Đặt vấn đề Hiện nay, vấn đề dịch hại do biến đổi khí hậu đang diễn ra cực kỳ gay gắt. Bên cạnh đó, nƣớc ta là một nƣớc gắn liền với việc phát triển kinh tế nông nghiệp thì vấn đề đó thực sự cấp thiết. Việc lạm dụng sử dụng thuốc hóa học quá mức đã để lại những hậu quả nặng nề làm suy giảm tính đa dạng của hệ sinh thái, ảnh hƣởng nghiêm trọng đến sức khỏe con ngƣời và ô nhiễm môi trƣờng. Những năm gần đây, tình trạng ngộ độc thực phẩm do dƣ lƣợng thuốc bảo vệ thực vật còn tồn đọng trong quá trình sản xuất nông nghiệp tăng cao gây ảnh hƣởng đến sức khỏe con ngƣời, tránh đƣợc tính kháng thuốc do sử dụng thuốc hóa học sai cách, tiêu diệt các loài vi sinh vật và côn trùng có ích trong tự nhiên làm ảnh hƣởng đến tính đa dạng sinh học.
Nƣớc ta là một nƣớc đang phát triển hƣớng đến một nền nông nghiệp sạch thì việc sử dụng biện pháp sinh học để thay thế các biện pháp hóa học trong phòng trừ sâu hại cũng là một ƣu điểm then chốt đƣợc nông dân quan tâm và ứng dụng vào sản xuất góp phần bảo vệ, duy trì và lợi dụng thiên địch nhân nuôi thả ra đồng ruộng, nâng cao hiệu quả kinh tế góp phần nâng cao sức khỏe cho ngƣời tiêu dùng và vật nuôi,tăng độ phì nhiêu cho đất, không gây ô nhiễm môi trƣờng, an toàn cho ngƣời tiêu dùng và sản xuất. Sử dụng các loài côn trùng bắt mồi trong đó đặc biệt là bọ xít bắt mồi có vai trò quan trọng trong việc phòng trừ sâu bệnh. Đánh giá đƣợc tầm quan trọng của thực trạng trên, đƣợc sự phân công của bộ môn Côn trùng, khoa Nông học, tôi đã thực hiện đề tài “Nghiên cứu nhân nuôi và sử dụng bọ xít bắt mồi Nesidiocoris tenuis Reuter (Heteroptera: Miridae) phòng chống bọ phấn trắng tại Dalat Hasfarm”. Mục đích và yêu cầu 1.
Mục đích 1 Nghiên cứu các đặc điểm sinh học, sinh thái và phƣơng pháp nhân nuôi tốt nhất của một số loài bọ xít bắt mồi dùng trong phòng chống bọ phấn trắng tại Đà Lạt Hasfarm. Yêu cầu Điều tra thành phần bọ xít bắt mồi Nesidiocoris tenuis trên một số cây trồng tại Đạ Ròn, Lâm Đồng. Đánh giá khả năng ăn của bọ xít bắt mồi Nesidiocoris tenuis với một số loài sâu hại: bọ phấn, bọ trĩ, nhện đỏ, rệp muội. Nghiên cứu các đặc điểm sinh học, sinh thái của bọ xít bắt mồi Nesidiocoris tenuis trên một số loại thức ăn: trứng ngài gạo, trứng tôm qua đông Artermia, bọ phấn.
2 CHƢƠNG II. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Tổng quan nghiên cứu về bọ phấn trắng 2. Nguồn gốc và phân bố của bọ phấn trắng Bemisia tabaci Bọ phấn Bemisia tabaci (Gennadius,1889) thuộc họ rầy phấn Aleyrodidae bộ cánh đều Homoptera và là một trong 1160 loài bọ phấn Alegbejo & Banwo (2005).
Từ thế kỉ XIX, bọ phấn đã đƣợc tìm thấy trên cây khoai lang, thuốc lá ở Floria nhƣng chƣa đƣợc chú ý nhƣ một loài dịch hại. Theo Sjoerd van der Ent & Markus Knapp (2017), Bemisia tabaci đƣợc tìm thấy đầu tiên trên cây thuốc lá vào năm 1889. Sau đó, nó cũng đƣợc phát hiện ở Florida (1900), ở Sri-Lanka (1926) và ở Brazil (1928). Chúng đƣợc tìm thấy hầu hết ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới.
Theo Mound & Halsey (1978), Bemisia tabaci có nguồn gốc từ Ấn độ. Đặc điểm hình thái của bọ phấn trắng Bemisia tabaci Theo Simmons (1994), trứng của bọ phấn có hình bầu dục, có cuống ngắn dính vào bề mặt lá cây, kích thƣớc trứng dài vào khoảng 0,2mm. Màu sắc của trứng thay đổi từ màu trắng kem sang màu vàng nhạt rồi đến nâu do sự thay đổi của noãn hoàng. Vỏ trứng đƣợc bao phủ bởi một lớp keo gelatin mỏng.
Pha sâu non của bọ phấn màu vàng nhạt, hình ô van, đẫy sức kích thƣớc từ 0,7-0,9mm. Sâu non có 3 tuổi. Sâu non mới nở bò rất chậm chạp ra xung quanh. Tuổi 1 có kích thƣớc khoảng 0,27 x 0,15 mm.
Thời gian phát dục của tuổi 1 là 2-4 ngày. Tuổi 2 có kích thƣớc khoảng 0,36 -0,22 mm. Thời gian phát dục của tuổi 2 từ 2- 3 ngày. Tuổi 3 có kích thƣớc khoảng 0,7-0,4mm.
Thời gian phát dục là 2-3 ngày. Tổng thời gian phát dục của pha sâu non từ 5-9 ngày. Pha nhộng của bọ phấn có lông cứng mịn. Máng đẻ trứng luôn cắm sâu vào bên trong, dài gần bằng râu đầu.
Chiều dài máng đẻ trứng ngắn hơn bọ phấn B. Theo Simmons (1999), ở pha nhộng đôi khi bọ phấn vẫn chích hút dịch cây. Do vậy có thể coi bọ phấn là loại biến thái không hoàn toàn. 3 Theo Simmons (1999), con trƣởng thành có chiều dài khoảng 1-1,3mm.
Râu đầu của trƣởng thành rõ ràng, mắt kép màu đỏ. Cơ thể trƣởng thành màu vàng nhạt, bên ngoài phủ một lớp bột màu trắng giống nhƣ phấn, chân dài và mảnh. Cơ thể trƣởng thành con cái lớn hơn trƣởng thành đực. Đối với bọ phấn trắng Bemisia tabaci khi đậu cánh phủ kín cơ thể, úp vào nhau hình mái nhà.vaporariorum khi đậu cánh nằm ngang trông nhƣ hình tam giác.
Đặc điểm sinh vật học và sinh thái học của bọ phấn trắng Bemisia tabaci Theo Hà Quang Hùng & Nguyễn Thị Kim Oanh (2007), bọ phấn Bemisia tabaci Gennadius thuộc họ Aleyrodidae bộ cánh đều (Homoptera) là một trong những sâu hại quan trọng trên cây dƣa chuột. Bọ phấn chích hút dịch lá cây, ngọn cây, thân non, làm cho lá biến màu vàng cây có thể héo và rụng lá, ngoài ra chúng còn là môi giới truyền bệnh virus cho cây. Trƣởng thành của bọ phấn toàn thân và cánh phủ một lớp phấn màu trắng, dƣới lớp phấn trắng thân có màu vàng nhạt. Theo Nguyễn Văn Viên (1999), bọ phấn Bemisia tabaci trƣởng thành có kích thƣớc dài 0,75mm-1,44mm, sải cánh 1,1-2mm.
Hai đôi cánh trƣớc và sau dài bằng nhau. Toàn thân và cánh đƣợc phủ bởi một lớp phấn trắng, chân dài và mảnh. Bọ phấn trƣởng thành hoạt động linh hoạt ban ngày đậu ở bên dƣới mặt lá có động bay lên cao1-2m, hoạt động vào sang sớm và trời mát, không ƣa ánh sang mạnh. Trứng nhỏ hình bầu dục, có cuống, đƣợc đẻ thành 4-6 quả hoặc rải rác ở mặt sau của lá, tập trung ở các lá bánh tẻ.
Bọ phấn trƣởng thành chích hút nhựa cây, chủ yếu ở ngọn và các lá còn non. Bọ phấn sinh trƣởng và phát triển ở nhiệt độ thích hợp là 18- 33°C làm cho lá có các đốm hoặc vàng, với mật độ cao gây hại nặng chỉ chỗ gân lá còn xanh. Một số lá có thể hoàn toàn bị nâu và khô héo, cây chết. Trên lá và thân cây bị bọ phấn hại thƣờng có lớp mốc màu đen.
Một con cái có thể đẻ 50-100 quả trứng. Sâu non có 3 tuổi, đẫy sức có kích thƣớc từ 0,7-0,9mm, màu vàng nhạt khi mới nở có chân bò dƣới mặt lá rồi 4 ở cố định một chỗ dƣới mặt lá. Nhộng thuộc dạng nhộng giả, hình bầu dục màu trắng có lông ở 2 bên sƣờn. Miệng thoái hóa, chân và râu ngắn hơi cong.
Trong điều kiện nhiệt độ từ 18-19°C, độ ẩm 80-90% thì vòng đời của bọ phấn là 34-52 ngày, còn ở 25°C thì vòng đời của chúng là 22-23 ngày. Bọ phấn sinh trƣởng và phát triển thích hợp ở nhiệt độ 18-33°C, ẩm độ 80-90%. Bọ phấn xuất hiện quanh năm trên đồng ruộng và có các lứa gối nhau nên khó xác định đƣợc số lứa trong 1 năm.Một năm có 2 đợt phát sinh rộ là vào đầu tháng 3 và tháng 5. Nghiên cứu thời gian các pha phát dục của bọ phấn trắng trên ký chủ là cây Cà chua ở nhiệt độ 17°C, độ ẩm 66% và ở nhiệt độ 24,4°C, độ ẩm 64%.
Kết quả ở nhiệt độ 24,4°C, độ ẩm 64% thời gian phát dục của trứng là 6,73 ngày, ấu trùng tuổi 1 là 3,46 ngày, ấu trùng tuổi 2 là 2,87 ngày,ấu trùng tuổi 3 là 3,1 ngày, vòng đời là 23,7 ngày.Ở 17°C thời gian phát dục kéo dài hơn cụ thể thời gian phát dục của trứng là 16,54 ngày, ấu trùng tuổi 1 là 12,95 ngày, ấu trùng tuổi 2 là 6,97 ngày, ấu trùng tuổi 3 là 7,77 ngày, vòng đời là 61,65 ngày. Khả năng đẻ trứng trung bình của trƣởng thành cái ở nhiệt độ 24,4°C, độ ẩm 64% là 67,6 trứng/con cái ( cao nhất là 117 trứng, thấp nhất là 33 trứng ). Thời gian đẻ trứng kéo dài từ 7-12 ngày, Thời gian phát dục các pha và vòng đời của bọ phấn trắng phụ thuộc rất nhiều vào nhiệt độ. Trong phạm vi nhiệt độ giới hạn của loài, khi nhiệt độ tăng thì thời gian phát dục các pha của bọ phấn trắng rút ngắn và ngƣợc lại.
Theo Attique & cs. (2001), cho thấy bọ phấn thích đẻ trứng trên những bộ phận già của các cây họ cà đặc biệt là cà tím nhƣng phát triển tốt nhất trên cây dƣa bở với sự sống sót cao nhất, vòng đời trung bình đạt 18,5-22,5 ngày. Mỗi con trƣởng thành cái đẻ 150 quả trứng, kéo dài từ 5 đến 9 ngày. Thời gian phát dục, khả năng sống sót của các pha, khả năng đẻ trứng, tuổi thọ trƣởng thành bọ phấn phụ thuộc chặt chẽ vào ký chủ, ẩm độ và nhiệt độ.
Theo Natwick & Zalom (1984), nghiên cứu cho thấy bọ phấn có thời gian phát dục của pha sâu non và nhộng khoảng 4-7 ngày, tổng thời gian phát triển 5 trƣớc vũ hóa là 15-18 ngày ở trên cây khoai lang trong điều kiện nhiệt độ 25°C- 30°C. Thời gian này sẽ tăng lên khi nhiệt độ giảm và ngƣợc lại. Nhiệt độ thích hợp để sinh trƣởng và phát triển của bọ phấn 10°C-32°C. Theo Gerling & cs.
(1986), bọ phấn Bemisia tabaci hoàn thành một lứa khoảng 20-30 ngày ở điều kiện và nhiệt độ thích hợp, trung bình có khoảng 11-15 lứa/năm.Theo Traboulsi (1994), Bemisia tabaci có thể hoàn thành một thế hệ trong vòng khoảng 20-30 ngày với điều kiện thời tiết gặp thuận lợi. Bọ phấn trắng có nhiều thế hệ trong một năm và có sức tăng quần thể lớn. Trƣởng thành bọ phấn trắng phát triển thuận lợi nhất trong điều kiện nhiệt độ từ 26°C-32°C và ẩm độ 60- 70%. Theo Powell & Bellows Jr (1992), vòng đời của bọ phấn trắng thay đổi từ 14-17 ngày tùy thuộc vào nhiệt độ.Ở 25,5°C vòng đời của bọ phấn trắng là 17,7 ngày trong khi đó ở 20°C là 38,2 ngày.Những con trƣởng thành bắt đầu đẻ trứng sau khi vũ hóa khoảng từ 2-5 ngày, trung bình mỗi ngày có thể đẻ khoảng 5 trứng/con cái.
Trƣởng thành có thể sống từ 10-60 ngày tùy thuộc vào nhiệt độ và có thể đẻ đƣợc từ 50-400 trứng/con cái, trung bình là 160 trứng (Chandel & cs.