phần mở đầu và kết luận. Cấu trúc của luận văn gồm: Chƣơng 1: Tổng quan về nghiên cứu biến động rừng và phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng 2: Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội tỉnh Điện Biên Chƣơng 3: Ứng dụng phƣơng pháp phân loại định hƣớng đối tƣợng và GIS đánh giá biến động lớp phủ rừng 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỘNG RỪNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1.
MỘT SỐ KHÁI NIỆM 1. Một số khái niệm về rừng Năm 1930, Morozov đƣa ra khái niệm: Rừng là một tổng thể cây gỗ, có mối liên hệ lẫn nhau, nó chiếm một phạm vi không gian nhất định ở mặt đất và trong khi quyển. Rừng chiếm phần lớn bề mặt Trái Đất và là một bộ phận của cảnh quan địa lý [12].Tcachenco phát biểu: Rừng là một bộ phận của cảnh quan địa lý, trong đó bao gồm một tổng thể các cây gỗ, cây bụi, cây cỏ, động vật và vi sinh vật. Trong quá trình phát triển của mình chúng có mối quan hệ sinh học và ảnh hƣởng lẫn nhau và với hoàn cảnh bên ngoài [12].
Luật bảo vệ phát triển rừng năm 2004 quy định: Rừng là một hệ sinh thái bao gồm quần thể thực vật rừng, động vật rừng, vi sinh vật rừng, đất rừng và các yếu tố môi trƣờng khác, trong đó cây gỗ, tre nứa hoặc hệ thực vật đặc trƣng là thành phần chính có độ che phủ của tán rừng từ 0,1 trở lên. Rừng gồm rừng trồng và rừng tự nhiên trên đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng. Thông tƣ số 34/2009/TT-PTNT chỉ ra một đối tƣợng đƣợc xác định là rừng nếu đạt đƣợc cả 3 tiêu chí sau: 1) Là một hệ sinh thái, trong đó thành phần chính là các loài cây lâu năm thân gỗ, cau dừa có chiều cao vút ngọn từ 5,0 mét trở lên (trừ rừng mới trồng và một số loài cây rừng ngập mặn ven biển), tre nứa,…có khả năng cung cấp gỗ, lâm sản ngoài gỗ và các giá trị trực tiếp và gián tiếp khác nhƣ bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ môi trƣờng và cảnh quan. Rừng mới trồng các loài cây thân gỗ và rừng mới tái sinh sau khai thác rừng trồng có chiều cao trung bình trên 1,5 m đối với loài cây sinh trƣởng chậm, trên 3,0 m đối với loài cây sinh trƣởng nhanh và mật độ từ 1.000 cây/ha trở lên đƣợc coi là rừng.
4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các hệ sinh thái nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản có rải rác một số cây lâu năm là cây thân gỗ, tre nứa, cau dừa,… không đƣợc coi là rừng. 2) Độ tàn che của tán cây là thành phần chính của rừng phải từ 0,1 trở lên. 3) Diện tích liền khoảnh tối thiểu từ 0,5 ha trở lên, nếu là dải cây rừng phải có chiều rộng tối thiểu 20 mét và có từ 3 hàng cây trở lên. Cây rừng trên các diện tích tập trung dƣới 0,5 ha hoặc dải rừng hẹp dƣới 20 mét đƣợc gọi là cây phân tán.
Phân loại rừng 1. Phân loại trạng thái rừng theo hiện trạng Theo quan điểm phân loại của Loeschau [12] rừng Việt Nam đã đƣợc phân loại theo hiện trạng gồm 4 loại rừng: - Loại I: Đất trống đồi núi trọc, chƣa có rừng hoặc đã mất rừng do khai thác quá mức, cháy rừng hoặc các nguyên nhân khác. Trên đất này chỉ có thảm cỏ, cây bụi, cây gỗ tái sinh từ hạt hoặc chồi có chiều cao bằng chiều cao thảm cỏ hoạc chiều cao thảm cây bụi. - Loại II: Rừng phục hồi, cây tiên phong có đƣờng kính nhỏ.
Là rừng non, rừng sào phục hồi tự nhiên sau khi mất rừng do cháy hoặc do làm nƣơng rẫy, trữ lƣợng rừng chƣa đáng kể. - Loại III: Rừng tự nhiên đã bị tác động ở các mức độ khác nhau, chúng đang trong giai đoạn phân hóa (hoặc đang phục hồi hoặc đang thoái hóa). - Loại IV: Rừng nguyên sinh và rừng thứ sinh giàu phục hồi hoàn toàn. Phân loại rừng theo nhân tố sinh thái phát sinh Căn cứ vào quan điểm sinh thái phát sinh quần thể thực vật để phân loại, Thái Văn Trừng [13] đã phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam thành 14 kiểu rừng nhƣ sau: - Các kiều rừng kín vùng thấp gồm: 1) Kiểu rừng kín thƣờng xanh mƣa ẩm nhiệt đới, 2) Kiểu rừng kín nửa rụng lá, ẩm nhiệt đới, 3) Kiểu rừng kín rụng lá, hơi ẩm nhiệt đới 4) Kiểu rừng kín lá cứng hơi khô nhiệt đới.
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Các kiểu rừng thƣa: 5) Kiểu rừng thƣa cây lá rộng hơi khô nhiệt đới, 6) Kiểu rừng thƣa cây lá kim hơi khô nhiệt đới, 7) Kiểu rừng thƣa cây lá kim hơi khô á nhiệt đới núi thấp. - Các kiểu trảng, chuông: 8) Kiểu trảng cây to, cây bụi, cây cỏ cao khô nhiệt đới, 9) Kiểu truông bụi gai hạn nhiệt đới. - Các kiểu rừng kín vùng cao: 10) Kiểu rừng kín thƣờng xanh mƣa ẩm á nhiệt đới núi thấp, 11) Kiểu rừng kín hỗn hợp cây lá rộng, lá kim ẩm á nhiệt đới núi thấp, 12) Kiểu rừng kín cây lá kim ôn đới ẩm núi vừa. - Các kiểu quần hệ khô lạnh vùng cao: 13) Kiểu quần hệ khô lạnh vùng cao, 14) Kiểu quần hệ lạnh vùng cao.
Phân loại rừng theo theo thông tƣ số 34/2009/TT-PTNT 1) Phân loại rừng theo mục đích sử dụng - Rừng phòng hộ: là rừng đƣợc sử dụng chủ yếu để bảo vệ nguồn nƣớc, bảo vệ đất, chống xói mòn, chống sa mạc hoá, hạn chế thiên tai, điều hoà khí hậu và bảo vệ môi trƣờng. - Rừng đặc dụng: là rừng đƣợc sử dụng chủ yếu để bảo tồn thiên nhiên, mẫu chuẩn hệ sinh thái của quốc gia, nguồn gen sinh vật rừng; nghiên cứu khoa học; bảo vệ di tích lịch sử, văn hoá, danh lam thắng cảnh; phục vụ nghỉ ngơi, du lịch, kết hợp phòng hộ bảo vệ môi trƣờng. - Rừng sản xuất: là rừng đƣợc sử dụng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh gỗ, các lâm sản ngoài gỗ và kết hợp phòng hộ, bảo vệ môi trƣờng. 2) Phân loại rừng theo nguồn gốc hình thành * Rừng tự nhiên: là rừng có sẵn trong tự nhiên hoặc phục hồi bằng tái sinh tự nhiên.
+ Rừng nguyên sinh: là rừng chƣa hoặc ít bị tác động bởi con ngƣời, thiên tai; Cấu trúc của rừng còn tƣơng đối ổn định. + Rừng thứ sinh: là rừng đã bị tác động bởi con ngƣời hoặc thiên tai tới mức làm cấu trúc rừng bị thay đổi. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Rừng phục hồi: là rừng đƣợc hình thành bằng tái sinh tự nhiên trên đất đã mất rừng do nƣơng rẫy, cháy rừng hoặc khai thác kiệt; + Rừng sau khai thác: là rừng đã qua khai thác gỗ hoặc các loại lâm sản khác. * Rừng trồng: là rừng đƣợc hình thành do con ngƣời trồng, bao gồm: - Rừng trồng mới trên đất chƣa có rừng; - Rừng trồng lại sau khi khai thác rừng trồng đã có; - Rừng tái sinh tự nhiên từ rừng trồng đã khai thác.
Theo thời gian sinh trƣởng, rừng trồng đƣợc phân theo cấp tuổi, tùy từng loại cây trồng, khoảng thời gian quy định cho mỗi cấp tuổi khác nhau. 3) Phân loại rừng theo điều kiện lập địa - Rừng núi đất: là rừng phát triển trên các đồi, núi đất. - Rừng núi đá: là rừng phát triển trên núi đá, hoặc trên những diện tích đá lộ đầu không có hoặc có rất ít đất trên bề mặt. - Rừng ngập nƣớc: là rừng phát triển trên các diện tích thƣờng xuyên ngập nƣớc hoặc định kỳ ngập nƣớc.
- Rừng trên đất cát: là rừng trên các cồn cát, bãi cát. 4) Phân loại rừng theo loài cây * Rừng gỗ: là rừng bao gồm chủ yếu các loài cây thân gỗ. - Rừng cây lá rộng: là rừng có cây lá rộng chiếm trên 75% số cây. - Rừng cây lá kim: là rừng có cây lá kim chiếm trên 75% số cây.
- Rừng hỗn giao cây lá rộng và cây lá kim: là rừng có tỷ lệ hỗn giao theo số cây của mỗi loại từ 25% đến 75%. * Rừng tre nứa: là rừng chủ yếu gồm các loài cây thuộc họ tre nứa nhƣ: tre, mai, diễn, nứa, luồng, vầu, lô ô, le, mạy san, hóp, lùng, bƣơng, giang, v.v… * Rừng cau dừa: là rừng có thành phần chính là các loại cau dừa. * Rừng hỗn giao gỗ và tre nứa 5) Phân loại rừng theo trữ lượng * Đối với rừng gỗ - Rừng rất giàu: trữ lƣợng cây đứng trên 300 m3/ha; - Rừng giàu: trữ lƣợng cây đứng từ 201- 300 m3/ha; 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Rừng trung bình: trữ lƣợng cây đứng từ 101 - 200 m3/ha; - Rừng nghèo: trữ lƣợng cây đứng từ 10 đến 100 m3/ha; - Rừng chƣa có trữ lƣợng: rừng gỗ đƣờng kính bình quân < 8 cm, trữ lƣợng cây đứng dƣới 10 m3/ha. * Đối với rừng tre nứa: Rừng đƣợc phân theo loài cây, cấp đƣờng kính và cấp mật độ 6) Đất chưa có rừng - Đất có rừng trồng chƣa thành rừng: là đất đã trồng rừng nhƣng cây trồng có chiều cao trung bình chƣa đạt 1,5 m đối với các loài cây sinh trƣởng chậm hay 3,0 m đối với các loài cây sinh trƣởng nhanh và mật độ < 1.
- Đất trống có cây gỗ tái sinh: là đất chƣa có rừng quy hoạch cho mục đích lâm nghiệp, thực vật che phủ gồm cây bụi, trảng cỏ, lau lách và cây gỗ tái sinh có chiều cao 0,5 m trở lên đạt tối thiểu 500 cây/ha. - Đất trống không có cây gỗ tái sinh: là đất chƣa có rừng quy hoạch cho mục đích lâm nghiệp gồm đất trống trọc, đất có cây bụi, trảng cỏ, lau lách, chuối rừng, chít, chè vè v.v… - Núi đá không cây: là núi đá trọc hoặc núi đá có cây nhƣng chƣa đạt tiêu chuẩn thành rừng. Biến động lớp phủ rừng 1. Biến động rừng Biến động đƣợc hiểu là sự biến đổi, thay đổi, thay thế trạng thái (diện tích, hình thái) này sang trạng thái khác của sự vật, hiện tƣợng tồn tại trong môi trƣờng tự nhiên cũng nhƣ xã hội.
Phát hiện biến động là quá trình nhận dạng sự biến đổi, sự khác biệt về trạng thái của sự vật, hiện tƣợng bằng cách quan sát chúng tại những thời điểm khác nhau. Việc lựa chọn phƣơng pháp nghiên cứu biến động là rất quan trọng. Hiện nay có nhiều phƣơng pháp nghiên cứu biến động, nhƣng hầu hết các kết quả nghiên cứu biến động đều đƣợc thể hiện trên bản đồ biến động và các bảng tổng hợp kết quả. Các phƣơng pháp nghiên cứu khác nhau sẽ cho các bản đồ khác nhau.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.