CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG DÂN CƯ ĐỊA PHƯƠNG TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH TỈNH NINH BÌNH 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về phát triển du lịch Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) đưa ra khái niệm về điểm đến du lịch như sau: “Điểm đến du lịch là một vị trí địa lý nơi khách du lịch lưu lại ít nhất một đêm. Điểm đến du lịch bao gồm các sản phẩm du lịch như các dịch vụ hỗ trợ, các nguồn lực du lịch và các điểm tham quan có thể đi và về trong vòng một ngày, có ranh giới vật chất và hành chính xác định các hình ảnh, quan điểm, quản lý và lợi thế cạnh tranh trên thị trường”.
Các điểm đến du lịch bao gồm nhiều bên liên quan khác nhau như cộng đồng địa phương và có thể tạo thành các điểm đến lớn hơn nhờ liên kết mạng lưới. Phát triển du lịch tại điểm đến du lịch khai thác lợi thế về điều kiện tự nhiên, giá trị truyền thống văn hóa lịch sử nhằm đáp ứng nhu cầu du lịch của du khách và đem lại lợi ích về kinh tế. Nghiên cứu về phát triển du lịch tại điểm đến du lịch, các nghiên cứu đã đề cập đến khái niệm, nội dung, tiêu chí đánh giá, các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển du lịch tại điểm đến du lịch. Cụ thể gồm: Một là, khái niệm phát triển du lịch, hầu hết những nghiên cứu của World Conservation Union (1996), Go, F.L (1998), Cooper, C và nnk (2005), Rasoolimanesh và nnk (2017), Regina Scheyvens and Robin Biddulph (2018),… đều khẳng định rằng phát triển du lịch là sự tăng lên về quy mô hoạt động du lịch, nâng cao chất lượng, hiệu quả du lịch theo thời gian.
Ngoài ra, các khái niệm về phát triển du lịch tại điểm đến du lịch phải dựa trên tiềm năng tài nguyên du lịch, các nguồn lực và lợi thế sẵn có của địa phương, đồng thời phát triển du lịch đều phải hướng đến phát triển du lịch bền vững. Ở Việt Nam, nghiên cứu của Nguyễn Duy Mậu (2011), Dương Hoàng Hương (2017), Đặng Thanh Liêm (2018), Nguyễn Anh Dũng (2018)… đều cho rằng phát triển du lịch là sự tăng lên về thu nhập, quy mô của ngành du lịch cùng với sự thay đổi chất lượng, cơ cấu ngành du lịch theo hướng hiệu quả và tiến bộ. Phát triển du lịch đáp ứng tốt nhu cầu của du khách, đem lại hiệu quả kinh tế, chính trị, xã hội ngày càng cao. Hai là, bàn về nội dung phát triển du lịch, các tác giả cho rằng: (1) Phát triển du lịch có kiểm soát về mặt kinh tế, đảm bảo chất lượng tăng trưởng.
Phương thức phát triển hướng đến sự cân đối, hài hòa giữa các khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường; giữa mục tiêu, lợi ích ngắn hạn và dài hạn trong quá trình phát triển. (2) Phát triển bảo 5 vệ tài nguyên du lịch, bảo vệ môi trường vừa là cơ sở giải pháp, vừa là mục tiêu sự phát triển. (3) Phát triển đảm bảo công bằng về lợi ích đối với các chủ thể tham gia hoạt động du lịch. (4) Phát triển dựa trên các nguyên tắc phù hợp, quán triệt xuyên suốt và tuân thủ nghiêm túc quá trình phát triển.
Đây cũng là quan điểm của các tác giả như: Peter Burns và nnk (1995), Go, F.Edgell (2006), Meredith (2010)… Ở Việt Nam, kế thừa từ những nghiên cứu trên thế giới nên nội dung về phát triển du lịch cũng đồng nhất trên cách thức thực hiện về quản lý khai thác tài nguyên du lịch, phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất kĩ thuật, xây dựng phát triển hệ thống sản phẩm du lịch, đẩy mạnh hoạt động xúc tiến quảng bá, đào tạo nguồn nhân lực, đẩy mạnh hoạt động liên kết phát triển du lịch điểm đến cấp tỉnh với các địa phương trong vùng… Ba là, về tiêu chí đánh giá phát triển du lịch tại điểm đến du lịch John R. Walker (2011), Tourism Concepts and practices, Prentice Hall, New Jersy, tác giả cho rằng tiêu chí đánh giá bao gồm: Số lượt khách và tốc độ tăng trưởng khách du lịch; tổng thu và tốc độ tăng trưởng tổng thu từ khách du lịch; độ dài chương trình du lịch bình quân; mức chi tiêu bình quân của khách du lịch; mức độ hài lòng của khách du lịch; tỷ lệ quay trở lại của khách du lịch. Hơn nữa, các tiêu chí đánh giá về phát triển du lịch tại điểm đến du lịch cũng đề cao về phát triển du lịch bền vững tại điểm đến du lịch. Ở Việt Nam, những nghiên cứu của Lê Minh Hiếu (2017), Nguyễn Phước Quý Quang (2018), Nguyễn Anh Dũng (2018)… các tác giả lựa chọn các tiêu chí sau: (1) Mức giá tăng lượng khách du lịch, mức tăng thu nhập từ du lịch, mức tăng quy mô cơ sở vật chất kỹ thuật, số lượng việc làm tăng từ phát triển du lịch; (2) Mức độ thay đổi phương thức tiến hành hoạt động du lịch theo hướng hiện đại, có chất lượng cao về sản phẩm, công nghệ, cơ sở hạ tầng du lịch…;(3) Hài hòa về lợi ích, tinh thần cộng đồng đối với sự tham gia của du khách, dân cư, chính quyền địa phương, các nhà kinh doanh;(4) Phát triển gắn với bảo vệ môi trường, tôn tạo tài nguyên du lịch.
Bốn là, một số nghiên cứu đã xây dựng mô hình về phát triển du lịch và kiểm định mối quan hệ của các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển du lịch, đó là: Nghiên cứu của Hua và nnk (2009), Ortigueira và Gomez - Selemeneva (2011), Shan và Marn (2013), Wang và Ap (2013), Rajesh, (2013), Hồ Thị Hương Lan (2009)… Các nghiên cứu về phát triển du lịch đã nêu là: Sự tăng lên về quy mô hoạt động du lịch, nâng cao chất lượng, hiệu quả du lịch theo thời gian. Phát triển du lịch liên quan đến số lượng, chất lượng, cơ cấu. Địa phương phát triển du lịch được đánh giá theo các tiêu chí: Số lượng khách du lịch, tổng thu từ du lịch, đóng góp của du lịch vào GRDP, tạo công ăn việc làm, thu hút vốn đầu tư, số doanh nghiệp được thành lập… Theo Phan Văn Phùng (2021) các chỉ tiêu đánh giá phát triển du lịch được những nghiên cứu đề cập đến bao 6 gồm: Hình ảnh điểm đến du lịch; sự hài lòng về chất lượng dịch vụ du lịch; năng lực cạnh tranh của điểm đến du lịch. Như vậy, qua việc tổng quan những công trình nghiên cứu về phát triển du lịch có thể thấy nguồn tài liệu về PTDL rất phong phú, đa dạng.
Về khái niệm, nội dung của PTDL được NCS kế thừa bao gồm: Phát triển về số lượng, chất lượng và cơ cấu. Các tiêu chí đánh giá PTDL và quan điểm PTDL bền vững theo bộ chỉ số của UNWTO là những căn cứ để luận án đưa vào trong nghiên cứu. Về xây dựng mô hình phát triển du lịch và các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển du lịch, hiện nay chưa có nhiều nghiên cứu kiểm định mối quan hệ. Những nghiên cứu về sự tham gia của cộng đồng địa phương trong việc phát triển du lịch Tác giả Nguyễn Thị Mỹ Hạnh (2016) với nghiên cứu “Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch miền núi.
Nghiên cứu điển hình tại Sa Pa, Lào Cai” đã chỉ ra 02 nhân tố ảnh hưởng đến dự định tham gia du lịch (bao gồm dự định tham gia kinh doanh du lịch và dự định tham gia các hoạt động du lịch khác) trong tương lai của người dân thị xã Sa Pa, tỉnh Lao Cai, đó là nhận thức về các tác động du lịch và kinh nghiệm tham gia du lịch. Đặc điểm nhân khẩu học Dự định tham gia kinh Nhận thức về các tác doanh du lịch trong động của du lịch tương lai Dự định tham gia du lịch trong tương lai Dự định tham gia các Kinh nghiệm tham gia hoạt động du lịch khác du lịch trong trương lai Hình 1. Mô hình nghiên cứu về sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch miền núi Nguồn: Nguyễn Thị Mỹ Hạnh, 2016 7 Bằng phương pháp nghiên cứu hiện đại, kết hợp đồng thời phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng, tác giả đã đưa ra kết luận nhận thức về tác động của du lịch, kinh nghiệm tham gia du lịch và đặc điểm nhân khẩu học của CĐĐP có ảnh hưởng đến dự định tham gia du lịch trong tương lai. [1] Nghiên cứu về sự tham gia của CĐĐP, bài nghiên cứu “Các nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng trong du lịch: Trường hợp thành phố Hà Tiên, Kiên Giang” của tác giả Nguyễn Trọng Nhân và tác giả Trương Trí Thông đã chỉ ra mô hình như sau (xem hình 1.) Bằng phương pháp định lượng kết hợp định tính (phỏng vấn trực tiếp và câu hỏi dạng đóng mở), nghiên cứu đã chỉ ra được rằng sự tham gia trong du lịch của cộng đồng ở thành phố Hà Tiên có mối quan hệ đồng dấu (+) với kỹ năng du lịch, sự tự tin để làm du lịch, mong muốn tham gia trong du lịch, sở thích làm du lịch, sự cổ vũ của gia đình, cơ hội tham gia du lịch, sở hữu nghề truyền thống, cảm nhận lợi thế của ngành du lịch, chính sách thu hút của địa phương.
Điều này có nghĩa, 9 phương diện trên càng tốt/càng cao/càng thuận lợi/càng đúng đắn,… thì mức độ tham gia của cộng đồng trong du lịch càng cao và ngược lại. Mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng trong du lịch Nguồn: Nguyễn Trọng Nhân, Trương Trí Thông (2021) Bàn về sự tham gia của người dân địa phương trong phát triển du lịch, tác giả Nguyễn Trọng Nhân, tác giả Huỳnh Văn Đà và tác giả Đào Ngọc Cảnh với bài nghiên cứu “Các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia phát triển của người dân địa phương: trường hợp tỉnh Kiên Giang” đã cho thấy sự tham gia của người dân địa phương đóng vai trò quyết định đối với sự phát triển du lịch nhanh, bền vững và việc hình thành các 8 mô hình du lịch cộng đồng. Tỉnh Kiên Giang có nhiều lợi thế để phát triển du lịch và đang chú trọng phát triển du lịch theo hướng dựa vào cộng đồng. Nghiên cứu đã góp phần bổ sung lý thuyết về sự tham gia của người dân trong phát triển du lịch và cung cấp tri thức thực nghiệm cho địa phương trong việc thực hiện những chính sách/ biện pháp nhằm thu hút sự tham gia làm du lịch tích cực của người dân.
Kinh nghiệm cho thấy rằng, một trong những nguyên nhân thất bại quan trọng trong phát triển du lịch cộng đồng là thiếu đi sự tham gia tích cực của người dân địa phương.