CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN Ý ĐỊNH TRỞ THÀNH FREELANCER CỦA SINH VIÊN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI 1.Tổng quan nghiên cứu 1.Tổng quan nghiên cứu nước ngoài Ở nước ngoài, đã có khá nhiều những công trình nghiên cứu về công việc Freelance. Họ thường nghiên cứu về Freelancer dưới góc nhìn của các doanh nghiệp, ví dụ như những nguyên nhân khiến doanh nghiệp lựa chọn hợp tác với các Freelancers hay các tác động, tầm quan trọng của Freelancer đối với nền kinh tế hiện đại,. Chỉ một số ít những bài nghiên cứu dựa trên góc nhìn của chính những người làm Freelancer.
Công trình nghiên cứu của Upwork và Freelancers Union (2020) “Freelancing in America” đã cho kết quả rằng:Trong số những người tham gia khảo sát, 2/3 trong số người làm khảo sát đã bắt đầu làm Freelance trong 5 năm qua,phần lớn các Freelancer đều làm việc toàn thời gian để có một lối sống thoải mái và tiện lợi hơn. Đặc biệt với những người làm bán thời gian, thu nhập thêm là lợi ích chính mà họ mong muốn. Một số yếu tố chính thúc đẩy mỗi người trở thành Freelancer được cho là tự do, tự chủ và linh hoạt trong làm việc. Bên cạnh đó, đam mê trong công việc cũng là một yếu tố quan trọng.Nghề Freelancers cho phép bản thân được sáng tạo hơn, lựa chọn được nhiều ngành nghề đa dạng mà không bị gò bó hay không tốn thời gian vào những cuộc họp vô nghĩa.
Ngoài ra, bài nghiên cứu còn đề cập tới một số yếu tố khác như kỹ năng và kiến thức (65% những người làm Freelancers đang cải thiện dần những kỹ năng cần thiết để đảm bảo chúng có thể đáp ứng những yêu cầu cơ bản tại nơi làm việc) [38]. Nghiên cứu của Andrew Burke (2015) đã cung cấp một cái nhìn bao quát về những khía cạnh mà ngành nghề làm việc tự do đóng góp cho nền kinh tế mới trong đề tài “The Use and Value of Freelancers: The Perspective of Managers”.Bài nghiên cứu cho rằng lực lượng những người lao động tự do thúc đẩy nền kinh tế theo 11 hướng đổi mới thông qua “Entrepreneurship” hay còn gọi là tinh thần khởi nghiệp - sự dấn thân theo đuổi các cơ hội mới vượt quá các nguồn lực bị kiểm soát. Đồng thời, các kết quả nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng các nhà quản lý nhận thấy các Freelancers là một bộ phận có giá trị gia tăng tương đối cao của lực lượng lao động, họ đặc biệt phù hợp trong môi trường. Báo cáo của Giáo sư Andrew Burke (2012) “The Role of Freelancers in the 21st Century British Economy” đã đánh giá được tầm quan trọng của Freelancer trong nền kinh tế hiện đại thông qua các ngành nghề của các công ty khác nhau như Panasonic, NSG Group, Npower: Home Energy Service,… Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng: Những người làm nghề Freelancers giúp cho các doanh nghiệp có được những tư tưởng mới mẻ vô giá, giảm thiểu được chi phí và rủi ro trong sự đổi mới, tăng cường tính linh hoạt và nhanh nhạy cho các doanh nghiệp [15].
Nghiên cứu của Lisa Provan (2003) với đề tài “The UK Freelance network”, đã đưa ra các nguyên nhân khiến các doanh nghiệp lựa chọn Freelancers như: Thuê nhân viên chính thức có thể không đạt hiệu quả kinh tế bằng việc bắt tay với Freelancers; những dự án có thể bị gián đoạn do hạn chế về nguồn lực, thăng cấp cho nhân sự (vì Freelancers không bị tác động bởi chính sách nội bộ công ty, họ ít bị ảnh hưởng bởi những vấn đề nội bộ và thường hoàn thành tốt công việc); về mặt kinh tế thì tiết kiệm thời gian, chi phí di chuyển; và lý do cuối cùng là Freelancers được trả tiền theo mức độ hoàn thành công việc. Đôi khi công ty sẽ ở trong tình trạng thừa nguồn lực, nên dùng Freelancers sẽ tiết kiệm được thời gian và tiền bạc hơn [22].Tổng quan nghiên cứu trong nước Tại Việt Nam, cho đến nay, mới chỉ có số ít công trình nghiên cứu về công việc Freelance. Một số công trình nghiên cứu cũng đề cập đến ngành nghề việc làm tự do nhưng chủ yếu vẫn chỉ dừng lại ở nội dung nghiên cứu về ý định lựa chọn ngành nghề hoặc ý định tự tạo việc làm, kinh doanh tự do,. Nghiên cứu của Phan Hữu Nghị và cộng sự (2020) với đề tài “Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến ý định trở thành Freelancer của giới trẻ Hà Nội” đã chỉ ra 12 rằng thái độ cá nhân, nhận thức kiểm soát hành vi, nhận thức xã hội, vốn xã hội và tính cách cá nhân,vốn con người là các nhân tố ảnh hưởng đến ý định trở thành Freelancer - người làm việc tự do của giới trẻ Hà Nội.
Dữ liệu nghiên cứu có được từ khảo sát 451 bạn trẻ độ tuổi từ 15-25 tại Thủ đô Hà Nội. Kết quả thu được các nhân tố ảnh hưởng đến ý định theo đuổi ngành nghề tự do của giới trẻ.Ngoài ra,nghiên cứu còn chỉ ra sự khác nhau về ý định trở thành Freelancer của những người trẻ dựa trên độ tuổi và tình trạng nghề nghiệp [9]. Báo cáo của tác giả Thanh Tam Nguyen (2019) "Freelancers in Vietnam: A Survey-Based Study of Motivations, Work Practices, and Challenges" là một nghiên cứu dựa trên khảo sát về những động cơ, thực hành làm việc và các thách thức mà freelancer ở Việt Nam đang đối mặt.Trong nghiên cứu này, tác giả sử dụng phương pháp khảo sát trực tuyến để thu thập dữ liệu từ 320 freelancer ở Việt Nam. Kết quả cho thấy rằng, đa số freelancer ở Việt Nam là nữ (54,4%), có độ tuổi từ 25 đến 34 (48,8%) và đã làm việc trong lĩnh vực của họ ít nhất 1 năm (73,8%).
Các lý do chính để trở thành freelancer bao gồm muốn kiếm thêm thu nhập (56,3%), muốn có một lịch trình làm việc linh hoạt (44,4%) và muốn tự quản lý công việc của mình (38,8%).Trong quá trình làm việc, freelancer ở Việt Nam thường làm việc từ nhà (84,4%) và sử dụng email là phương tiện liên lạc chính (99,4%). Tuy nhiên, các thách thức mà freelancer đang đối mặt bao gồm tìm kiếm khách hàng mới (43,1%), không đủ thời gian để hoàn thành công việc (31,3%) và không có đủ kinh nghiệm để xử lý các vấn đề phức tạp (25,6%).Tổng quan, nghiên cứu này cung cấp một cái nhìn tổng quan về tình trạng freelancer ở Việt Nam và những thách thức mà họ đang đối mặt[7]. Bài nghiên cứu của nhóm sinh viên K46E, Đại học Ngoại Thương, TP. Hồ Chí Minh (2014) “Nghiên cứu giới trẻ thành phố Hồ Chí Minh với xu hướng Freelance”, nghiên cứu về hiện trạng của ngành nghề Freelancer với đối tượng là những người trẻ tuổi tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Nghiên cứu kết luận về xu hướng Freelancer của Thành phố Hồ Chí Minh , nêu bật những lợi ích mà doanh nghiệp nhận được khi làm việc với Freelancer và dự báo xu hướng phát triển của ngành 13 nghề tự do trong vài năm tới. Tuy nhiên, nghiên cứu này nghiên cứu dựa trên quan sát thực tế và vẫn chưa đề xuất được mô hình nghiên cứu; không chỉ ra những yếu tố nào đang thúc đẩy giới trẻ ngày càng tiếp cận nhiều hơn với công việc này; hoặc những thách thức và khó khăn mà người làm nghề tự do phải đối mặt. Ngoài ra, nghiên cứu này đã được trình bày cách đây 9 năm - một thời gian đã khá lâu vì vậy nên hầu hết các quan niệm, thực trạng đều không còn phù hợp với xu hướng hiện tại [4]. Luận án tiến sĩ của tác giả Ngô Quỳnh An (2012) “Tăng cường khả năng tự tạo việc làm cho thanh niên Việt Nam”, đã đưa ra định nghĩa: Trong thực tế, tự tạo việc làm của người lao động là quá trình họ tự tạo ra, chịu trách nhiệm tổ chức và thực hiện các hoạt động lao động đem lại nguồn thu nhập hợp pháp.
Làm việc tự do là một trong nhiều hình thức của tự tạo việc làm. Xu hướng khuyến khích người trẻ trở thành Freelancers giúp gắn kết cung cầu lao động, phát huy tính tích cực trong nghề, tự tạo và tìm việc làm. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu cũng khám phá ra những yếu tố thúc đẩy hoặc cản trở khả năng tự tạo việc làm của thanh niên trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, xác định vai trò của vốn con người và vốn xã hội trong khả năng tự tạo việc làm của thanh niên [6]. Bài báo của tác giả Thi Bich Hanh Nguyen (2020) về đề tài "Factors Affecting Success as a Freelance Translator in Vietnam: A Qualitative Study" là một nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến thành công của người dịch thuật tự do ở Việt Nam.Trong nghiên cứu này, tác giả đã tiến hành phỏng vấn sâu với 12 dịch giả tự do tại Việt Nam để tìm hiểu về những yếu tố quan trọng đối với sự thành công của họ.
Kết quả cho thấy rằng, các yếu tố chính sau đây đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định sự thành công của một người dịch thuật tự do ở Việt Nam:Trình độ chuyên môn và kỹ năng dịch,khả năng marketing và xây dựng mạng lưới liên kết, sự linh hoạt trong quản lý thời gian và công việc,tinh thần cầu tiến và sự kiên nhẫn và tính chuyên nghiệp và đạo đức nghề nghiệp.Những kết quả của nghiên cứu này có thể giúp các tổ chức liên quan hiểu rõ hơn về tình trạng của người làm việc tự do ở Việt Nam và đưa ra các hỗ trợ phù hợp[8]. 14 Báo cáo của tác giả Thai-Ha Le (2020) với đề tài "Exploring the Determinants of Freelancers’ Earnings in Vietnam" là một nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của freelancer ở Việt Nam.Trong nghiên cứu này, tác giả sử dụng mô hình Regression Quantile để phân tích dữ liệu từ khảo sát trực tuyến của 674 freelancer ở Việt Nam. Kết quả cho thấy rằng, các yếu tố sau đây đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định thu nhập của freelancer:độ tuổi,giới tính,trình độ học vấn,kinh nghiệm làm việc,loại công việc[2].Khoảng trống nghiên cứu Phần lớn các nghiên cứu về Freelancer được thực hiện ở các quốc gia phát triển như Mỹ và châu Âu,nơi có những đặc điểm và hoàn cảnh hoàn toàn khác biệt. Chính những sự khác biệt về môi trường sống, kinh tế, giáo dục, tư tưởng,.
dẫn đến ý định trở thành Freelancers ở hai địa điểm là khác nhau.Bên cạnh đó,dưới sự tác động của đại dịch COVID 19, sự bùng nổ của nền kinh tế số dẫn tới xu hướng mới trong ý định tìm kiếm công việc của giới trẻ. Do đó những bài nghiên cứu trước đây sẽ không còn mang tính cập nhật, không còn phù hợp với xu hướng hiện tại.