Đặt vấn đề Việt Nam nằm trong vành đai khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng và ẩm, với sự thay đổi từ điều kiện khí hậu nhiệt đới điển hình ở những vùng đất thấp phía Nam đến các đặc điểm mang tính chất cận nhiệt đới ở các vùng núi cao phía Bắc. Thêm vào đó, Việt Nam có nhiều dạng địa hình khác nhau tạo điều kiện cho sự đa dạng sinh vật và phong phú về tài nguyên. Với 54 dân tộc cùng chung sống, mỗi dân tộc lại có những đặc trưng riêng của từng vùng miền như: Tập quán, truyền thống và điều kiện tự nhiên… nên ở mỗi vùng cư trú, mỗi dân tộc, cộng đồng dân cư đều có tích luỹ cho riêng mình những kinh nghiệm quý báu về sử dụng thực vật để phục vụ các nhu cầu của cuộc sống. Cho tới nay, hầu hết các kinh nghiệm chỉ được lưu truyền và ứng dụng trong nội bộ mỗi cộng đồng.
Hiện nay, các nhà nghiên cứu trên thế giới thừa nhận rằng tri thức và kinh nghiệm sử dụng thực vật của các dân tộc là tài nguyên phi vật thể quý giá của mỗi quốc gia. Nhiều tri thức, kinh nghiệm có thể ứng dụng để sản xuất các sản phẩm mới góp phần phát triển kinh tế xã hội và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên thực vật. Tuy nhiên, do bị tác động của nhiều yếu tố, tri thức và kinh nghiệm sử dụng thực vật của dân tộc thiểu số hiện đang có nguy cơ bị mai một và quên lãng. Việc sử dụng các đồ uống có nguồn gốc từ cây cỏ có từ rất lâu đời, trong đó các đồ uống được lên men là phát triển và đa dạng nhất đồng thời chúng cũng mang nhiều nét đặc trưng truyền thống nhất cho mỗi cộng đồng người, mỗi vùng miền khác nhau.
Đồ uống nổi bật và biết đến nhiều nhất là rượu, bất cứ nơi đâu, bất cứ cộng đồng người sinh sống ổn định nào cũng có những đồ uống được gọi là rượu. Rượu có thể được làm bằng nhiều cách khác nhau nhưng đều phải trải qua một công đoạn đó là lên men. Đây là quá trình diễn ra phức tạp, bao gồm các quá trình sinh hóa học có sự tác động của các vi sinh vật. n 2 Thông thường men được làm bằng cách cấy các loại nấm sợi (nấm men) lên giá thể, thường là bột gạo hay bột mỳ.
Men có thể dùng ngay hoặc được lưu giữ dưới dạng bánh men để dùng lâu dài. Trong giá thể men, ngoài bột gạo hay bột mỳ thì thường được cho thêm một số loại cây cỏ khác. Các cây cỏ này có thể giúp cho quá trình len men của rượu tốt hơn, bảo quản men tốt hơn hoặc có thể tạo ra các mùi vị đặt trưng cho các loại rượu. Trên thế giới ngày nay, hình thức lên men rượu chưa có sách nào thống kê hết, vì nước nào cũng có công thức riêng để chế biến, nhưng tóm lại công thức đa phần từ thực vật, trong đó người ta có thể dùng hạt ngũ cốc, có nơi dùng trái cây chín ủ men và thậm chí nấm lên men từ hạt để tạo men trực tiếp.
Đó chính là điều giải thích vì sao có sự đa dạng trong vị và mùi của rượu trên thế giới. Nước ta có nghề trồng lúa lâu đời, việc làm men rượu cũng từ đó mà phát triển. Từ xa xưa người Việt cổ đã từng biết cất nước dừa và nước gạo để làm rượu, có thể nói rằng đây chính là những bước đầu tiên trong quá trình nhen nhóm việc hình thành công thức làm men của dân tộc ta. Làm men rượu lá là một truyền thống của người dân Việt nói chung cũng như cộng đồng các dân tộc thiểu số nói riêng.
Đây là sản vật, đồng thời là "bí quyết" lâu đời của người dân địa phương để làm ra đặc sản rượu men lá êm dịu, thơm nồng, là nét văn hoá riêng trong ẩm thực của các cộng đồng dân tộc. Bắc Kạn là một tỉnh miền núi nằm sâu trong nội địa vùng Đông Bắc. Phía Đông giáp Lạng Sơn. Phía Tây giáp Tuyên Quang.
Phía Nam giáp Thái Nguyên. Phía Bắc giáp Cao Bằng. Có tổng diện tích tự nhiên là 4.859,41 km2, bao gồm 7 huyện, 1 thị xã với 122 xã, phường, thị trấn. Có địa hình đa dạng, phức tạp, chủ yếu là đồi và núi cao.
Diện tích rừng tự nhiên của Bắc Kạn vào loại lớn nhất trong các tỉnh vùng Đông Bắc (95,3% diện tích). Tài nguyên rừng của tỉnh khá đa dạng, phong phú. Ngoài khả năng cung cấp gỗ, tre, nứa còn nhiều loại động vật, thực vật quý hiếm, có giá trị và được coi là một trung tâm bảo tồn nguồn gen thực vật của vùng Đông Bắc. Hệ động vật của tỉnh Bắc Kạn có giá trị tự bảo tồn nguồn gen cao với nhiều loại đặc hữu và quý hiếm.
Về thực vật, qua điều tra cho thấy tỉnh Bắc Kạn có 280 loài thực vật, trong đó có 300 loài gỗ, 300 loài cây thuốc, 52 loài đã đưa vào sách đỏ Việt Nam. n 3 Là tỉnh vùng cao, điều kiện về khí hậu, thổ nhưỡng ở Bắc Kạn phù hợp cho nhiều loài cây dược liệu quý sinh trưởng và phát triển, nơi đây đang lưu trữ một kho tàng tri thức bản địa trong việc thu hái, chế biến các loại cây làm men lá để sản xuất ra nhiều loại rượu men lá nổi tiếng như rượu ngô Ba Bể, rượu men lá Na Rì, rượu men lá Bằng Phúc - Chợ Đồn … Trong đó, huyện Na Rì là nơi sản xuất ra nhiều rượu men lá đặc sản. Rượu men lá được làm từ nhiều loại cây có trong tự nhiên, trong đó Cây men (Mosla dianthera) là thành phần chính tạo nên chất lượng men và rượu men lá. Để phát triển rượu được làm từ men lá cung cấp cho thị trường, trở thành hàng hóa có giá trị cao nâng cao thu nhập cho đồng bào các dân tộc thiểu số vùng miền núi thì công việc tiên quyết là làm bánh men lá có chất lượng cao.
Xuất phát từ thực tiễn trên nên chúng tôi đã tiến hành đề tài: “Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật canh tác Cây men (Mosla dianthera) tại huyện NaRì, tỉnh Bắc Kạn”. Mục đích của đề tài Xác định được thời vụ gieo trồng, khoảng cách trồng và công thức phân bón Cây men thích hợp nhất, nhằm đạt được năng suất cao, chất lượng tốt, đáp ứng được nguồn nguyên liệu sản xuất bánh men cho các hộ nấu rượu bằng men lá cung cấp cho thị trường trong và ngoài tỉnh. Mục tiêu của đề tài - Xác định được khả năng sinh trưởng, phát triển và năng suất của Cây men (Mosla dianthera) qua thời vụ gieo trồng khác nhau để xác định được thời vụ gieo trồng Cây men thích hợp nhất. - Xác định được khả năng sinh trưởng, phát triển và năng suất của Cây men(Mosla dianthera) ở các khoảng cách trồng khác nhau để xác định được mật độ trồng Cây men thích hợp nhất.
- Xác định được khả năng sinh trưởng và năng suất của Cây men(Mosla dianthera) ở các công thức phân bón khác nhau để xác định được công thức phân bón thích hợp nhất. - Xây dựng được mô hình trình diễn quy trình canh tác Cây men, nhằm áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 1. Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để gây trồng Cây men ra diện rộng góp phần bảo tồn và phát triển Cây men, nâng cao năng suất và chất lượng Cây men; bảo vệ sự đa dạng sinh học của Cây men ở Na Rì - Bắc Kạn nói riêng và Việt Nam nói chung.
Ý nghĩa thực tiễn - Lựa chọn thời vụ thích hợp nhất, khoảng cách trồng tốt nhất, lượng phân bón phù hợp nhất để gieo trồng Cây men đạt năng suất, chất lượng cao. - Khuyến cáo đồng bào tận dụng quỹ đất ven đồi gây trồng và phát triển mạnh hơn nữa vùng trồng nguyên liệu làm bánh men nấu rượu men lá cung cấp cho thị trường, trở thành hàng hóa có giá trị cao nâng cao thu nhập cho đồng bào các dân tộc thiểu số vùng miền núi. n 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Rượu là đồ uống có từ lâu đời.
Trong cuộc sống, nếu biết sử dụng hợp lí rượu sẽ rất tốt cho sức khoẻ, và cần thiết trong giao tiếp. Rượu và các đồ uống có rượu chiếm một vị trí đáng kể trong công nghiệp thực phẩm. Chúng đa dạng tuỳ theo truyền thống và thị hiếu của người tiêu dùng mà các nhà sản xuất làm ra nhiều loại rượu mang tên khác nhau. Ở nước ta, nghề nấu rượu thủ công đã có từ ngàn xưa và được truyền từ đời này sang đời khác, thể hiện được nét văn hóa đặc trưng qua từng sản phẩm, đây là sản vật, đồng thời là "bí quyết" lâu đời của người dân địa phương để làm ra đặc sản rượu men lá êm dịu, thơm nồng, là nét văn hoá riêng trong ẩm thực của các cộng đồng dân tộc.
Từ đó hình thành nên nhiều làng nghề chuyên sản xuất rượu ngon nổi tiếng như rượu làng Vân (Bắc Giang), rượu Mẫu Sơn (Lạng Sơn), rượu Sán Lùng (Lào Cai). Ở Bắc Kạn có: Rượu Ngô Ba Bể, rượu men lá Bằng Phúc - Chợ Đồn, rượu men lá Lương Thành - Na Rì. Bí quyết để tạo nên thương hiệu các loại rượu đó chính là nguyên liệu để tạo nên men rượu. Hiện nay, người dân đã biết trồng Cây men ở vườn, đồi gần nhà nhưng chủ yếu là gieo trồng tự nhiên nên năng suất và chất lượng không cao.
Để phát triển rượu được làm từ men lá cung cấp cho thị trường, trở thành hàng hóa có giá trị cao nâng cao thu nhập cho đồng bào các dân tộc thiểu số vùng miền núi th: công việc tiên quyết là làm bánh men lá có chất lượng cao. Vì vậy, việc nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật canh tác Cây men (Mosla dianthera) nhằm xác định được thời vụ gieo trồng, mật độ trồng, công thức phân bón thích hợp giúp người dân mở rộng diện tích cây nguyên liệu đưa vào sản xuất là việc làm cần thiết. Cơ sở thực tiễn của đề tài Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước khuyến khích phát triển ngành nghề nông thôn, tỉnh Bắc Kạn đã xây dựng đề án về một số chính sách hỗ trợ, khuyến khích phát triển hợp tác xã, phát triển làng nghề giai đoạn n 6 2007- 2010, 2010 - 2015 trên địa bàn toàn tỉnh.