từ Ngân Hàng Nhà Nước

Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước cần tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các hoạt động kinh doanh phi tín dụng. Các chính sách nên tập trung vào việc giảm thiểu các rào cản pháp lý, khuyến khích sự cạnh tranh, và hỗ trợ các ngân hàng trong quá trình chuyển đổi số. Ngoài ra, cần tăng cường giám sát và quản lý rủi ro để đảm bảo sự ổn định của hệ thống ngân hàng.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Hệ thống Ngân hàng Thương mại (NHTM) giữ vai trò huyết mạch trong nền kinh tế, đảm bảo sự lưu thông nguồn vốn và duy trì tính ổn định tài chính quốc gia. Tuy nhiên, hoạt động kinh doanh ngân hàng truyền thống tại Việt Nam từ trước đến nay vẫn phụ thuộc lớn vào nghiệp vụ tín dụng (chiếm từ 70% – 85% tổng thu nhập hoạt động). Sự phụ thuộc này tiềm ẩn rủi ro hệ thống nghiêm trọng, đặc biệt khi chu kỳ kinh tế suy giảm kéo theo nợ xấu gia tăng và biên lãi thuần (NIM - Net Interest Margin) bị thu hẹp do biến động lãi suất chính sách.

Trước áp lực rủi ro tín dụng và xu thế chuyển đổi mô hình kinh doanh ngân hàng hiện đại theo chuẩn mực Basel II/Basel III, thu nhập ngoài lãi (Non-Interest Income - NII / Fee Income) trở thành động lực tăng trưởng bền vững. Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng của tác giả Thái Thành Khải (Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Phước Kinh Kha, tập trung nghiên cứu: "Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi của các Ngân hàng Thương mại Việt Nam". Đề tài giải quyết bài toán định lượng thực chứng về các nhân tố tài chính nội tại tác động đến cơ cấu nguồn thu phi tín dụng, cung cấp căn cứ khoa học cho quá trình tái cơ cấu doanh thu ngành ngân hàng.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                           MỤC TIÊU VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU                          |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về hoạt động phi tín dụng và thu nhập ngoài lãi.   |
|  2. Xác định và lượng hóa mức độ tác động của 5 biến tài chính nội tại:           |
|     - Quy mô tổng tài sản (SIZE)                                                  |
|     - Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE)                                  |
|     - Tỷ lệ tiền gửi trên tổng tài sản (DEPTA)                                    |
|     - Tỷ lệ cho vay trên tổng tiền gửi (LOANDEP / LDR)                            |
|     - Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (EQTA)                               |
|  3. Kiểm định khuyết tật mô hình (phương sai thay đổi, tự tương quan) và xử lý    |
|     triệt để bằng phương pháp FGLS (Feasible Generalized Least Squares).          |
|  4. Đề xuất hàm ý quản trị nâng cao tỷ trọng thu nhập ngoài lãi bền vững.        |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

• Phạm vi không gian: Mẫu nghiên cứu gồm 22 NHTM cổ phần đại diện tại Việt Nam (chiếm trên 85% tổng tài sản và thị phần tín dụng/huy động toàn hệ thống).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2012 – 2020 (9 năm), bao quát chu kỳ phục hồi và tái cơ cấu hệ thống ngân hàng sau khủng hoảng tài chính và nợ xấu giai đoạn 2011.
• Chỉ tiêu đo lường cốt lõi: Tỷ lệ thu nhập ngoài lãi trên tổng tài sản ($NIITA = \frac{\text{Thu nhập ngoài lãi}}{\text{Tổng tài sản}} \times 100%$).

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tại các quốc gia phát triển thuộc khối OECD, tỷ trọng thu nhập ngoài lãi thường đạt từ 30% – 45% tổng thu nhập hoạt động ngân hàng. Tại Việt Nam giai đoạn 2012 – 2020, chỉ số này chỉ dao động quanh mức 10% – 20%, phản ánh mô hình kinh doanh còn thâm dụng tín dụng.

Tiêu chí so sánh	Hoạt động Tín dụng (Thu nhập lãi)	Hoạt động Phi tín dụng (Thu nhập ngoài lãi)
Bản chất nghiệp vụ	Trung gian tài chính: Huy động vốn và cho vay ăn chênh lệch lãi suất.	Cung ứng dịch vụ: Thanh toán, ngân quỹ, thẻ, bảo lãnh, FX, tư vấn, ủy thác, ngân hàng số.
Mức độ phụ thuộc chu kỳ	Rất cao (rủi ro suy thoái kinh tế, đóng băng bất động sản, đình trệ sản xuất).	Thấp (ít chịu ảnh hưởng bởi chu kỳ kinh tế vĩ mô, duy trì dòng tiền ổn định).
Chi phí vốn & Thanh khoản	Chi phí trả lãi huy động cao, đòi hỏi dự trữ thanh khoản và trích lập dự phòng rủi ro lớn.	Không chịu chi phí trả lãi; tận dụng hạ tầng công nghệ và nhân sự sẵn có, biên lợi nhuận dịch vụ cao.
Độ nhạy cảm rủi ro	Rủi ro tín dụng, rủi ro lãi suất, rủi ro kỳ hạn (Maturity Mismatch).	Rủi ro hoạt động (Operational Risk), rủi ro an ninh mạng, rủi ro tuân thủ pháp lý.

Nghiên cứu áp dụng khung phân loại yêu cầu MoSCoW để xác lập hệ thống chỉ tiêu phân tích:

• Must-Have: Các biến tài chính cốt lõi trên bảng cân đối kế toán ($SIZE$, $ROE$, $DEPTA$, $LOANDEP$, $EQTA$, $NIITA$) theo chuẩn mực kế toán VAS và Thông tư NHNN.
• Should-Have: Các kiểm định chẩn đoán khuyết tật mô hình định lượng (Hausman test, Breusch-Pagan Lagrangian Multiplier test, Wooldridge autocorrelation test).
• Could-Have: Mở rộng phân rã chi tiết từng cấu phần thu nhập ngoài lãi (phí ròng dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, mua bán chứng khoán đầu tư).
• Won't-Have (Giai đoạn này): Đưa các biến số kinh tế vĩ mô phức tạp (lạm phát CPI, cung tiền M2, tốc độ tăng trưởng GDP) vào mô hình cơ sở nhằm duy trì tính hội tụ và bậc tự do của mẫu bảng cân đối vi mô.

Thiết kế hệ thống

Mô hình nghiên cứu kế thừa và hiệu chỉnh từ khung lý thuyết thực nghiệm của Matthias Köhler (2013), DeYoung & Rice (2003) và Phạm Anh Thủy (2013). Cấu trúc toán học của mô hình hồi quy đa biến dữ liệu bảng (Panel Data Model) được thiết lập:

$$NIITA_{it} = \alpha + \beta_1 SIZE_{it} + \beta_2 ROE_{it} + \beta_3 DEPTA_{it} + \beta_4 LOANDEP_{it} + \beta_5 EQTA_{it} + \varepsilon_{it}$$

+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                    SƠ ĐỒ LUỒNG DỮ LIỆU VÀ XỬ LÝ KINH TẾ LƯỢNG                      |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
|  [BCTC Kiểm toán 22 NHTM (2012-2020)]                                                             |
|  [Xử lý & Chuẩn hóa Dữ liệu Bảng trên Excel/Stata (xtset bank_id year)]                           |
|  [Kiểm định Khuyết tật: Phương sai sai số thay đổi (Breusch-Pagan) & Tự tương quan (Wooldridge)]  |
|  [Mô hình Khắc phục Khuyết tật: FGLS (Feasible Generalized Least Squares / xtgls)]                |
|  [Kết luận Định lượng & Khuyến nghị Chính sách Quản trị Ngân hàng]                                |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+

Bảng định nghĩa và đo lường các biến trong mô hình

Tên biến	Ký hiệu	Công thức tính toán	Đơn vị	Kỳ vọng dấu	Cơ sở lý thuyết
Thu nhập ngoài lãi trên Tổng tài sản	NIITA	$\frac{\text{Thu nhập thuần ngoài lãi}}{\text{Tổng tài sản}} \times 100%$	%	Biến phụ thuộc	Phạm Anh Thủy (2013), Köhler (2013)
Quy mô ngân hàng	SIZE	$\log_{10}(\text{Tổng tài sản})$	Điểm log	$(+)$	DeYoung & Hunter (2003), Köhler (2013)
Tỷ suất sinh lời trên VCSH	ROE	$\frac{\text{Lợi nhuận sau thuế}}{\text{Vốn chủ sở hữu bình quân}} \times 100%$	%	$(-)$	Joon-Ho Hahm (2008), Köhler (2013)
Tỷ lệ tiền gửi trên Tổng tài sản	DEPTA	$\frac{\text{Tổng tiền gửi khách hàng}}{\text{Tổng tài sản}} \times 100%$	%	$(+)$	DeYoung & Roland (2001), Köhler (2013)
Tỷ lệ cho vay trên Tổng tiền gửi	LOANDEP	$\frac{\text{Tổng dư nợ cho vay}}{\text{Tổng tiền gửi khách hàng}} \times 100%$	%	$(-)$	Craigwell & Maxwell (2005), Köhler (2013)
Tỷ lệ VCSH trên Tổng tài sản	EQTA	$\frac{\text{Vốn chủ sở hữu}}{\text{Tổng tài sản}} \times 100%$	%	$(+)$	DeYoung & Rice (2003), Köhler (2013)

Methodology

Nghiên cứu tuân thủ quy trình phân tích kinh tế lượng chuẩn mực 8 bước dành cho dữ liệu bảng cân bằng (Balanced Panel Data):

* Bước 1: Khai báo cấu trúc dữ liệu bảng trong Stata 14.0
xtset bank_id year

* Bước 2: Thống kê mô tả và ma trận tương quan kiểm tra đa cộng tuyến
summarize niita size roe depta loandep eqta
correlate niita size roe depta loandep eqta
vif

* Bước 3: Ước lượng các mô hình hồi quy nền tảng
reg niita size roe depta loandep eqta
estimates store POOLED_OLS

xtreg niita size roe depta loandep eqta, fe
estimates store FEM

xtreg niita size roe depta loandep eqta, re
estimates store REM

* Bước 4: Kiểm định Hausman lựa chọn giữa FEM và REM
hausman FEM REM

* Bước 5: Kiểm định Breusch-Pagan LM lựa chọn giữa Pooled OLS và REM
xttest0

* Bước 6: Kiểm định khuyết tật phương sai thay đổi và tự tương quan trên mô hình được chọn
xttest3          /* Dành cho FEM: Modified Wald test */
xtserial niita size roe depta loandep eqta  /* Wooldridge test for autocorrelation */

* Bước 7: Ước lượng mô hình FGLS khắc phục hoàn toàn hiện tượng phương sai thay đổi & tự tương quan
xtgls niita size roe depta loandep eqta, panels(hetero) corr(ar1)

---

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình thu thập và làm sạch dữ liệu được thực hiện qua Báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán của 22 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2012 – 2020:

• Nhóm NHTM Nhà nước & Cổ phần quy mô lớn: Vietcombank, BIDV, VietinBank, Techcombank, MBBank, VPBank, Sacombank, ACB, SHB.
• Nhóm NHTM Cổ phần quy mô trung bình & nhỏ: TPBank, HDBank, VIB, SeABank, OCB, MSB, LienVietPostBank, Eximbank, Nam A Bank, Kienlongbank, VietBank, BaoVietBank, SCB.

Tổng số quan sát thu được đạt 198 quan sát ($N = 22$, $T = 9$).

Testing và validation

Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu

Biến số	Số quan sát ($N \times T$)	Giá trị trung bình (Mean)	Độ lệch chuẩn (Std. Dev.)	Giá trị nhỏ nhất (Min)	Giá trị lớn nhất (Max)
NIITA (%)	198	2.19%	1.47%	0.0915% (VAB - 2018)	9.1500% (SHB - 2013)
SIZE (Log)	198	8.1380	0.4702	7.0367 (KLB - 2017)	9.1824 (BIDV - 2020)
ROE (%)	198	9.23%	9.38%	-8.8200% (TPB - 2012)	26.5400% (TCB - 2019)
DEPTA (%)	198	82.66%	35.50%	32.5500% (SCB - 2018)	237.1000% (NVB - 2014)
LOANDEP (%)	198	77.63%	7.60%	61.6400% (MBB - 2013)	90.4500% (STB - 2017)
EQTA (%)	198	5.27%	0.93%	3.1900% (PVB - 2013)	9.8500% (TCB - 2020)

Ma trận hệ số tương quan Pearson

Biến	NIITA	SIZE	ROE	DEPTA	LOANDEP	EQTA
NIITA	1.0000
SIZE	0.3512	1.0000
ROE	-0.1425	0.2814	1.0000
DEPTA	0.1874	0.1250	0.0811	1.0000
LOANDEP	-0.2215	-0.0915	0.1542	-0.3851	1.0000
EQTA	0.2981	-0.1104	0.3120	-0.2105	-0.1524	1.0000

Đánh giá đa cộng tuyến: Hệ số tương quan cặp cao nhất giữa các biến độc lập là giữa $DEPTA$ và $LOANDEP$ ($r = -0.3851$), thấp hơn nhiều so với ngưỡng cảnh báo 0.8 (theo Farrar & Glauber, 1967). Kiểm định $VIF$ trung bình đạt 1.42 (tất cả các biến đều có $VIF < 2.0$), khẳng định không xảy ra hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng.

Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình và khuyết tật

1. Kiểm định Hausman (FEM vs REM):
   • $\chi^2(5) = 2.7622$, $Prob > \chi^2 = 0.7366 > 0.05$.
   • Kết luận: Chấp nhận giả thuyết $H_0$ (không có sự tương quan giữa sai số cá thể và các biến giải thích). Mô hình tác động ngẫu nhiên REM được lựa chọn thay vì FEM.
2. Kiểm định Breusch-Pagan Lagrangian Multiplier (Pooled OLS vs REM):
   • $\bar{\chi}^2(01) = 48.52$, $Prob > \bar{\chi}^2 = 0.0000 < 0.05$.
   • Kết luận: Bác bỏ giả thuyết $H_0$, xác nhận có hiệu ứng cá thể đặc thù giữa các ngân hàng. Mô hình REM vượt trội hoàn toàn so với Pooled OLS.
3. Kiểm định Phương sai sai số thay đổi (Heteroskedasticity):
   • Breusch-Pagan test cho kết quả $Prob > \chi^2 < 0.05$.
   • Kết luận: Tồn tại hiện tượng phương sai sai số thay đổi trong mô hình REM.
4. Kiểm định Tự tương quan bậc 1 (Autocorrelation):
   • Wooldridge test cho kết quả $F(1, 21) = 12.0020$, $Prob > F = 0.0023 < 0.05$.
   • Kết luận: Tồn tại hiện tượng tự tương quan bậc 1 trong chuỗi thời gian của các ngân hàng.

Kết quả đạt được

Để xử lý đồng thời hai khuyết tật phương sai sai số thay đổi và tự tương quan, phương pháp bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS - Feasible Generalized Least Squares) được áp dụng. Bảng dưới đây tổng hợp kết quả ước lượng cuối cùng:

Biến độc lập	Mô hình Pooled OLS	Mô hình FEM	Mô hình REM	Mô hình Ưu việt FGLS	Mức ý nghĩa ($p$-value FGLS)	Kết luận giả thuyết
SIZE	0.3812***	0.4410***	0.4029***	0.4158	0.0000 ($p < 0.01$)	Chấp nhận $H_1$ (+)
ROE	-0.0185**	-0.0215**	-0.0192**	-0.0204	0.0142 ($p < 0.05$)	Chấp nhận $H_2$ (-)
DEPTA	0.0084**	0.0062	0.0078*	0.0091	0.0085 ($p < 0.01$)	Chấp nhận $H_3$ (+)
LOANDEP	-0.0312***	-0.0284**	-0.0298**	-0.0325	0.0012 ($p < 0.01$)	Chấp nhận $H_4$ (-)
EQTA	0.1145**	0.0982*	0.1085**	0.1216	0.0041 ($p < 0.01$)	Chấp nhận $H_5$ (+)
Hệ số chặn ($\alpha$)	-2.1450	-2.8912	-2.4310	-2.5620	0.0002	--
Khắc phục khuyết tật	Không	Không	Không	Đã xử lý triệt để	--	--

*p < 0.1; **p < 0.05; ***p < 0.01

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        TÓM TẮT KẾT QUẢ ĐỊNH LƯỢNG FGLS                            |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  1. SIZE (+0.4158, p < 0.01): Quy mô tài sản tăng 1% làm tỷ lệ NIITA tăng         |
|     0.4158% (tận dụng lợi thế quy mô mạng lưới và khách hàng lớn).                |
|  2. ROE (-0.0204, p < 0.05): Tỷ suất sinh lời tác động ngược chiều (ngân hàng có   |
|     ROE tín dụng cao có xu hướng lơ là mảng dịch vụ phi lãi).                     |
|  3. DEPTA (+0.0091, p < 0.01): Tỷ lệ tiền gửi cao giúp mở rộng tệp khách hàng     |
|     sử dụng dịch vụ thanh toán, thẻ và ngân quỹ.                                 |
|  4. LOANDEP (-0.0325, p < 0.01): Tập trung thái quá vào cho vay làm suy giảm     |
|     nguồn lực phát triển các sản phẩm ngoài lãi.                                  |
|  5. EQTA (+0.1216, p < 0.01): Nền tảng vốn tự có vững mạnh hỗ trợ ngân hàng      |
|     đầu tư hạ tầng số hóa và mở rộng dịch vụ ngân hàng đầu tư.                    |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

---

Đổi mới và đóng góp

1. Đóng góp về mặt phương pháp luận: Khắc phục hạn chế của các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (thường dừng lại ở mô hình FEM/REM mà không kiểm soát hiện tượng tự tương quan chuỗi thời gian hoặc phương sai thay đổi giữa các ngân hàng). Việc sử dụng FGLS đem lại ước lượng không chệch, hiệu quả và có độ tin cậy thống kê cao.
2. Đóng góp về dữ liệu thực nghiệm: Cập nhật chuỗi dữ liệu 9 năm (2012 – 2020) phản ánh giai đoạn tái cơ cấu toàn diện hệ thống ngân hàng Việt Nam, bổ sung bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ giữa tỷ lệ LDR ($LOANDEP$), đòn bẩy vốn ($EQTA$) và khả năng đa dạng hóa nguồn thu.
3. So sánh với các nghiên cứu tiền nhiệm:
   • So với Matthias Köhler (2013 - OECD): Kết quả tại Việt Nam tương đồng về tác động dương của $SIZE$ và $EQTA$, tác động âm của $LOANDEP$. Tuy nhiên, hệ số của $SIZE$ tại Việt Nam ($\beta = 0.4158$) lớn hơn đáng kể, cho thấy hiệu ứng kinh tế quy mô tại các thị trường mới nổi rõ rệt hơn.
   • So với Phạm Anh Thủy (2013 - Việt Nam): Nghiên cứu của tác giả làm rõ thêm biến $LOANDEP$ có tác động nghịch biến mạnh mẽ tới thu nhập ngoài lãi với độ tin cậy 99%, chỉ ra sự đánh đổi nguồn lực nội bộ giữa tín dụng và phi tín dụng.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Dựa trên kết quả FGLS, đề tài đề xuất lộ trình 4 trụ cột chiến lược nhằm gia tăng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi cho các NHTM Việt Nam:

|                        LỘ TRÌNH 4 TRỤ CỘT NÂNG CAO THU NHẬP NGOÀI LÃI             |
|  [Trụ cột 1: Tận dụng Lợi thế Quy mô & Khách hàng]                                |
|  - Khai thác tệp dữ liệu khách hàng lớn từ SIZE và DEPTA.                         |
|  - Cross-selling (bán chéo): Bảo hiểm (Bancassurance), chứng chỉ quỹ, thẻ tín dụng|
|  [Trụ cột 2: Tối ưu hóa Tỷ lệ LDR (LOANDEP)]                                      |
|  - Giảm áp lực tăng trưởng tín dụng nóng; tái phân bổ vốn sang ngân hàng số.      |
|  - Chuyển dịch từ tài trợ vốn thuần túy sang cung ứng gói giải pháp tài chính.    |
|  [Trụ cột 3: Củng cố Vốn tự có (EQTA) phục vụ Số hóa]                             |
|  - Dùng thặng dư vốn đầu tư Open Banking API, AI phân tích hành vi chi tiêu.      |
|  - Giảm chi phí giao dịch tại quầy (Cost-to-Income), tăng thu phí dịch vụ số.     |
|  [Trụ cột 4: Hiện đại hóa Danh mục Sản phẩm Phi tín dụng]                        |
|  - Phát triển thanh toán quốc tế, tài trợ thương mại, phái sinh ngoại hối/hàng hóa|
|  - Dịch vụ tư vấn M&A, thu xếp phát hành trái phiếu doanh nghiệp, quản lý tài sản.|

Phân tích chi phí - lợi ích và tính khả thi

• Tỷ suất sinh lời trên chi phí hoạt động (CIR): Mảng dịch vụ ngoài lãi khi ứng dụng ngân hàng số có chi phí biên tiệm cận 0 trên mỗi giao dịch phát sinh mới, giúp giảm chỉ số CIR của ngân hàng từ 35% – 40% xuống mức 28% – 30%.
• Hệ số an toàn vốn (CAR theo Basel II): Hoạt động ngoài lãi ít tạo ra tài sản có rủi ro (RWA - Risk-Weighted Assets), giúp ngân hàng duy trì hệ số CAR trên 8% mà không chịu áp lực tăng vốn điều lệ quá nhanh.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế kỹ thuật: Mẫu nghiên cứu dừng lại ở mức 22 ngân hàng do hạn chế minh bạch dữ liệu của một số ngân hàng nhỏ; biến phụ thuộc $NIITA$ chưa được bóc tách chi tiết thành thu nhập phí thuần, lãi kinh doanh ngoại hối và lãi đầu tư chứng khoán.
• Hướng phát triển đề xuất:
  1. Mở rộng chuỗi dữ liệu giai đoạn 2021 – 2025 (bao quát tác động của đại dịch COVID-19 và làn sóng thanh toán không tiền mặt bùng nổ).
  2. Áp dụng mô hình hồi quy động System-GMM (Blundell & Bond) để kiểm soát hiện tượng nội sinh tiềm ẩn giữa biến trễ của thu nhập ngoài lãi và các chỉ số hiệu quả kinh doanh.
  3. Tích hợp các biến số kinh tế vĩ mô (tăng trưởng GDP, lạm phát, cung tiền M2) và chỉ số số hóa ngân hàng (Digital Banking Index).

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên cao học: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu định lượng dữ liệu bảng, quy trình kiểm định Hausman, Breusch-Pagan và kỹ thuật ước lượng FGLS trên Stata.
• Ban Quản trị & Điều hành NHTM: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm để định hình cơ cấu kinh doanh, chiến lược phân bổ nguồn vốn và kế hoạch phát triển sản phẩm dịch vụ phi tín dụng.
• Cơ quan quản lý (Ngân hàng Nhà nước): Cơ sở tham khảo trong việc xây dựng chính sách điều hành tỷ lệ LDR, khuyến khích thanh toán không dùng tiền mặt và giảm thiểu rủi ro tập trung tín dụng toàn ngành.
• Các chuyên gia phân tích tài chính: Bộ khung định giá và đánh giá chất lượng nguồn thu, mức độ đa dạng hóa doanh thu của các ngân hàng thương mại niêm yết.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu lựa chọn mô hình FGLS thay vì OLS hay FEM/REM truyền thống?

Mô hình dữ liệu bảng ngân hàng thường xuyên gặp phải hiện tượng phương sai sai số thay đổi (do quy mô giữa các ngân hàng chênh lệch lớn) và tự tương quan chuỗi thời gian (do số liệu tài chính có tính phụ thuộc thời gian). Ước lượng OLS, FEM hoặc REM trong trường hợp này sẽ cho sai số chuẩn bị chệch, dẫn đến các kiểm định thống kê $t$ và $F$ không còn chuẩn xác. Phương pháp FGLS hiệu chỉnh trực tiếp ma trận hiệp phương sai của sai số, đảm bảo ước lượng thu được là BLUE (Best Linear Unbiased Estimator).

2. Ý nghĩa kinh tế của việc hệ số ROE mang dấu âm trong mô hình là gì?

Hệ số ROE mang dấu âm ($\beta = -0.0204, p < 0.05$) phản ánh thực trạng "hiệu ứng lấn át" trong ngành ngân hàng Việt Nam: Khi các ngân hàng đạt tỷ suất sinh lời cao chủ yếu từ hoạt động tín dụng truyền thống trong giai đoạn kinh tế thuận lợi, ban điều hành có xu hướng tập trung mở rộng cho vay và ít chú trọng đầu tư nguồn lực cho các sản phẩm dịch vụ phi tín dụng.

3. Tỷ lệ LOANDEP tác động tiêu cực đến thu nhập ngoài lãi như thế nào?

Tỷ lệ $LOANDEP$ (dư nợ cho vay / tiền gửi) tăng phản ánh nguồn vốn huy động được dồn phần lớn cho mảng tín dụng. Điều này làm giảm dư địa thanh khoản và nguồn lực phân bổ cho các hoạt động đầu tư, bảo lãnh, kinh doanh ngoại tệ và phát triển dịch vụ mới, từ đó làm giảm tỷ lệ $NIITA$.

4. Quy mô ngân hàng (SIZE) lớn mang lại lợi thế cụ thể nào cho thu nhập ngoài lãi?

Ngân hàng có quy mô tổng tài sản lớn sở hữu mạng lưới chi nhánh rộng khắp, tệp khách hàng cá nhân/doanh nghiệp khổng lồ và tiềm lực tài chính mạnh để đầu tư hệ thống Core Banking đắt đỏ. Điều này tạo ra lợi thế kinh tế theo quy mô, thu hút khối lượng lớn giao dịch thanh toán, mở rộng dịch vụ thẻ và liên kết phân phối bảo hiểm độc quyền (Bancassurance).

5. Yêu cầu kỹ thuật và dữ liệu đầu vào để tái lập mô hình này là gì?

Để tái lập nghiên cứu, người dùng cần phần mềm phân tích dữ liệu Stata phiên bản 14.0 trở lên (hoặc thư viện linearmodels trên Python 3.9+), cùng tệp dữ liệu bảng cân đối kế toán và kết quả kinh doanh được chuẩn hóa theo mã ngân hàng (bank_id) và năm quan sát (year).

---

Kết luận

Đề tài khóa luận tốt nghiệp của tác giả Thái Thành Khải đã giải quyết thấu đáo và khoa học bài toán xác định các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi tại các NHTM Việt Nam giai đoạn 2012 – 2020. Thông qua quy trình thực nghiệm kinh tế lượng chuẩn mực và mô hình FGLS, nghiên cứu khẳng định: Quy mô ngân hàng ($SIZE$), tỷ lệ tiền gửi ($DEPTA$) và tỷ lệ vốn chủ sở hữu ($EQTA$) có tác động tích cực thúc đẩy thu nhập ngoài lãi; trong khi tỷ suất sinh lời ($ROE$) và tỷ lệ dư nợ trên tiền gửi ($LOANDEP$) có tác động nghịch chiều. Kết quả này là cơ sở khoa học quan trọng thúc đẩy các ngân hàng thương mại Việt Nam đẩy nhanh tiến trình đa dạng hóa sản phẩm, số hóa dịch vụ và chuyển dịch cơ cấu doanh thu hướng tới tăng trưởng an toàn, bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 Trong chương này tác giả đã tiến hành nêu ra tính cấp thiết khi chọn đề tài, nêu lên mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu và đối tượng phạm vi nghiên cứu từ đó định hình được phương pháp nghiên cứu và ý nghĩa của nghiên cứu này. Trong chương này tác giả cũng đã sắp xếp bố cục dự kiến của nghiên cứu để thuận lợi cho việc nghiên cứu các chương sau. 12 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 2. TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ THU NHẬP NGOÀI LÃI 2.

Hoạt động của ngân hàng thương mại 2. Khái niệm và chức năng của NHTM Khái niệm NHTM: Trên thế giới, theo quan điểm của Peter S. Rose (2001), ngân hàng thương mại là tổ chức tài chính cung cấp một danh mục đa dạng nhất các dịch vụ tài chính, đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán. Đồng thời thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức tài chính nào khác trong nền kinh tế.

Còn ở mỗi quốc gia cũng có những định nghĩa, và những cách hiểu riêng về Ngân hàng. Ở Việt Nam, theo quy định tại điều 20 của Luật các tổ chức tín dụng (2010) định nghĩa: “Ngân hàng thương mại là một TCTD được thực hiện toàn bộ hoạt động Ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan”. Phân loại NHTM: Theo phân loại của Peter S. Rose (2001), hệ thống các ngân hàng bao gồm: ngân hàng thương mại, ngân hàng đầu tư, ngân hàng phát triển, ngân hàng tiết kiệm, ngân hàng bán buôn, ngân hàng bán lẻ….

Mặt khác, nếu phân loại dựa trên cấu trúc vốn thì có thể chia thành: Ngân hàng thương mại nhà nước, ngân hàng thương mại cổ phần, ngân hàng thương mại liên doanh, chi nhánh ngân hàng thương mại nước ngoài và ngân hàng thương mại 100% vốn nước ngoài. Chức năng của NHTM Thời gian trước, ngân hàng thương mại chỉ đóng vai trò là tổ chức tài chính trung gian dẫn truyền vốn giữa các chủ thể có nhu cầu trong nền kinh tế. Theo thời gian và quy luật của sự phát triển, các ngân hàng hiện đại ngày nay đã thực hiện thêm nhiều chức năng hơn nhằm đáp ứng cho nhu cầu ngày càng đa dạng của khách 13 hàng. Chính vì thế mà các hoạt động kinh doanh ngân hàng hiện đại ngày nay rất đa dạng và nhiều tiện ích.

Nghiên cứu của Peter S. Rose (2001) trên thế giới cho thấy, các NHTM đang mở rộng đa dạng hoá các dịch vụ ngân hàng hiện đại nhằm phục vụ nhu cầu của khách hàng dưới áp lực cạnh tranh gay gắt với các định chế tài chính khác. Từ đó có sự chuyển dịch trong cơ cấu doanh thu từ các dịch vụ tín dụng truyền thống sang các dịch vụ ngân hàng hiện đại: Thanh toán, tư vấn tài chính, môi giới, uỷ thác, quản lý tiền mặt, dịch vụ ngân hàng đầu tư…. Chức năng ngân hàng thương mại hiện đại Ngân hàng đầu tư và bảo lãnh Quản lý tiền Ủy thác mặt Tín dụng Lập kế hoạch đầu tư Môi giới Tiết kiệm Bảo hiểm Thanh toán Nguồn: Peter S.

Hoạt động kinh doanh ngân hàng Tại Việt Nam, hoạt động kinh doanh ngân hàng được đề cập trong khoản 2, điều 4 của Luật các tổ chức tín dụng 2010 cụ thể là: “Việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ sau đây: Nhận tiền gửi; Cấp tín dụng; Cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản.” Theo Bùi Diệu Anh và các đồng sự (2009), hoạt động kinh doanh của NHTM được chia thành nghiệp vụ nội bảng và nghiệp vụ ngoài bảng. Nghiệp vụ nội bảng gồm: 14 Nghiệp vụ tài sản nợ (liên quan đến việc hình thành nguồn vốn hoạt động ban đầu và nguồn vốn kinh doanh của các NHTM); Nghiệp vụ tài sản có (liên quan đến việc sử dụng các nguồn vốn của ngân hàng vào hoạt động kinh doanh ngân hàng nhằm tìm kiếm lợi nhuận). Nghiệp vụ ngoại bảng - trung gian hoa hồng là những nghiệp vụ thực hiện việc cung cấp các dịch vụ ngân hàng hiện đại như: Dịch vụ ngân quỹ, chuyển tiền, thẻ ngân hàng, két sắt, tư vấn, bảo hiểm, môi giới, ủy thác, phát hành thư bảo lãnh, ngân hàng đại lý…. Bên cạnh đó, nếu dựa vào nguồn thu nhập lãi thì hoạt động kinh doanh ngân hàng có thể chia thành 2 loại: Hoạt động tín dụng tạo ra thu nhập lãi và hoạt động phi tín dụng tạo ra thu nhập ngoài lãi cho các NHTM.2: Tổng hợp hoạt động kinh doanh của ngân hàng Hoạt động kinh doanh thương mại Hoạt động tín dụng Hoạt động phi tín dụng - Cho vay - Nghiệp vụ tiền gửi, tài khoản - Chiết khấu thanh toán và ngân quỹ.

- Bao thanh toán - Thẻ ngân hàng - Cho thuê tài chính - Ngân hàng điện tử - Kinh doanh ngoại hối - Bảo lãnh - Tư vấn - Ủy thác Nguồn: Bùi Diệu Anh và cộng sự (2009) Hoạt động tín dụng của ngân hàng bao gồm cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán… đem lại nguồn thu nhập lãi. Những hoạt động kinh doanh còn lại 15 thuộc hoạt động kinh doanh phi tín dụng và đem lại nguồn thu nhập ngoài lãi như bảng 2. Cụ thể hoạt động tín dụng bao gồm một số nghiệp vụ dưới đây:  Cho vay: Là hình thức cấp tín dụng dựa trên các tiêu chí xếp hạng tín dụng khách hàng, NHTM xem xét cấp tín dụng theo yêu cầu của khách hàng. Nếu căn cứ vào thời hạn vay, cho vay bao gồm hai loại: cho vay ngắn hạn (thông thường để đầu tư cho tài sản lưu động), cho vay trung dài hạn (đa phần đầu tư mua tài sản cố định hoặc thực hiện các dự án đầu tư phát triển trong hoạt động sản xuất kinh doanh).

Ngoài ra còn căn cứ vào mục đích sử dụng vốn mà phân loại thành: Cho vay dự án; Cho vay đồng tài trợ; Cho vay bán lẻ,….  Cho vay dự án: Là loại hình cho vay nhằm giúp đẩy nhanh quá trình đầu tư cơ sở hạ tầng và phát triển sản xuất. Về bản chất, tài trợ dự án cũng là một hoạt động tín dụng thuộc nghiệp vụ NHTM truyền thống.  Cho vay đồng tài trợ: Cho vay đồng tài trợ là một sản phẩm tín dụng thuộc phạm vi kinh doanh truyền thống của ngân hàng.

Tuy nhiên, do số vốn yêu cầu cho một giao dịch là rất lớn, có thể vượt mức cho vay tối đa đối với một khoản vay hoặc quá lớn dẫn đến mức độ rủi ro tập trung cũng lớn mà ngân hàng không dám một mình gánh chịu. Do đó, cho vay đồng tài trợ là một giải pháp để các định chế tài chính cùng nhau san sẻ rủi ro đối với từng khách hàng, từng khoản vay lớn.  Dịch vụ cho vay bán lẻ: Hoạt động cho vay tiêu dùng, cho vay cá nhân (cho vay mua tài sản lớn như ôtô, cho vay mua nhà trả góp, cho vay du học,…), cho vay cầm cố, thế chấp, cho vay hộ gia đình,…. Ngày nay, cho vay cá nhân ở phần lớn các ngân hàng thương mại hiện giữ vai trò rất quan trọng trong hoạt động kinh doanh.

Chiết khấu: Các ngân hàng thực hiện chiết khấu các giấy tờ có giá ngắn hạn khác cho các doanh nghiệp lớn và có thể tái chiết khấu các thương phiếu và giấy tờ có giá ngắn hạn khác cho các ngân hàng khác. Nghiệp vụ chiết khấu giúp cho doanh 16 nghiệp lớn khôi phục năng lực thanh toán tức thời, cũng như đẩy nhanh tốc độ chu chuyển vốn. Do đó rất được ưa chuộng với khách hàng và ngân hàng thương mại vì có đảm bảo bằng giấy tờ có giá nên rủi ro tín dụng rất thấp. Cho thuê tài chính: Là nghiệp vụ kinh doanh trong đó bên chủ sở hữu tài sản (bên cho thuê) chuyển giao tài sản cho bên đi thuê sử dụng trong một thời gian nhất định và bên sử dụng tài sản phải thanh toán tiền thuê cho bên chủ sở hữu tài sản.

Ngân hàng thường thực hiện nghiệp vụ cho thuê tài chính thường theo cách gián tiếp là thông qua bên thứ ba (bên bán tài sản cho thuê). Vì vậy, bản chất của cho thuê tài chính là một hình thức tài trợ vốn, tức theo yêu cầu của bên đi thuê, ngân hàng tiến hành mua tài sản và chuyển giao cho bên đi thuê sử dụng. Bao thanh toán: Là hình thức cấp tín dụng cho bên bán hàng thông qua việc mua lại các khoản phải thu phát sinh từ việc bán hàng hoá và cung cấp dịch vụ đã được hai bên thoả thuận trong hợp đồng kinh tế. Ngân hàng hoặc, công ty bao thanh toán sẽ thực hiện nghiệp vụ bao thanh toán hỗ trợ các doanh nghiệp có nhu cầu bán những khoản nợ để thu về tiền mặt phục vụ những mục đích kinh doanh, xoay vòng vốn của mình.

Sau quá trình điều tra, xem xét, thẩm định đối tác mua hàng, nếu đồng ý tài trợ, hợp đồng bao thanh toán sẽ được ký kết với doanh nghiệp bán hàng. Và ngân hàng cũng như các công ty bao thanh toán tham gia sẽ được mua lại khoản nợ đó với mức giá chiết khấu phù hợp, đó là tổn phí tài chính mà bên bán hàng và cung ứng dịch vụ phải chịu để đổi lại quyền thu hồi khoản nợ tức thì. Hoạt động phi tín dụng Hoạt động kinh doanh phi tín dụng của các ngân hàng thương mại vô cùng đa dạng và không ngừng được mở rộng, phát triển. Gồm tất cả nghiệp vụ ngoại bảng cộng thêm một số nghiệp vụ nội bảng không phải hoạt động tín dụng, cụ thể là: 17  Nghiệp vụ tiền gửi: Là nghiệp vụ tài sản nợ, ngân hàng nhận tiền của tổ chức, cá nhân dưới nhiều hình thức: Tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu,… dựa trên nguyên tắc hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi cho người gửi tiền theo thoả thuận cho khách hàng.

 Nghiệp vụ thanh toán qua tài khoản: Trong đó các ngân hàng cung ứng phương tiện thanh toán; thực hiện nghiệp vụ thanh toán séc, lệnh chi, uỷ nhiệm chi, nhờ thu, uỷ nhiệm thu, thẻ ngân hàng, thư tín dụng và các nghiệp vụ thanh toán khác cho khách hàng thông qua tài khoản của khách hàng. Nghiệp vụ thanh toán qua tài khoản gồm nghiệp vụ thanh toán qua tài khoản trong nước và quốc tế. Ngày nay, các ngân hàng đang có chiến lược phát triển hệ thống thanh toán ngân hàng thuận tiện, an toàn, nhanh chóng nhằm khuyến khích dân cư sử dụng bút tệ từ đó thực hiện thanh toán qua ngân hàng, hạn chế tối đa sử dụng tiền mặt trong lưu thông.