Chương 1 TỔNG QUAN 1. CÁC ĐỐI TƯỢNG NGƯỜI HIẾN MÁU Máu rất quan trọng và cần thiết cho sự sống, nhờ có máu mà nhiều người bệnh đã được cứu sống, khi triển khai các kỹ thuật cao, tiên tiến để điều trị cho người bệnh như ghép tạng, ghép tế bào gốc, mổ tim…thì cũng rất cần sử dụng máu và chế phẩm điều trị hỗ trợ. Cho tới nay máu vẫn chưa có chất nào có thể thay thế được, do vậy để có được nguồn NHMTN ổn định và an toàn là rất quan trọng và cần thiết để đảm bảo cung cấp máu đủ cho điều trị, cấp cứu và dự phòng thảm họa. Theo khuyến cáo của WHO thì máu được lấy từ NHMTNNL thường xuyên là nguồn máu an toàn nhất [7].
Người hiến máu tình nguyện Người hiến máu tình nguyện là NHM tham gia hiến máu toàn phần hay các thành phần máu một cách tự nguyện không lấy tiền, vì mục đích nhân đạo. Những NHMTN không vụ lợi khi tham gia hiến máu, họ được nhận giấy chứng nhận, quà lưu niệm để ghi nhận việc họ đã hiến máu cứu người, ngoài ra họ cũng nhận được tiền hỗ trợ đi lại. Khi tham gia hiến máu NHMTN còn được nhận kết quả xét nghiệm và thư cảm ơn của trung tâm máu, được khám sức khỏe và tư vấn về hiến máu, tư vấn cách giữ sức khỏe an toàn trước, trong và sau khi hiến máu. Sau khi hiến máu, những NHMTN được ăn một bữa ăn nhẹ, uống sữa…[8], [9], [10], [11].
Những NHMTN có thể là NHMTN hiến máu lần đầu hoặc hiến máu tình nguyện nhắc lại (HMTNNL) và hiến máu tình nguyện nhắc lại thường xuyên (HMTNNLTX): * Người hiến máu tình nguyện lần đầu: là NHMTN đã được tuyên truyền vận động hiến máu, được tư vấn về sức khỏe, họ không giấu bệnh tật, sẵn sàng phối hợp với bác sĩ, nhân viên tại trung tâm máu để hiến máu. Do đây là 4 lần đầu hiến máu nên họ chưa có đầy đủ kiến thức về nguy cơ lây bệnh qua đường truyền máu, chưa được làm các xét nghiệm sàng lọc virus viêm gan B (HBV), virus viêm gan C (HCV), virus gây hội chứng suy giảm miễn dịch ở người (HIV) và giang mai…, bản thân họ cũng có thể chưa biết mình có mắc các bệnh lây truyền qua đường truyền máu hay không? [4]. Theo nghiên cứu của tác giả Johana và cs (2014), Gillet và cs (2015) đều cho rằng NHMTN lần đầu dễ xảy ra phản ứng cường phó giao cảm hơn những NHMTNNL và đây cũng là một yếu tố ảnh hưởng đến việc hiến máu ở các lần hiến máu tiếp theo của họ [12], [13]. Những NHMTN hiến máu lần đầu còn phải đối mặt với vấn đề có kết quả xét nghiệm dương tính với các tác nhân lây truyền qua đường truyền máu.
Theo tác giả Slot và cs (2016) trong hai thập kỷ từ 1995 – 2014 đã cho thấy ở NHMTN hiến máu lần đầu có tỷ lệ HBV, HCV, HIV và giang mai dương tính cao gấp 2,5 lần so với NHMTNNL [14]. Tác giả O’brien và cs (2008) cũng cho rằng những người có kết quả HBsAg dương tính gặp ở NHMTN hiến máu lần đầu là 86% [15]. Những NHMTN hiến máu lần đầu tại Việt Nam cũng có tỷ lệ HBsAg dương tính khá cao, do vậy trong thông tư 26/BYT/2013 đã quy định xét nghiệm HBsAg bằng kít nhanh cho NHMTN hiến máu lần đầu là bắt buộc [5]. Theo tác giả Trần Thị Trang và cs (2021) đã cho thấy tỷ lệ NHMTN hiến máu lần đầu có tỷ lệ HBsAg, kháng thể HCV, kháng nguyên (KN), kháng thể HIV và kháng thể (KT) giang mai dương tính cao hơn so với NHMTNNL [16].
Tác giả Nguyễn Thị Thanh Dung và cs (2022) qua nghiên cứu cũng cho thấy NHMTN hiến máu lần đầu có tỷ lệ HBV, HCV, HIV dương tính cao hơn NHMTNNL [5]. * Người hiến máu tình nguyện nhắc lại: Là những NHMTN hiến máu từ lần thứ hai trở đi, những người này họ đã được trải nghiệm về hiến máu cũng như đã hiểu được việc giữ gìn sức khỏe cho bản thân họ, cũng như việc đảm bảo an toàn truyền máu cho người nhận máu. Những NHMTNNL này đã được làm các xét nghiệm sàng lọc HIV, HBV, HCV… của lần hiến máu trước đó, 5 do vậy đơn vị máu hiến của họ là an toàn hơn so với đơn vị máu hiến lần đầu tiên, khi họ hiến máu không thường xuyên nên họ có thể sẽ không còn ý thức được các yếu tố nguy cơ và họ có thể lại được coi như NHMTN hiến máu lần đầu. Những NHMTNNL không thường xuyên này cũng làm giảm nguồn máu cung cấp cho điều trị [4], [7].
* NHMTNNL thường xuyên: Để đảm bảo cung cấp máu an toàn cho người nhận máu thì nguồn NHMTNNL thường xuyên là an toàn nhất trong số các đối tượng NHMTN. Tiêu chuẩn về NHMTNNL thường xuyên có khác nhau ở các nước nhưng họ đều là những NHMTNNL và vẫn đang tiếp tục hiến máu trong tương lai, họ có thể hiến máu từ 2 đến 4 lần trong một năm hoặc mỗi năm tối thiểu hiến một lần. Theo quy định của thông tư 26/TT-BYT một NHMTN có đủ các tiêu chuẩn về sức khỏe thì cách 12 tuần có thể hiến một lần, vì vậy một NHMTN có thể hiến máu toàn phần 4 lần một năm [5]. Theo tác giả Joseph E.
Kiss và cs (2018) thì những NHMTNNL thường xuyên là những người hiến tối thiểu 3 lần một năm đối với nam và 2 lần một năm đối với nữ [17]. Những NHMTNNL thường xuyên là nguồn NHM an toàn nhất theo khuyến cáo của WHO và là nguồn NHM tiềm năng của các trung tâm máu, bởi vì: - Là những NHMTN được khám tuyển, làm xét nghiệm sàng lọc qua mỗi lần hiến máu, họ cũng được trang bị các kiến thức để phòng tránh những hành vi nguy cơ cao và họ thường xuyên được kiểm tra định kỳ sức khỏe nên máu của họ rất an toàn. - Là những NHMTN được các trung tâm máu quản lý rất chặt chẽ và theo dõi, chăm sóc sức khỏe sau mỗi lần họ hiến máu. - Những NHMTNNL thường xuyên chính là nguồn NHMTN cung cấp máu thường ngày cho điều trị cũng như cấp cứu, đặc biệt họ có thể hiến máu trong những trường hợp người bệnh cần truyền máu hòa hợp kháng nguyên nhóm máu [4].
Theo tác giả Parasappa và cs (2013) đã cho thấy NHMTNNL thường xuyên là nguồn NHM rất quan trọng của mỗi trung tâm máu, nhưng khi họ 6 hiến máu nhiều lần thì họ lại có thể phải đối mặt với các nguy cơ về thiếu sắt, thiếu hemoglobin (Hb) và lâu dài có thể bị thiếu máu thiếu sắt. Theo ước tính một người hiến 500 ml thì sẽ mất khoảng 250 mg sắt và lượng sắt dự trữ ước tính sẽ giảm đi khoảng 30% và ở nữ thì còn giảm nhiều hơn [18]. Những HMTNNL thường xuyên là nữ thì có nguy cơ thiếu sắt cao hơn. Theo nghiên cứu của tác giả Boulahriss và cs (2008) đã cho thấy NHMTNNL thường xuyên nữ có tỷ lệ thiếu sắt là 41%, trong khi NHMTN nữ hiến máu lần đầu chỉ có tỷ lệ thiếu sắt là 14% [19].
Tại Việt Nam, theo nghiên cứu của tác giả Võ Trọng Thành và cs (2004) cũng đã cho thấy nồng độ sắt huyết thanh dưới mức bình thường của NHMTN lần đầu có tỷ lệ là 16%, trong khi NHMTN hiến trên 5 lần là 22% [20]. Theo nghiên cứu của tác giả Phan Hoàng Duy, năm 2016 ở đối tượng hiến máu là sinh viên có nồng độ Hb thấp (Hb < 120 g/l) là 17,78% thấp hơn so với sinh viên nữ hiến máu có nồng độ Hb thấp, chiếm tới 31,59% [21]. Người hiến máu nhận tiền bồi dưỡng Những NHM nhận tiền bồi dưỡng hay cho máu lấy tiền, họ cũng đến các trung tâm máu hiến một cách đều đặn, tuy nhiên những đối tượng này có thể đến nhiều trung tâm máu khác nhau để hiến cùng một thời điểm, thậm chí những NHM này còn liên hệ với bệnh nhân để bán dịch vụ của họ như một người nhà hiến máu. Những NHM lấy tiền này là những NHM không an toàn [4], [7], [22], [23]: - Những NHM nhận tiền bồi dưỡng coi đây là một nghề để sống mà họ không nghĩ rằng cho máu nếu không theo sự hướng dẫn của bác sỹ có thể dẫn tới ảnh hướng tới sức khỏe của chính họ.
- Họ thường là những người nghèo trong xã hội vì cần tiền nên họ đi hiến máu. - Họ có thể là những người có sức khỏe không tốt, hoặc có thể đã bị nhiễm các bệnh lây truyền qua đường truyền máu, điều này rất nguy hiểm đến cuộc sống của người bệnh khi nhận máu của họ. 7 - Mục đích của họ là đi hiến máu để lấy tiền nên họ có thể hiến máu nhiều lần/năm hơn so với quy định, điều đó có thể ảnh hưởng xấu tới sức khỏe của họ. - Những NHM được nhận tiền nên bệnh nhân sẽ phải trả thêm tiền cho khoản chi phí này, sẽ rất khó khăn cho những bệnh nhân nghèo.
Chính vì những lý do trên mà dẫn tới hậu quả là đơn vị máu hiến của họ không được đảm bảo về chất lượng và không an toàn, bệnh nhân nhận máu của họ ít hoặc không có hiệu quả và lại còn có nguy cơ ảnh hưởng đến tính mạng của người bệnh. Theo tác giả Titmuss và cs (1974) đã nêu ra ba nguy cơ của người hiến máu nhận tiền đó là [24]: - Những NHM lấy tiền sẽ làm giảm lòng vị tha, giảm tính tự nguyện, họ có thể kích động việc thiếu máu để từ đó làm tăng giá của đơn vị máu dẫn đến việc tăng chi phí cho hệ thống cung cấp máu. Hiến máu lấy tiền cũng làm mất đi giá trị của NHMTN không lấy tiền vì họ cảm thấy rằng việc đóng góp công sức của mình cho hiến máu là không cần thiết, những NHMTN thấy rằng máu của họ sẽ trở thành một loại thương mại rất tốt và việc hiến máu của họ sẽ trở thành việc làm không công bằng. - Những NHM lấy tiền có nguy cơ mắc các bệnh lây truyền qua đường máu cao hơn NHMTN.
- Do mục đích hiến máu để lấy tiền nên họ ít quan tâm chăm sóc sức khỏe của chính mình và nhận thức về các bệnh lây truyền qua đường truyền máu cũng chưa được cao. Theo tác giả Van der Poel và cs (2002), từ năm 1968 đến 2001, dựa trên 10 nguồn dữ liệu, tác giả đã so sánh nguy cơ mắc bệnh lây truyền qua đường truyền máu giữa NHM lấy tiền và NHMTN. Kết quả cho thấy: Những NHM lấy tiền có nguy cơ nhiễm HBV cao hơn NHMTN, đặc biệt vào năm 1998, 8 nguy cơ này cao gấp 30,65 lần.