Luận Án Tiến Sĩ Nghiên Cứu Các Bộ Thi Tuyển Hán Văn Việt Nam Thế Kỷ XV

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu các bộ thi tuyển hán văn việt nam thế kỷ xv, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa học cho vấn đề thực

• Tác giả: Phạm Vân Dung
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Văn Khoái
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: Nghiên Cứu Các Bộ Thi Tuyển Hán Văn Việt Nam Thế Kỷ XV
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do lựa chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và phạm vi tư liệu
• 0.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ HƯỚNG TRIỂN KHAI ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu ba bộ thi tuyển
• 1.2. Các hướng tiếp cận, nghiên cứu
• 1.2.1. Những nghiên cứu mang tính thư mục học
• 1.3. Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu
• 1.4. Hướng triển khai đề tài luận án
• 1.5. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH VĂN BẢN VÀ PHƯƠNG THỨC TỔ CHỨC CỦA VIỆT ÂM THI TẬP, TINH TUYỂN CHƯ GIA LUẬT THI, TRÍCH DIỄM THI TẬP
• 2.1. Tình hình văn bản hiện tồn và việc xác định, mô tả văn bản được lựa chọn nghiên cứu
• 2.2. Văn bản Việt âm thi tập
• 2.3. Văn bản Tinh tuyển chư gia luật thi
• 2.4. Văn bản Trích diễm thi tập
• 2.5. Phương thức tổ chức của ba bộ thi tuyển
• 2.5.1. Cấu trúc nội bộ của Việt âm thi tập
• 2.5.2. Cấu trúc nội bộ của Tinh tuyển chư gia luật thi
• 2.5.3. Cấu trúc nội bộ của Trích diễm thi tập
• 2.5.4. Ba bộ thi tuyển trong mối liên hệ tương quan
• 2.6. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: VIỆT ÂM THI TẬP: THI TUYỂN QUỐC GIA, “SẮC TỨ SAN HÀNH”
• 3.1. Danh xưng tác phẩm, soạn giả, niên đại biên tập và qui mô sách
• 3.2. Hai cơ sở thi học chữ Hán cho sự biên tập Việt âm thi tập
• 3.2.1. Cơ sở tham chiếu từ thi học cổ điển
• 3.2.2. Cơ sở tham chiếu từ thi học lịch đại
• 3.3. Truyền thống thi học Đại Việt: đối tượng cho sự biên tập
• 3.4. Nhận thức về sự tự thành thi học Đại Việt qua tựa và biểu
• 3.5. Biên tập thi học Đại Việt cho mục đích minh trưng quốc gia Đại Việt văn hiến
• 3.6. Ba tiêu chí có tính định hướng cho việc biên tập Việt âm thi tập
• 3.6.1. Tinh thần “bản quốc”
• 3.6.2. Chú trọng về thi luật
• 3.7. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: TINH TUYỂN CHƯ GIA LUẬT THI, TRÍCH DIỄM THI TẬP VÀ TIẾN TRÌNH BIÊN TẬP THI TUYỂN CHỮ HÁN ĐẠI VIỆT THẾ KỶ XV
• 4.1. Tinh tuyển chư gia luật thi : chuyên tập theo luật thi
• 4.2. Danh xưng tác phẩm, soạn giả và niên đại biên tập
• 4.3. Số quyển, số tác giả, số bài thơ
• 4.4. Tính chuyên tập luật thi và các tác giả được tuyển
• 4.5. Các chủ đề thơ được thu thập
• 4.6. Trích diễm thi tập: chuyên tập thơ tuyệt cú
• 4.7. Soạn giả, niên đại biên tập và quy mô số quyển
• 4.8. Quan niệm thi học của Hoàng Đức Lương qua Trích diễm thi tập tự
• 4.9. Tính chuyên tập tuyệt cú và các tác giả được tuyển
• 4.10. Các chủ đề thơ được thu thập
• 4.11. Thơ được Hoàng Đức Lương chọn lại từ Việt âm thi tập
• 4.12. Thơ của Hoàng Đức Lương trong Trích diễm thi tập
• 4.13. Tiến trình biên tập thi tuyển chữ Hán Đại Việt thế kỷ XV
• 4.13.1. Các cơ sở chủ yếu cho sự nhận thức thi học
• 4.13.2. Khẳng định sự tự thành thi học Đại Việt
• 4.13.3. Các tiêu chí cơ bản cùng cơ chế “hai trong một”
• 4.13.4. Ba bộ thi tuyển và nền thi học Đại Việt thế kỷ XV
• 4.14. Tiểu kết Chương 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Thi Tuyển Hán Văn Thế Kỷ XV Khởi Đầu

Bài viết này tập trung nghiên cứu các bộ thi tuyển Hán văn Việt Nam thế kỷ XV, một giai đoạn quan trọng trong lịch sử văn học và giáo dục nước nhà. Ba bộ sách tiêu biểu, gồm Việt âm thi tập, Tinh tuyển chư gia luật thi, và Trích diễm thi tập, đánh dấu sự hình thành và phát triển của nền văn chương Hán Nôm Đại Việt. Nghiên cứu này không chỉ khảo sát các văn bản hiện còn mà còn đi sâu vào phương thức tổ chức, tư tưởng thi học, và vai trò của chúng trong việc xây dựng bản sắc văn hóa dân tộc. Các nghiên cứu trước đây đã đề cập đến các tác phẩm này, tuy nhiên, việc phân tích một cách hệ thống và so sánh đối chiếu vẫn còn hạn chế. Do đó, bài viết này mong muốn đóng góp thêm một góc nhìn mới, làm rõ hơn giá trị lịch sử và văn hóa của các bộ thi tuyển Hán Văn này. Chúng ta sẽ khám phá những đóng góp của triều Lê trong việc xây dựng chế độ khoa cử và tuyển chọn nhân tài thông qua các bài thi và nội dung thi. Sự ảnh hưởng của Nho giáo và văn minh Đại Việt cũng sẽ được làm sáng tỏ.

1.1. Các Nghiên Cứu Thư Mục Học về Thi Tuyển Hán Văn

Các nghiên cứu thư mục học thường tập trung vào việc giới thiệu chung về tác giả, tác phẩm, và thông tin cơ bản về văn bản Hán Nôm. Các công trình của Lê Quý Đôn và Phan Huy Chú là những ví dụ điển hình. Lê Quý Đôn trong Đại Việt thông sử đã ghi chép thông tin cơ bản về ba bộ thi tuyển Hán Văn, bao gồm tên sách, số quyển, và người biên soạn. Ông cũng trích dẫn tựa của Tinh tuyển chư gia luật thi và Trích diễm thi tập. Phan Huy Chú trong Lịch triều hiến chương loại chí cũng có những ghi chép tương tự, cung cấp thêm thông tin về số lượng tác giả và bài thơ được tuyển chọn trong Tinh tuyển chư gia luật thi. Những ghi chép này có giá trị quan trọng trong việc xác định thông tin ban đầu về các bộ thi tuyển Hán Văn.

1.2. Hướng Tiếp Cận Văn Bản Học trong Nghiên Cứu Thi Tuyển

Hướng tiếp cận văn bản học tập trung vào việc xác định và phân tích các văn bản Hán Nôm hiện còn. Trần Văn Giáp là một trong những nhà nghiên cứu tiêu biểu trong lĩnh vực này. Trong Lược truyện các tác gia Việt Nam và Tìm hiểu kho sách Hán Nôm, ông cung cấp thông tin chi tiết về quá trình biên soạn, mô tả văn bản hiện có, thống kê mục lục sách, số quyển, số tác giả, và số bài thơ. Những nghiên cứu này đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nguồn tư liệu chính xác và đáng tin cậy cho việc nghiên cứu lịch sử và văn hóa Việt Nam.

II. Vấn Đề Đặt Ra Thiếu Hụt Nghiên Cứu Sâu Về Thi Tuyển Hán Văn

Mặc dù đã có những nghiên cứu ban đầu về các bộ thi tuyển Hán Văn Việt Nam thế kỷ XV, vẫn còn tồn tại nhiều khoảng trống cần được lấp đầy. Các nghiên cứu hiện có thường tập trung vào việc giới thiệu chung hoặc phân tích một vài khía cạnh cụ thể của các bộ thi tuyển Hán Văn. Việc phân tích một cách hệ thống và so sánh đối chiếu giữa ba bộ sách vẫn còn hạn chế. Đặc biệt, chưa có nhiều nghiên cứu đi sâu vào phương thức tổ chức, tư tưởng thi học, và vai trò của chúng trong việc xây dựng bản sắc văn hóa dân tộc. Ngoài ra, việc phiên dịch và giới thiệu các tác phẩm này đến công chúng vẫn chưa được thực hiện một cách đầy đủ. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn để làm rõ hơn giá trị lịch sử và văn hóa của các bộ thi tuyển Hán Văn này. Cần phân tích sâu hơn về hình thức thi, giám khảo, và hệ thống giáo dục thời bấy giờ.

2.1. Hạn Chế trong Phân Tích Cấu Trúc và Nội Dung Thi Tuyển

Phần lớn các nghiên cứu hiện tại mới chỉ dừng lại ở việc mô tả cấu trúc bên ngoài của các bộ thi tuyển Hán Văn, như số lượng quyển, tác giả, và bài thơ. Việc phân tích sâu hơn về cấu trúc nội tại, cách thức sắp xếp các bài thơ, và các tiêu chí lựa chọn vẫn còn hạn chế. Cần có những nghiên cứu chi tiết hơn để làm rõ cách thức các biên soạn viên đã tổ chức và sắp xếp các tài liệu Hán Nôm để tạo ra các bộ thi tuyển Hán Văn này.

2.2. Thiếu Nghiên Cứu Về Tư Tưởng Thi Học và Giá Trị Văn Hóa

Các nghiên cứu hiện có chưa đi sâu vào việc phân tích tư tưởng thi học và giá trị văn hóa được thể hiện trong các bộ thi tuyển Hán Văn. Cần có những nghiên cứu chi tiết hơn để làm rõ quan niệm về thơ ca, văn chương, và đạo đức của các biên soạn viên và tác giả. Ngoài ra, cần phân tích vai trò của các bộ thi tuyển Hán Văn trong việc xây dựng và củng cố bản sắc văn hóa dân tộc.

III. Giải Pháp Nghiên Cứu Toàn Diện Thi Tuyển Hán Văn Thế Kỷ XV

Để giải quyết những hạn chế trên, cần có một phương pháp nghiên cứu toàn diện về các bộ thi tuyển Hán Văn Việt Nam thế kỷ XV. Phương pháp này cần kết hợp các phương pháp nghiên cứu văn bản học, sử học, và văn hóa học để phân tích một cách hệ thống và sâu sắc các khía cạnh khác nhau của các bộ sách. Cần tập trung vào việc phân tích cấu trúc nội tại, tư tưởng thi học, và vai trò của chúng trong việc xây dựng bản sắc văn hóa dân tộc. Ngoài ra, cần thực hiện việc phiên dịch và giới thiệu các tác phẩm này đến công chúng để tăng cường sự hiểu biết và trân trọng đối với di sản văn hóa của dân tộc. Phân tích này cũng làm sáng tỏ ảnh hưởng Nho giáo đến tư tưởng chính trị và văn hóa Việt Nam.

3.1. Phương Pháp Nghiên Cứu Liên Ngành để Hiểu Sâu Thi Tuyển

Nghiên cứu liên ngành là một phương pháp tiếp cận hiệu quả để khai thác triệt để giá trị của các bộ thi tuyển Hán Văn. Phương pháp này cho phép kết hợp các kiến thức và phương pháp của nhiều ngành khoa học khác nhau, như Văn học, Sử học, Ngôn ngữ học, và Văn hóa học, để phân tích một cách toàn diện và sâu sắc các khía cạnh khác nhau của các bộ sách. Ví dụ, phương pháp khảo cổ học cũng có thể được sử dụng để nghiên cứu các văn bia và thư tịch cổ liên quan.

3.2. Tập Trung Phân Tích Cấu Trúc Nội Tại và Tư Tưởng Thi Học

Nghiên cứu cần tập trung vào việc phân tích cấu trúc nội tại và tư tưởng thi học của các bộ thi tuyển Hán Văn. Điều này bao gồm việc phân tích cách thức các biên soạn viên đã tổ chức và sắp xếp các bài thơ, các tiêu chí lựa chọn, và các quan niệm về thơ ca, văn chương, và đạo đức. Kết quả phân tích sẽ giúp làm rõ hơn giá trị nghệ thuật và tư tưởng của các tác phẩm, cũng như vai trò của chúng trong việc xây dựng và củng cố bản sắc văn hóa dân tộc. Việc dịch thuật Hán Nôm chính xác là yếu tố then chốt để hiểu sâu nội dung.

IV. Ứng Dụng Phục Dựng Giá Trị Thi Tuyển Hán Văn Việt Nam

Việc nghiên cứu và phân tích các bộ thi tuyển Hán Văn Việt Nam thế kỷ XV không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật mà còn có giá trị ứng dụng thực tiễn. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để phục dựng và giới thiệu các tác phẩm này đến công chúng, giúp tăng cường sự hiểu biết và trân trọng đối với di sản văn hóa của dân tộc. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu cũng có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình giáo dục về văn hóa và lịch sử Việt Nam. Việc hiểu rõ khoa cử thời Lê và tuyển dụng quan lại giúp chúng ta hiểu sâu hơn về lịch sử Việt Nam.

4.1. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Dựa Trên Nghiên Cứu Thi Tuyển

Các di tích lịch sử và văn hóa liên quan đến các bộ thi tuyển Hán Văn có thể được khai thác để phát triển du lịch văn hóa. Việc giới thiệu các địa điểm này cùng với những câu chuyện lịch sử và văn hóa liên quan sẽ thu hút du khách trong và ngoài nước, góp phần quảng bá hình ảnh và bản sắc văn hóa của Việt Nam.

4.2. Xây Dựng Chương Trình Giáo Dục về Văn Hóa và Lịch Sử

Kết quả nghiên cứu về các bộ thi tuyển Hán Văn có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình giáo dục về văn hóa và lịch sử Việt Nam. Các chương trình này sẽ giúp học sinh và sinh viên hiểu rõ hơn về di sản văn hóa của dân tộc, từ đó nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống.

V. Việt Âm Thi Tập Nghiên Cứu Sâu Về Thi Tuyển Quốc Gia Thế Kỷ XV

Việt âm thi tập là một trong những thi tuyển Hán Văn quan trọng nhất của thế kỷ XV, được xem là thi tuyển quốc gia, có vai trò quan trọng trong việc khẳng định văn hiến Đại Việt. Nghiên cứu này đi sâu vào các khía cạnh như danh xưng tác phẩm, soạn giả, niên đại biên tập, quy mô sách, tiến trình biên tập, các cơ sở thi học, đối tượng và các tiêu chí cho sự biên tập bộ thi tuyển này. Nghiên cứu này tập trung vào sự tuyển chọn nhân tài và chính sách giáo dục của Nhà nước phong kiến Việt Nam.

5.1. Danh Xưng và Soạn Giả của Việt Âm Thi Tập

Việc xác định chính xác danh xưng và soạn giả của Việt âm thi tập là một bước quan trọng trong quá trình nghiên cứu. Các nguồn sử liệu khác nhau có thể cung cấp những thông tin khác nhau về vấn đề này, do đó cần phải phân tích và so sánh cẩn thận để đưa ra kết luận chính xác nhất.

5.2. Cơ Sở Thi Học và Tiêu Chí Biên Tập của Thi Tuyển

Việc tìm hiểu cơ sở thi học và tiêu chí biên tập của Việt âm thi tập sẽ giúp làm rõ quan niệm về thơ ca và văn chương của các biên soạn viên. Điều này cũng giúp chúng ta hiểu rõ hơn mục đích và ý nghĩa của việc biên soạn bộ thi tuyển này.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Hướng Đến Hiểu Biết Sâu Rộng Về Thi Tuyển

Hướng nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc mở rộng phạm vi nghiên cứu, bao gồm cả các bộ thi tuyển Hán Văn khác của Việt Nam và các nước trong khu vực. Cần tăng cường hợp tác quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức về nghiên cứu văn bản, văn hóa và lịch sử. Việc ứng dụng các công nghệ mới trong nghiên cứu cũng cần được quan tâm, như sử dụng phần mềm để phân tích văn bản Hán Nôm và xây dựng cơ sở dữ liệu về các tác phẩm văn học cổ. Điều này góp phần làm phong phú thêm vốn văn học trung đại.

6.1. Ứng Dụng Công Nghệ Số trong Nghiên Cứu Thi Tuyển Hán Văn

Việc ứng dụng công nghệ số có thể giúp tăng tốc độ và hiệu quả của quá trình nghiên cứu thi tuyển Hán Văn. Các phần mềm phân tích văn bản có thể được sử dụng để tìm kiếm, phân tích, và so sánh các văn bản Hán Nôm một cách nhanh chóng và chính xác.

6.2. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế để Chia Sẻ Kiến Thức

Hợp tác quốc tế là một yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng nghiên cứu thi tuyển Hán Văn. Việc chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức với các nhà nghiên cứu nước ngoài sẽ giúp chúng ta có cái nhìn đa chiều và sâu sắc hơn về vấn đề này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Sau chiến thắng chống quân Minh năm 1427, triều Lê sơ chủ trương kiến thiết nền văn trị độc lập, tự chủ cho quốc gia Đại Việt. Trong bối cảnh đó, các công trình mang tính minh trưng cho văn hiến dân tộc liên tiếp xuất hiện, tiêu biểu là sự ra đời của ba bộ sưu tập thơ chữ Hán đầu tiên trong lịch sử trung đại: Việt âm thi tập 越音詩集, Tinh tuyển chư gia luật thi 精選諸家律詩 và Trích diễm thi tập 摘艷詩集. Ba công trình này đánh dấu sự tổng kết nền thi học năm thế kỷ đầu thời kỳ độc lập, xác lập tư liệu nguồn và định hình phương thức biên tập cho các tuyển tập thơ ca giai đoạn sau.

Khoảng trống nghiên cứu lớn nhất được tác giả chỉ ra là: các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận ba bộ thi tuyển từ góc độ thư mục học sơ lược, văn học sử đại cương, hoặc dùng làm nguồn khảo dị tác phẩm riêng lẻ. Hầu như chưa có công trình nào đi sâu khảo sát cấu trúc nội tại của từng bộ sách, phân tích phương thức tổ chức văn bản đa tầng và đặt ba bộ thi tuyển trong mối quan hệ vận động tương quan để làm sáng rõ tiến trình biên tập thi học Đại Việt thế kỷ XV.

Luận án xác định 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu ba bộ thi tuyển từ phương diện văn bản học nhằm xác định các văn bản chuẩn xác phục vụ nghiên cứu.
2. Nghiên cứu cấu trúc nội tại và cấu trúc tương quan giữa các văn bản nhằm xác định phương thức tổ chức của từng thi tập và mối tương quan giữa chúng, làm cơ sở phân nhóm các bộ thi tuyển chữ Hán thế kỷ XV.
3. Nghiên cứu từng bộ thi tuyển cụ thể nhằm làm sáng rõ đặc trưng thi tuyển học của mỗi công trình; đồng thời đặt chúng trong mối liên hệ tương quan để làm sáng tỏ sự tiếp nối, vận động phát triển của nền thi học chữ Hán Đại Việt thế kỷ XV.

• Đối tượng nghiên cứu: Ba bộ thi tuyển chữ Hán Việt Nam thế kỷ XV gồm Việt âm thi tập, Tinh tuyển chư gia luật thi và Trích diễm thi tập.
• Phạm vi nghiên cứu: Khảo sát ba bộ thi tuyển dưới góc độ thi tuyển học, tập trung vào cấu trúc nội tại, phương thức tổ chức văn bản và tiến trình biên tập thi tuyển chữ Hán thời Lê sơ.
• Phạm vi tư liệu: Trọng tâm là bản in Việt âm thi tập (kí hiệu A.1925), hai văn bản Tinh tuyển chư gia luật thi (bản in A.2657 và bản chép tay A.574 lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm), bản chụp Trích diễm thi tập (kí hiệu R.2248 lưu trữ tại Thư viện Quốc gia, đối chiếu bản chép tay VHv.2573). Ngoài ra, luận án bao quát các dị bản khác như R.603, A.3038, R.1629, HN.445, HN.279, HN.54 cùng các thư tịch cổ liên quan.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tình hình nghiên cứu ba bộ thi tuyển thế kỷ XV được luận án tổng thuật qua 5 hướng tiếp cận chính:

1. Hướng nghiên cứu thư mục học:

   • Thư tịch cổ truyền thống: Lê Quý Đôn trong Đại Việt thông sử (1749), Kiến văn tiểu lục (quyển 4, mục Thiên chương) và Lệ ngôn sách Toàn Việt thi lục đã ghi chép tên sách, soạn giả, quy mô số quyển và nhận xét về sự kế thừa mang tính hệ thống của ba bộ sách; Bùi Huy Bích trong bài Tiểu dẫn sách Hoàng Việt thi tuyển và Hoàng Việt văn tuyển; Phan Huy Chú trong mục Văn tịch chí sách Lịch triều hiến chương loại chí (1821) ghi chép quy mô, số tác giả và số bài thơ.
   • Thư mục hiện đại: Dương Thái Minh (1977, Bộ Thư mục Hán Nôm - Mục lục tác giả); Trần Văn Giáp với hai công trình Lược truyện các tác gia Việt Nam (1971) và Tìm hiểu kho sách Hán Nôm (tập 2, 1990) đã phân tích văn bản học, miêu tả chi tiết dị bản, lực lượng biên soạn và thống kê mục lục; Trần Nghĩa và François Gros (1993, Di sản Hán Nôm Việt Nam - Thư mục đề yếu).

2. Hướng nghiên cứu văn bản học:

   • Nguyễn Huệ Chi trong phần khảo luận văn bản bộ Thơ văn Lý - Trần (tập 1, 1977) và bài viết năm 1972 đã khảo sát niên đại, soạn giả, quy mô thi phẩm thời Lý - Trần trong ba bộ tuyển tập.
   • Nguyễn Thanh Tùng công bố hàng loạt khảo sát văn bản: phát hiện bản chép tay Việt âm thi tập R.1629 (2004) và bản HN.445 (2015); khảo sát hiện trạng 2 văn bản Tinh tuyển chư gia luật thi A.574 và A.2657 (2005); nghiên cứu bài tựa Trích diễm thi tập đối chiếu với Gia Nghiệp đường tàng thư chí của Mậu Thuyên Tôn (2013).
   • Nguyễn Mạnh Sơn (2010) với khóa luận tốt nghiệp khảo sát dị văn và quá trình truyền bản của Việt âm thi tập.
   • Nguyễn Thị Oanh (2012, 2013) khảo sát chữ húy thời Lê sơ và các chú thích trong bản A.1925 để khẳng định bản in năm Bảo Thái 10 (1729) in lại từ bản in năm Diên Ninh 6 (1459).

3. Hướng nghiên cứu ngữ văn học và thi học chữ Hán:

   • Các bộ văn học sử của Dương Quảng Hàm, Đinh Gia Khánh, Bùi Duy Tân, Mai Cao Chương (1978) và mục từ của Nguyễn Huệ Chi trong Từ điển văn học.
   • Nghiên cứu bài tựa Trích diễm thi tập của Lã Nhâm Thìn (2013), Phạm Hải Linh (2013), Lại Văn Hùng (2007).
   • Nghiên cứu Việt âm thi tập của Hà Đăng Việt (2013), Phạm Văn Khoái (2013) giải minh phức thể danh xưng "Việt âm".
   • Nghiên cứu thi học: Vương Tiểu Thuẫn và Hà Thiên Niên (2002, bài viết trên Văn học bình luận; 2003, luận án tiến sĩ tại Đại học Dương Châu) phân tích tư tưởng thi luận thời tiền Mạc; Trần Nho Thìn (2012) phân tích quan niệm thi giáo Nho gia; các công trình của NCS Phạm Vân Dung (2012, 2015, 2016).

4. Hướng nghiên cứu tổ chức thi tập, thi tuyển:

   • Hà Minh (2013) khảo sát phương pháp biên định qua bài Lệ ngôn sách Toàn Việt thi lục; Phạm Văn Khoái (2014) khảo sát quá trình biên tập từ Phan Phu Tiên, Chu Xa đến Nguyễn Tấn; Phạm Vân Dung (2016) khảo chứng tác giả bài Thướng tiến Việt âm thi tập biểu.

5. Hướng nghiên cứu dịch thuật:

   • Các công trình của Phạm Vân Dung (2013) thống kê mức độ kế thừa thơ thời Trần trong các bộ tuyển tập đời sau; Nguyễn Thị Thanh Chung (2013) dịch chú thơ Hoàng Đức Lương.

Khoảng trống luận án giải quyết: Luận án là công trình đầu tiên khảo sát toàn diện phương thức tổ chức nội bộ của ba bộ thi tuyển theo 4 cấp độ cấu trúc; làm rõ tính chất phân nhóm (thi tuyển quốc gia mang tính tổng hợp đối sánh với các chuyên tập theo thể loại); phục dựng tiến trình biên tập thi tuyển chữ Hán thế kỷ XV gắn liền với ý thức tự thành nền thi học Đại Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên các khái niệm và cơ sở lý thuyết thi học trung đại:

• Khái niệm "Thi học" (詩學): Được khảo sát trực tiếp từ các văn bản thế kỷ XV (Tân san Việt âm thi tập tự của Phan Phu Tiên năm 1433, Trích diễm thi tập tự của Hoàng Đức Lương năm 1497) và thư tịch đời sau (Kiến văn tiểu lục, Vũ trung tùy bút). "Thi học" trung đại bao hàm: phép làm thơ (lập ý, luyện câu, niêm luật); quan niệm và chuẩn mực thẩm mỹ của thời đại; công tác sưu tập, biên tập, chỉnh lý di sản văn chương chữ Hán nhằm xây dựng căn bản học vấn và minh trưng quốc gia văn hiến.
• Khái niệm "Thi tập" và "Thi tuyển": Phân biệt tên gọi của tập thơ cá nhân với các bộ hợp tuyển thơ nhiều tác giả qua nhiều thời đại; nhận diện các phức thể danh xưng phản ánh tiêu chí tuyển lựa.
• Khung phân tích cấu trúc 4 cấp độ: Luận án xác lập mô hình phân tích cấu trúc nội bộ của thi tuyển gồm 4 tầng bậc bao hàm lẫn nhau: $$\text{Cấp thi tập/thi tuyển} \longrightarrow \text{Cấp quyển/tập} \longrightarrow \text{Cấp tác giả} \longrightarrow \text{Cấp thi phẩm}$$

Luận án sử dụng 5 phương pháp nghiên cứu:

1. Phương pháp văn bản học: Giám định niên đại, khảo chứng văn tự, chữ kị húy, vết tích khắc in nhằm xác định độ tin cậy của các văn bản khảo sát.
2. Phương pháp văn hiến học cổ điển: Ứng dụng mô hình chỉnh lý văn hiến (biện ngụy, văn bản học, tập dật, phân loại, mục lục, chú thích theo hệ thống của Vương Dư Quang) để phân tích các bộ thi tuyển.
3. Phương pháp phân tích thành tố: Chia tách chỉnh thể thi tuyển thành các đơn vị thành tố theo 4 cấp độ, tìm mối quan hệ cấu trúc giữa các bộ phận với toàn thể.
4. Phương pháp nghiên cứu trường hợp: Khảo sát sâu các văn bản đại diện tiêu biểu (A.1925, A.2657, A.574, R.2248).
5. Phương pháp tiếp cận liên ngành: Kết hợp tri thức Hán Nôm học, Văn học, Sử học, Ngôn ngữ học, Văn tự học và Văn hóa học.

Nguồn dữ liệu chính là các bản khắc in và bản chép tay cổ lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Thư viện Quốc gia Việt Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Tiêu chí	Việt âm thi tập	Tinh tuyển chư gia luật thi	Trích diễm thi tập
Soạn giả / Đồng biên tập	Phan Phu Tiên biên tập, Chu Xa tục biên, Nguyễn Tấn phê điểm	Dương Đức Nhan biên thứ, Lương Như Hộc giám định/phê điểm	Hoàng Đức Lương biên tập
Niên đại biên tập	Khởi soạn 1433 (Thuận Thiên), khắc in 1459 (Diên Ninh 6)	Khoảng nửa sau thế kỷ XV (sau 1463)	1497 (Hồng Đức 28 / Cảnh Thống)
Văn bản nghiên cứu chính	Bản in A.1925 (trùng san 1729)	Bản in A.2657 (q.4-5) và bản chép A.574 (q.1-2)	Bản chụp R.2248 (đối chiếu VHv.2573)
Quy mô số quyển	6 quyển + 1 Phụ lục	5 quyển (khảo sát hiện tồn)	6 quyển (hiện tồn) / 15 quyển (thư mục ghi)
Số tác giả / bài thơ	Mục lục: 112 tác giả, 617 bài; Thực tế: 115 tác giả, 630 bài	12 tác giả, 482 bài (theo hiện trạng 2 văn bản)	14 tác giả (theo bảng Tính thị hiện còn)
Định hướng tuyển chọn	Tuyển tập quốc gia tổng hợp, đa thể loại	Chuyên tập thơ luật thể (cận thể luật thi)	Chuyên tập thơ tuyệt cú (ngũ ngôn, thất ngôn)

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và hướng triển khai đề tài luận án

Chương này tổng kết thành tựu của học giới trong và ngoài nước về ba bộ thi tuyển chữ Hán thế kỷ XV qua 5 phương diện: thư mục học, văn bản học, ngữ văn học và thi học chữ Hán, cấu tạo nội tại, và tình hình dịch thuật. Tác giả chỉ ra tính phân tán của các nghiên cứu trước đây và xác định hướng triển khai của luận án: tập trung khảo sát cấu trúc tổ chức văn bản theo 4 cấp độ, làm rõ đặc trưng từng bộ sách và phục dựng tiến trình biên tập thi tuyển chữ Hán Đại Việt thế kỷ XV.

Chương 2: Tình hình văn bản và phương thức tổ chức của Việt âm thi tập, Tinh tuyển chư gia luật thi, Trích diễm thi tập

Chương 2 thực hiện khảo luận văn bản học chi tiết và phân tích cấu trúc tổ chức của từng thi tuyển:

• Văn bản Việt âm thi tập: Khảo sát 5 văn bản hiện tồn, xác định bản in A.1925 (năm Bảo Thái 10 - 1729) là bản in lại nguyên vẹn bản in năm Diên Ninh 6 (1459). Dấu hiệu xác thực gồm 4 chữ kiêng húy đời Lê sơ: chữ Trần 陳 (Cung Từ Thái hoàng Thái hậu Phạm Thị Ngọc Trần), chữ Long 龍 (vua Lê Thái Tông - Lê Nguyên Long), chữ Anh 英 (Tuyên Từ Hoàng Thái hậu Nguyễn Thị Anh), chữ Cơ 基 (vua Lê Nhân Tông - Bang Cơ). Cấu trúc văn bản A.1925 gồm: Dòng chữ "Sắc tứ san hành", bài tựa Phan Phu Tiên (1433), bài tựa Nguyễn Tấn (1459), Tân san Việt âm thi tập mục lục, bài biểu Chu Xa, bài Lục Ngọc ấn, chính văn 3 quyển đầu và phần Phụ di quyển 3.
• Văn bản Tinh tuyển chư gia luật thi: Kết hợp bản in A.2657 (142 trang, gồm quyển 4 và quyển 5 với 4 tác giả thời Lê: Nguyễn Trãi, Nguyễn Tử Tấn, Nguyễn Mộng Tuân, Vũ Mộng Nguyên) và bản chép tay A.574 (101 trang, gồm quyển 1 và quyển 2 với 8 tác giả thời Trần và 4 tác giả thời Lê). Kết quả phục dựng cho thấy quy mô hiện tồn gồm 5 quyển, 12 tác giả và 482 bài thơ.
• Văn bản Trích diễm thi tập: Khảo sát bản chụp R.2248 đối chiếu bản VHv.2573 (97 trang), cấu trúc gồm: Bảng tính thị các tác giả, Mục lục từ quyển 1 đến quyển 6, bài tựa của Hoàng Đức Lương (1497) và chính văn 6 quyển chép thơ tuyệt cú.
• Phương thức tổ chức nội bộ:
  • Cấp thi tập: Phân định hệ thống tiền văn (tựa, biểu, lục ấn, mục lục, tính thị) và chính văn.
  • Cấp quyển: Sắp xếp theo trục thời gian triều đại (Trần $\rightarrow$ Nhuận Hồ $\rightarrow$ Quốc triều Lê sơ) và phân chia theo tầng lớp xã hội.
  • Cấp tác giả: Thể hiện rõ trật tự tôn quân quyền (đế vương xếp trước, ghi miếu hiệu, lăng hiệu; bề tôi và danh nho ghi danh tính kèm tiểu truyện ngắn; nhà sư xếp cuối).
  • Cấp thi phẩm: Gồm tên bài, khổ thơ, hệ thống chú thích và phê điểm. Ở Việt âm thi tập, thống kê được 209 chú thích thuộc 14 nhóm nội dung (khảo dị, âm đọc, nghĩa từ, điển cố, nhân vật sự kiện, đồ vật loài vật, địa danh, thể thơ, số lượng bài, vần, thuật ngữ, phép tạo chữ, chữ đã giải thích, dẫn nguồn sử liệu) và 30 lời phê điểm của Nguyễn Tấn (nhận xét từ ngữ, câu thơ, thể tài thiền gia, lời thơ khéo đẹp, nội dung khen chê).

Chương 3: Việt âm thi tập: Thi tuyển quốc gia, “sắc tứ san hành”

Chương 3 đi sâu làm sáng tỏ bản chất của Việt âm thi tập với tư cách một công trình thi tuyển mang tầm vóc quốc gia:

• Tính chất sắc tứ san hành: Bộ sách được triều đình phê duyệt xuất bản chính thức, có sự tham gia của các quan chức viện Hàn lâm và Quốc sử viện (Phan Phu Tiên, Chu Xa, Nguyễn Tấn).
• Cơ sở thi học tham chiếu: Phân tích sự kết hợp giữa thi học cổ điển Trung Hoa (Kinh Thi, thuyết "thi ngôn chí", "hưng quan quần oán") với thi học lịch đại (Đường, Tống) và đối tượng phản ánh trung tâm là truyền thống thi học Đại Việt.
• Ý thức tự thành thi học Đại Việt: Thông qua tựa và biểu, các soạn giả khẳng định Đại Việt là quốc gia văn hiến, có nền thơ ca độc lập phát triển tương đương với lịch đại Trung Hoa.
• Tiêu chí biên tập: Quán triệt tinh thần "bản quốc" (đề cao bản sắc, thành tựu của người Nam) kết hợp chặt chẽ với sự nghiêm cẩn về "thi luật" và chuẩn mực Nho giáo chính thống.

Chương 4: Tinh tuyển chư gia luật thi, Trích diễm thi tập và tiến trình biên tập thi tuyển chữ Hán Đại Việt thế kỷ XV

Chương 4 phân tích hai bộ thi tuyển ra đời sau trong sự đối sánh với Việt âm thi tập:

• Tinh tuyển chư gia luật thi - Chuyên tập luật thi: Dương Đức Nhan và Lương Như Hộc chủ trương biên tuyển thuần nhất các tác phẩm cận thể luật thi (chủ yếu là thất ngôn bát cú) từ cuối đời Trần (Trần Nguyên Đán, Nguyễn Trung Ngạn) đến Lê sơ. Sách phản ánh xu hướng chuyên biệt hóa thể loại, chú trọng kỹ thuật niêm luật và các chủ đề thế sự, vịnh sử, tự thuật, thù phụng ngoại giao.
• Trích diễm thi tập - Chuyên tập tuyệt cú: Hoàng Đức Lương biên tập sách năm 1497 với định hướng tuyển chọn thể thơ tuyệt cú (ngũ ngôn tuyệt cú và thất ngôn tuyệt cú). Luận án phân tích sâu quan niệm thi học trong bài tựa của Hoàng Đức Lương (chỉ ra 4 nguyên nhân khiến thơ văn dân tộc thất truyền: chỉ thi nhân mới thấy cái hay; người có học bận rộn khoa cử; người quyền quý không để ý; lệnh cấm khắc ván in của triều đình); khảo sát số thơ Hoàng Đức Lương chọn lại từ Việt âm thi tập và phần thơ của chính ông.
• Tiến trình biên tập thi tuyển thế kỷ XV: Luận án khái quát sự vận động từ mô hình thi tuyển quốc gia tổng hợp, đa thể loại (Việt âm thi tập) sang mô hình các chuyên tập theo thể loại (Tinh tuyển chư gia luật thi - luật thi; Trích diễm thi tập - tuyệt cú). Cả ba bộ sách tạo thành tiến trình biên tập liên tục, vận hành theo cơ chế "hai trong một" (kết hợp bảo tồn di sản văn hiến quá khứ với định hướng sáng tác đương thời), khẳng định sự tự thành và trưởng thành của nền thi học Đại Việt.

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về mặt lý luận và phương pháp:

   • Xác lập khung lý thuyết nghiên cứu thi tuyển học trung đại dựa trên mô hình phân tích cấu trúc 4 cấp độ (thi tuyển - quyển - tác giả - thi phẩm).
   • Làm rõ nội hàm khái niệm "thi học" trong bối cảnh văn hóa - ngôn ngữ Đại Việt thế kỷ XV, phân biệt tính chất của thi tuyển tổng hợp quốc gia với chuyên tập thể loại.

2. Về mặt thực tiễn và văn bản học:

   • Giám định, xác lập giá trị văn bản học vững chắc cho bản in Việt âm thi tập A.1925 (khẳng định bản in 1729 giữ nguyên dạng bản in 1459 qua hệ thống chữ húy thời Lê sơ).
   • Khôi phục cấu trúc và quy mô hiện tồn của Tinh tuyển chư gia luật thi (5 quyển, 12 tác giả, 482 bài thơ) trên cơ sở kết hợp hai văn bản A.2657 và A.574.
   • Thống kê, phân loại và phân tích định lượng toàn bộ 209 chú thích và 30 lời phê điểm trong Việt âm thi tập, cung cấp bức tranh chi tiết về phương pháp chú giải, khảo chứng văn bản của học giới thời Lê sơ.
   • Minh chứng tính thống nhất và tiếp nối của tiến trình biên tập thi tuyển thế kỷ XV, làm sáng rõ vai trò của ba bộ thi tuyển trong việc kiến tạo ý thức văn hiến độc lập của quốc gia Đại Việt.

3. Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

   • Đề xuất tiếp tục ứng dụng mô hình phân tích cấu trúc 4 cấp độ để khảo cứu các bộ thi tuyển chữ Hán giai đoạn sau (thế kỷ XVIII - XIX như Toàn Việt thi lục, Hoàng Việt thi tuyển, Minh Đô thi vựng).
   • Đề nghị xây dựng công trình phiên dịch, chú giải toàn diện ba bộ thi tuyển thế kỷ XV dựa trên các văn bản đã được giám định, phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu ngữ văn Hán Nôm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Cả ba bộ thi tuyển khảo sát hiện tồn đều ở dạng tàn khuyết (bản in Việt âm thi tập A.1925 chỉ còn 3 quyển đầu; Tinh tuyển chư gia luật thi mất phần đầu và cuối; Trích diễm thi tập văn bản chụp bị mờ ở một số trang). Điều này làm hạn chế khả năng thống kê trọn vẹn toàn bộ thi phẩm của thế kỷ XV. Tình hình dịch thuật hiện nay chưa có bản dịch hoàn chỉnh toàn bộ ba bộ sách để đối chiếu toàn diện.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục truy tìm, phát hiện các dị bản tàn bản khác của ba bộ thi tuyển tại các thư viện, dòng họ trong và ngoài nước.
  • Tổ chức biên dịch, hiệu khảo toàn bộ các bài thơ chữ Hán và hệ thống chú giải, phê điểm trong ba bộ thi tuyển.
  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các bộ hợp tuyển thơ văn thời Mạc, Lê Trung hưng và triều Nguyễn để dựng lại toàn bộ lịch sử thi tuyển học Hán văn Việt Nam thời trung đại.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Hán Nôm, Văn học Việt Nam trung đại, Thư mục học và Văn bản học cổ điển.
  • Các nhà nghiên cứu lịch sử tư tưởng, lịch sử văn hóa Đại Việt thời Lê sơ.
  • Cơ quan quản lý, bảo tồn di sản Hán Nôm tại các viện nghiên cứu và thư viện quốc gia.
• Phần nội dung đáng tham khảo:
  • Phương pháp phân tích văn bản học và khảo chứng chữ kị húy đời Lê sơ ở Chương 2.
  • Bảng thống kê, phân loại 14 nhóm chú thích và 30 lời phê điểm của Nguyễn Tấn trong Việt âm thi tập.
  • Khung phân tích cấu trúc 4 cấp độ của thi tuyển học trung đại.
  • Khảo luận về tư tưởng thi học và ý thức văn hiến qua các bài tựa, biểu của Phan Phu Tiên, Chu Xa, Lý Tử Tấn, Hoàng Đức Lương.

Câu hỏi thường gặp

1. Căn cứ văn bản học nào khẳng định bản in Việt âm thi tập kí hiệu A.1925 là bản in lại từ bản in năm Diên Ninh 6 (1459)? Luận án chỉ ra các căn cứ xác thực gồm: sự xuất hiện của chữ "ấn bản" trong cước chú; các chỗ khuyết chữ do ván in năm 1459 bị rách; và hệ thống 4 chữ kiêng húy đời Lê sơ: chữ Trần 陳 (Thái hoàng Thái hậu Phạm Thị Ngọc Trần), chữ Long 龍 (vua Lê Thái Tông), chữ Anh 英 (Hoàng Thái hậu Nguyễn Thị Anh) và chữ Cơ 基 (vua Lê Nhân Tông).

2. Bốn cấp độ trong cấu trúc nội bộ của thi tuyển chữ Hán được luận án xác lập là gì? Cấu trúc nội bộ được phân tích qua 4 tầng bậc bao hàm nhau:

• Cấp thi tập / thi tuyển (tổng thể hệ thống tiền văn, chính văn, phụ lục);
• Cấp quyển / tập (phân chia theo triều đại, tầng lớp tác giả);
• Cấp tác giả (danh xưng, tiểu truyện, trật tự tôn quân);
• Cấp thi phẩm (nhan đề, văn bản thơ, chú thích, phê điểm).

3. Hệ thống cước chú và phê điểm trong văn bản Việt âm thi tập A.1925 gồm những nội dung gì? Văn bản A.1925 lưu giữ 209 chú thích thuộc 14 nhóm (khảo dị, âm đọc, nghĩa từ, điển cố, nhân vật, sự kiện, địa danh, thể thơ, vần, thuật ngữ, cách tạo chữ...) và 30 lời phê điểm của Nguyễn Tấn (nhận xét từ ngữ, câu chữ, phong cách thiền gia, nghệ thuật biểu đạt, nội dung tư tưởng khen chê).

4. Quy mô hiện tồn của Tinh tuyển chư gia luật thi được khôi phục như thế nào? Trên cơ sở đối chiếu bản in A.2657 (gồm quyển 4 và quyển 5) với bản chép tay A.574 (gồm quyển 1 và quyển 2), luận án khôi phục quy mô hiện tồn của bộ sách gồm ít nhất 5 quyển, tuyển chọn 482 bài thơ của 12 tác giả từ cuối thời Trần đến thời Lê sơ.

5. Điểm khác biệt căn bản về định hướng tuyển chọn thể loại giữa Tinh tuyển chư gia luật thi và Trích diễm thi tập là gì? Tinh tuyển chư gia luật thi định hướng chuyên tuyển các bài thơ luật thể (cận thể luật thi thất ngôn bát cú), trong khi Trích diễm thi tập của Hoàng Đức Lương chuyên tuyển chọn các bài thơ theo thể tuyệt cú (ngũ ngôn tuyệt cú và thất ngôn tuyệt cú).

Kết luận

Luận án Nghiên cứu các bộ thi tuyển Hán văn Việt Nam thế kỷ XV của NCS Phạm Vân Dung đã khảo sát có hệ thống ba bộ thi tuyển chữ Hán đầu tiên của nước nhà (Việt âm thi tập, Tinh tuyển chư gia luật thi, Trích diễm thi tập) từ góc độ văn bản học và thi tuyển học. Bằng việc xác lập mô hình phân tích cấu trúc 4 cấp độ, luận án đã làm sáng tỏ phương thức tổ chức văn bản, phân định ranh giới giữa thi tuyển quốc gia tổng hợp và các chuyên tập thể loại. Công trình chứng minh quá trình biên tập liên tục của ba bộ sách chính là sự hiện thực hóa ý thức tự thành nền thi học Đại Việt, tạo lập căn bản cho học vấn và khẳng định nền văn hiến độc lập của quốc gia thời Lê sơ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 thực hiện phân tích văn bản các bản Việt âm thi tập với các nội dung mô tả bốn văn bản; tìm hiểu các chữ húy xuất hiện; lập bảng thống kê số lượng tác giả, các bài thơ; sơ đồ hóa quá trình truyền bản của ba văn bản, và kết luận hai bản chép tay A.1629 sao chép từ bản in A. Chương 2 thực hiện phân tích dị văn giữa ba bản trên và kết luận “bản trùng san năm Bảo Thái thứ 10 in lại hầu như nguyên vẹn bản in lần đầu năm Diên Ninh thứ 6”, “tái hiện được hầu hết toàn bộ bộ mặt thơ thời Trần Hồ” [Nguyễn Mạnh Sơn, 2010, tr. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nghiên cứu về ba bộ thi tuyển dưới góc độ ngữ văn học, thi học chữ Hán Ở phương diện này, các nghiên cứu chủ yếu đi theo hướng nhận định chung về ba bộ thi tuyển trên phương diện giá trị tư tưởng của tác phẩm, hoặc tập trung khai thác quan niệm văn học, thi học chữ Hán của các soạn giả từ các bài tựa, biểu trong tác phẩm.

- Nghiên cứu dưới góc độ ngữ văn học nói chung: Trong các bộ văn học sử, nếu như ở Việt Nam văn học sử yếu, Dương Quảng Hàm mới nhắc tới ba bộ thi tuyển với tính chất như giới thiệu nguồn tư liệu thơ ca, thì ở những công trình thuộc thế hệ sau như Văn học Việt Nam thế kỷ X nửa đầu thế kỷ XVIII, các soạn giả còn chú ý nhấn mạnh hơn về tinh thần dân tộc, lòng yêu nước, niềm trân trọng đối với di sản văn hóa của tổ tiên và ý thức bảo vệ di sản ấy để truyền lại cho con cháu đời sau, ý nghĩa to lớn đối với lịch sử văn hóa, lịch sử văn học của nước ta. [Đinh Gia Khánh, Bùi Duy Tân, Mai Cao Chương, 1978, tr. Trong hai bộ Từ điển văn học và Từ điển văn học (bộ mới), cả ba mục từ về ba bộ thi tuyển đều do Nguyễn Huệ Chi viết, nên những thông tin về soạn giả, quá trình biên soạn, số bài thơ, số tác giả được tuyển chọn, những phân tích về văn bản học đều thống nhất với phần Khảo luận văn bản trong Thơ văn Lý – Trần (tập 1) cũng của chính tác giả. Ngoài ra, ba bộ thi tuyển còn được chú ý tới cách thức sắp xếp trật tự tác giả, trật tự thơ theo quan điểm Nho giáo hay theo quan niệm thể loại, thơ hay, đặc biệt đề cao tinh thần dân tộc, tinh thần tự chủ, lòng yêu quý di sản văn hóa dân tộc của các nhà biên soạn.

Bài tựa Trích diễm thi tập của Hoàng Đức Lương cũng được ông quan tâm đặc biệt trong bài “Tìm hiểu Trích diễm thi tập, bộ sách kết thúc một giai đoạn nghiên cứu, sưu tập thơ văn Lý – Trần” [Nguyễn Huệ Chi, 1972, tr.122 – 136], và mục từ Trích diễm thi tập trong hai bộ Từ điển Văn học đều do Nguyễn Huệ Chi chấp bút. Ông phân tích ý nghĩa, giá trị của bài Tựa và cho rằng nó đã đề cập đến ba vấn đề lý thú: Xác định đặc trưng của thi ca; Thừa nhận vai trò không thiếu được 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] của bộ môn nghiên cứu, sưu tầm văn học (mà Hoàng Đức Lương gọi là công tác biên tập) trong việc phổ biến và lưu truyền thơ ca; Nhấn mạnh yêu cầu học tập truyền thống thi ca dân tộc trên quá trình sáng tác và nghiên cứu văn học. Xem xét bài Tựa này từ góc độ giảng dạy trong nhà trường, có hai bài viết: Bài “Tựa “Trích diễm thi tập” trong hệ thống văn nghị luận thời trung đại ở chương trình ngữ văn trung học phổ thông” khẳng định việc tuyển chọn giảng dạy này là “tinh và đích đáng”, nhưng sách giáo khoa mới “chủ yếu đi sâu vào ý nghĩa nội dung xã hội của văn bản mà dường như không phân tích ý nghĩa nội dung văn chương”, trong khi đó, sự độc đáo, đặc sắc của Tựa chính là ở nội dung này. [Lã Nhâm Thìn, 2013, tr.119- 123] Phạm Hải Linh đưa ra định hướng giảng dạy bài tựa trong “Một số đề xuất về việc dạy học văn bản “Trích diễm thi tập tự” trong chương trình ngữ văn 10 theo định hướng minh giải văn bản” [Phạm Hải Linh, 2013, tr.124 – 129] Riêng về Việt âm thi tập, bài “Phan Phu Tiên, Chu Xa và bộ Việt âm thi tập” viết theo hướng phân tích, nhận định về hành trạng, sự nghiệp của Phan Phu Tiên, Chu Xa, trên cơ sở đó đánh giá công lao của hai ông với việc biên định Việt âm thi tập [Hà Đăng Việt, 2013, tr.

Trong Thông báo Hán Nôm học năm 2012, với bài “Việt âm thi tập – một công trình biên tập, khảo chứng công phu của người xưa”, tác giả Nguyễn Thị Oanh đã căn cứ vào lối chữ húy thời Lê sơ và những chú thích về âm, nghĩa, điển cố, khảo dị để khẳng định “sách Việt âm thi tập, kí hiệu A.1925 hiện lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm là bản in lại sách Việt âm thi tập, in năm Diên Ninh thứ 6 (1459)”, nhấn mạnh Việt âm thi tập “mở ra cánh cửa để chúng ta tìm hiểu về phương pháp biên tập, chú giải, khảo chứng ngôn ngữ văn tự Hán thời Lý – Trần của cha ông ta ở thời Hậu Lê”. [Nguyễn Thị Oanh, 2013, tr. Trên Tạp chí Hán Nôm, số 5, 2013, tác giả Phạm Văn Khoái viết bài “Cách gọi “Việt âm” trong phức thể danh xưng “Việt âm thi tập” từ góc nhìn ngữ văn học chữ Hán Việt Nam trung đại” đã lý giải vì sao một thi tập Hán văn lại được đặt tên là “Việt âm” khi đặt nó trong cảnh huống xã hội – ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] các thế kỷ của thời trung đại, qua đó góp phần làm sáng rõ nhận thức về chữ Hán trong nhận thức của người Việt Nam lúc đó. Chữ Hán với âm đọc Hán Việt đã được người Việt Nam sử dụng mang màu sắc và bộ mặt Việt Nam, phục vụ cho các yêu cầu của người Việt Nam.

[Phạm Văn Khoái, 2013, tr.26 – 35] - Nghiên cứu dưới góc độ thi học chữ Hán: Năm 2002, trên tạp chí Văn học bình luận 文 学 评 论 số 5, hai tác giả Vương Tiểu Thuẫn, Hà Thiên Niên 王小盾, 何仟年 viết bài “Việt Nam cổ đại thi học thuật lược 越南古代诗学述略” đã giới thiệu Việt âm thi tập ở vị trí đầu tiên, rất chú ý đến hai bài tựa của Phan Phu Tiên và Nguyễn Tấn khi cho rằng hai bài tựa này đã đặt tư tưởng chính cho nền thi luận Việt Nam, tức lấy thể dụng của thơ làm chủ đề, ứng với thuyết “thi ngôn chí” và thuyết “hưng quan quần oán” trong thi luận Trung Quốc, về phương diện phong cách, đề xướng cái đẹp điều hòa; chú ý đến bài biểu với “mối quan hệ giữa thơ và chính trị”7. Nhưng chỉ trong một bài viết tạp chí, với chủ trương “thuật lược” nên thi học với Việt âm thi tập ở đây chỉ là vài nét phác họa sơ giản, chưa toàn diện. Năm 2003, trong luận án tiến sĩ Việt Nam cổ điển thi ca truyền thống đích hình thành – Mạc tiền thi ca nghiên cứu 越 南 古 典 詩 歌 传 统 的 形 成 - - 莫 前 詩 歌 研 究” (Sự hình thành truyền thống thi ca cổ điển Việt Nam: Nghiên cứu thi ca trước thời Mạc), bảo vệ tại Đại học Dương Châu, tác giả Hà Thiên Niên đã dành một chương trong luận án (chương thứ 6, chương cuối cùng) trình bày về truyền thống thi luận Việt Nam và thi luận trước đời Mạc. Trong đó, mục cuối cùng trình bày về sự khai sáng của thi luận trước thời Mạc đối với truyền thống thi luận Việt Nam, cũng dẫn lại những nhận định trong bài viết trên của ông về một số trích đoạn từ bài tựa của Phan Phu Tiên, Lý Tử Tấn8, biểu của Chu Xa trong Việt âm thi tập.

[何 仟 年, 2003, tr. Lại Văn Hùng trong bài “Hoàng Đức Lương – Quan niệm thi học và thơ” cũng đề cao Hoàng Đức Lương với công lao sưu tầm thơ ca dân tộc, có ý nghĩa lớn 7 “这两篇序言奠定了越南诗论的基调,即以诗之体用为主题,应和中国诗论中的“诗言志”说和“兴观 群怨”说,在风格方面提倡调和之美” [Vương Tiểu Thuẫn, Hà Thiên Niên, 2002, tr.17- 18] 8 Cách gọi của luận án. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lao với văn học sử, với nền văn hóa, văn hiến nước nhà, và phân tích bài tựa cùng bộ phận thơ ca của Hoàng Đức Lương sáng tác trong Trích diễm thi tập. [Lại Văn Hùng, 2007, tr.

51 – 61] Luận án Tiến sĩ Ngữ văn của Nguyễn Thanh Tùng, ĐHSP Hà Nội, H.2010 qua đề tài Sự phát triển tư tưởng thi học Việt Nam từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX đã bao quát chiều dài lịch sử khá rộng về thi học Việt Nam nên chưa dành nhiều cho Việt âm thi tập. Trần Nho Thìn trong phần “Quan niệm văn học Việt Nam thời trung đại” thuộc Văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX có phân tích hai bài tựa của Phan Phu Tiên và Lý Tử Tấn trong Việt âm thi tập để làm rõ quan niệm thi giáo Nho gia và thuyết văn chất, thuyết trung hòa của thi luận kinh học. [Trần Nho Thìn, 2012, tr. 225 – 226] Trong bài “Ba bộ thi tuyển và nền thi học Đại Việt”, Phạm Vân Dung đã giới thiệu sơ lược về ba bộ thi tuyển chữ Hán Việt Nam thế kỷ XV và nhận xét về những biến đổi, vận động, tiến hóa trong nhận thức về thi học.

[Phạm Vân Dung, 2012, tr. 180 – 191] Phạm Văn Khoái với bài “Nhận thức về nền thi học Đại Việt qua bài Tựa của Phan Phu Tiên và Biểu dâng sách Việt âm thi tập của Chu Xa” giới thiệu bài hai tựa, biểu qua việc cung cấp bản chữ Hán, phiên âm, dịch nghĩa; chỉ ra những nội dung chủ yếu, sự nhận thức về nền thi học Đại Việt qua tựa, biểu ; cung cấp mục lục của Việt âm thi tập, cho đó là sự “hiện thực hóa những nhận thức về nền thi học Đại Việt” theo tinh thần thi học chữ Hán trong các thế kỷ của thời trung đại. [Phạm Văn Khoái, 2013, tr. 55 – 70] Năm 2015, Phạm Vân Dung viết bài “Tìm hiểu quan niệm thi học của Phan Phu Tiên qua Việt âm thi tập tự”.

[Phạm Vân Dung, 2015, tr. Năm 2015, Phạm Vân Dung đã nghiệm thu đề tài nghiên cứu khoa học “Tư tưởng xây dựng nền thi học Việt Nam qua Việt âm thi tập”, mã số CS. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.