ĐẶT VẤN ĐỀ Cây họ đậu (tiếng Anh: legume) là một loại cây thuộc họ Fabaceae (hoặc Leguminosae), có vỏ và hạt bên trong. Cây thuộc họ đậu bao gồm: đậu xanh, đậu tương, đậu cove, đậu đen, đậu đũa, lạc, đậu Hà Lan, đậu lăng, đậu lupin, cỏ linh lăng, cỏ ba lá, cây gỗ thông vàng (mesquite), minh quyết, me. Các loại đậu tạo ra một loại quả khô đơn giản phát triển từ một lá noãn đơn giản và thường tách vỏ (mở dọc theo một đường gân) ở hai bên. Ba loại đậu đỗ được trồng phổ biến ở Việt Nam là: Đậu xanh, đậu tương, đậu cove đều những cây trồng giàu dinh dưỡng và có giá trị kinh tế.
Chính vì thế, chúng đóng vai trò rất quan trọng cho sự phát triển bền vững của nền nông nghiệp của nước ta. Đậu đỗ được biết đến là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng cho con người. Bổ sung chất xơ, protein và vitamin, giúp giảm cholesterol, giảm lượng đường trong máu và tăng lợi khuẩn đường ruột khỏe mạnh, làm nguyên liệu cho công nghiệp chế biến bánh, kẹo, sữa như: Bánh đậu xanh, sữa đậu nành, … Bên cạnh đó, thân và vỏ đậu đỗ sau thu hoạch còn được tận dụng làm thức ăn ủ chua cho gia súc. Cây đậu đỗ tạo ra kinh tế, tăng thu nhập cho người dân, cung cấp một lượng đạm sinh học rất lớn cho cây trồng nhờ cộng sinh với vi khuẩn nốt rễ.
Đồng thời là cây phân xanh, cây che phủ, có tác dụng cải tạo đất rất tốt, làm giảm nhu cầu phân bón, giảm chi phí đầu vào, tăng lợi nhuận cho người nông dân, cải thiện đời sống con người, giảm thiểu ô nhiễm môi trường do các loại phân bón gây ra. Không chỉ giàu dinh dưỡng, các loại đậu đỗ được bán với giá rẻ trên thị trường, khiến chúng trở thành loại thực phẩm chính ở nhiều nước đang phát triển. Mặc dù được trồng nhiều nhưng năng suất đậu đỗ chưa cao. Nguyên nhân chính là do cây bị tấn công bởi nhiều loài sâu, bệnh hại từ giai đoạn hạt giống 1 đến khi thu hoạch như các loại sâu ăn lá, đục quả, bệnh do nấm, vi khuẩn, virus… gây ra.
Trong đó, bệnh hại do virus gây ra là gây thiệt hại nghiêm trọng và phổ biến nhất. Chúng gây hại ở tất cả các giai đoạn sinh trưởng của cây, làm giảm năng suất, phẩm chất và thoái hoá giống cây trồng. Thành phần virus hại cây đậu đỗ gồm nhiều virus khác nhau thể hiện nhiều dạng triệu chứng khác nhau, theo Clark & Adams (1977); Cabi (2007b); (Hull, 2014) có khoảng 76 loài virus gây hại trên cây họ đậu. Trên thế giới, virus gây nhiều bệnh cho cây đậu đỗ như: Bean golden mosaic virus (BGMv), Bean calico mosaic virus (BcaMv), Bean golden yellow mosaic virus (BGYMV), Bean dwarf mosaic virus (BDMV), Cowpea golden mosaic virus (CpGMV), Vigna mungo yellow mosaic virus (VMYMV), Soybean blistering mosaic virus (SbBMV), Bean leaf curl Madagascar virus (BLCMV), Mungbean yellow mosaic virus (MYMV), Mungbean yellow mosaic India virus (MYMIV), Soybean crinkle virus (SCLV), Soybean mild mottle virus (SbMMV), Soybean chlorotic blotch virus (SbCBV), Bean yellow mosaic virus (BYMV), French bean severe leaf curl virus (FbSLCV),.
Ở Việt nam, cho tới năm 2011, 52 virus thực vật thuộc 52 loài đã được xác định ở Việt nam, phần lớn đã được giải trình tự. Trong số này, đa số là các virus thuộc 2 chi Begomovirus (22 virus) và Potyvirus (18 virus). Đây cũng là 2 chi virus thực vật lớn nhất với mỗi chi chiếm khoảng 20 % tổng số virus thực vật toàn thế giới. Bệnh do virus gây ra được phát hiện thấy trên cây trồng họ đậu: trên đậu xanh do virus MYMV (Mungbean yellow mosaic virus) gây bệnh khảm vàng đậu xanh (Tsai & cs., 2013), trên đậu tương do virus SMV (Soybean mosaic Virus), KuMV (Kudzu mosaic virus) gây bệnh khảm lá đậu tương (Hà Viết Cường, 2010), BCMV (Bean common mosaic virus) gây bệnh khảm trên nhiều cây đậu đỗ (Hao & cs., 2003; Ha Cuong & cs., 2008), FbSLCV (French bean severe leaf curl virus) gây bệnh cuốn lá dữ dội trên cây đậu Cove.
Ba bệnh được phát hiện 2 gần nhất trong số đó là bệnh MYMV (Mungbean yellow mosaic virus), KuMV (Kudzu mosaic virus) và FbSLCV (French bean severe leaf curl virus). Mungbean yellow mosaic virus (MYMV) là virus được phát hiện thấy tại Việt Nam năm 2013 (Tsai & cs. Virus thuộc chi Begomovirus gây ra bệnh khảm vàng lá đậu xanh. Khi cây bị nhiễm gây các ảnh hưởng không tốt tới quá trình sinh trưởng phát triển của cây làm giảm năng suất và chất lượng sản lượng.
MYMV là virus được xem là nguy hiểm nhất trên cây đậu xanh tại Việt Nam và các nước trên thế giới. Kudzu mosaic virus (KuMV) là một begomovirus có bộ gen kép được pháp hiện đầu tiên trên cây sắn dây tại tỉnh Hòa Bình thuộc miền Bắc Việt Nam năm 2005. Các nghiên cứu dựa trên phân tích phân tử tòan bộ bộ gen đã xác định được tác nhân gây bệnh thuộc một loài mới (chi Begomovirus, họ Germiniviridae), trong đó từ “Kudzu” là tên tiếng Anh của cây sắn dây (Ha Cuong & cs. Tiếp theo KuMV cũng đã được phát hiện thấy cũng trên cây sắn dây tại phía Nam Trung Quốc năm 2008 (mã số GenBank FJ539014).
Năm 2009, lần đầu tiên phát hiện thấy KuMV trên cây đậu tương trồng thí nghiệm tại khoa Nông học (Học viện Nông nghiệp Việt Nam), phản ứng PCR dùng mồi đặc hiệu begomovirus đã có phản ứng dương tính trên các cây đậu tương bị bệnh khảm vàng tại Hà Nội. KuMV là virus mới được phát hiện tại Việt Nam nên nhiều đặc điểm sinh học, đặc biệt là tính gây bệnh trên các giống đậu tương và các cây họ đậu đỗ vẫn chưa được nghiên cứu nhiều. FbSLCV (French bean severe leaf curl virus) được phát hiện đầu tiên năm 2012 tại Ấn độ, gây bệnh cuốn lá dữ dội trên cây đậu cove, và vẫn chưa được công bố trên thế giới. Năm 2013, virus này đã được xếp vào một chi mới của họ Geminiviridae là chi Capulavirus.
FbSLCV là một Geminivirus mới và tính gây bệnh, đặc biệt là phương thức lan truyền ngoài tự nhiên vẫn chưa được biết. 3 Các đặc điểm sinh học của virus, đặc biệt là phổ ký chủ, khả năng lan truyền, sẽ là nguồn thông tin cần thiết để quản lý bệnh trên đồng ruộng. Các thông tin này đặc biệt quan trọng đối với các virus mới được phát hiện. Xuất phát từ cơ sở thực tiễn trên, dưới sự hướng dẫn của PGS.
Hà Viết Cường, chúng tôi đã tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu bệnh virus trên cây họ đậu” 1. MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU 1. Xác định được thành phần virus nhiễm trên đậu đỗ tại Gia Lâm năm 2022. Đánh giá được tính gây bệnh của virus đậu đỗ bằng lây nhiễm nhân tạo.
Điều tra mức độ nhiễm theo triệu chứng bệnh virus tại Gia Lâm năm 2022 2. Thu thập các mẫu bệnh virus có triệu chứng khác nhau tại Gia Lâm năm 2022 3. Phát hiện potyvirus trên các mẫu thu thập bằng phương pháp ELISA. Phát hiện begomovirus trên các mẫu thu thập bằng phương pháp PCR.
Lây nhiễm nhân tạo các potyvirus bằng tiếp xúc cơ học trên các giống đậu đỗ và cây chỉ thị virus. Lây nhiễm MYMV, KuMV, FbSLCV bằng Agroinoculation trên các giống đậu đỗ và cây chỉ thị virus. 4 PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. CÂY HỌ ĐẬU VÀ VAI TRÒ CỦA CHÚNG TRONG SẢN XUẤT 2.
Một số giống cây họ đậu. Đậu đỗ là một nhóm lớn các loại rau họ đậu đóng vai trò là nguồn cung cấp protein chính trong chế độ ăn uống của con người. Các cây thuộc họ đậu bao gồm: đậu xanh (Vigna radiate L), đậu tương (Glycine max L.), đậu cove (Phaseolus vulgaris), đậu đũa (Vigna unguiculata subsp. Sesquipedalis), đậu đen (Vigna cylindrica Skeels), lạc (Arachis hypogaea), đậu Hà Lan, đậu lăng, đậu lupin, cỏ linh lăng, cỏ ba lá, cây gỗ thông vàng (mesquite), minh quyết, me… Đậu đỗ là cây trồng có nhiều bệnh và côn trùng gây hại, và khả năng chọn lọc nhanh chóng và hiệu quả những cây mang nhiều hoặc nhiều loại gen kháng khác nhau là điều cần thiết để xử lý thế hệ con cháu có trật tự và hiệu quả.
Hiện nay, việc nghiên cứu các giống đậu đỗ mới nhằm tạo ra giống có thể chống chịu hạn, chịu sâu bệnh tốt, năng suất cao là rất cần thiết và phổ biến. Thành phần giống đậu xanh: giống ĐX11, đậu xanh sẻ, đậu xanh 208, ĐX14, LMB5, LMB5841, LMP5138-31, … Thành phần giống đậu tương: giống DT84, D8, DT2000, Đ2101, Đ9804,. Thành phần giống đậu cove: giống cove leo hạt đen GS012, cove Nhật dạng bụi, cove PD262, N59, VA. Tầm quan trọng Cây đậu đỗ là một trong ba loài cây quan trọng ở Việt Nam (chỉ đứng sau cây lúa và ngô), trong những năm gần đây nhu cầu sử dụng cây họ đậu ngày một tăng, nhất là đậu tương phục vụ cho chăn nuôi, các loại đậu rau, lạc, đậu xanh.
do đó diện tích, sản lượng đậu đỗ ở Việt Nam tăng lên một cách đáng kể. Cây đậu xanh (Vigna radiate L.) có nguồn gốc từ Ấn Độ hoặc khu vực Đông Dương- Myanmar, ngày nay được trồng ở nhiều nơi nhưng Châu Á là nơi 5 sản xuất đậu xanh lớn nhất. Đậu xanh là một trong những nguồn cung cấp thức ăn cho con người như nấu ăn trực tiếp, làm nhân bánh trong những ngày lễ tết hay thường ngày. Cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp sản xuất chế biến bánh kẹo, sữa.
Cải tạo đất, tạo ra giá trị kinh tế và góp phần bảo vệ môi trường. Cây đậu tương hay đậu nành (Glycine max L.) là cây trồng quan trọng nhất trong các cây họ đậu, là thực phẩm thông dụng của nhiều nước. Cây đậu tương có nguồn gốc ở Đông Nam châu Á và được thuần hóa ở Bắc Trung Quốc cách đây 3000 năm. Hiện nay đậu tương có diện tích, năng suất và sản lượng lớn nhất trong tất cả các cây đậu đỗ (Maesen.
Trong 10 năm trở lại đây (2000 – 2010) nhu cầu về protein thực vật cho con người, cho chăn nuôi trên thế giới không ngừng tăng nhanh chóng, nên sản xuất đậu tương đã tăng mạnh trong những năm qua. Đậu tương giàu protein, vitamin, giúp tăng coresterol cho con người. 40% dầu ăn thực vật trên thế giới được sản xuất từ đậu tương (Sinclair, 1982). Đậu tương còn làm nguyên liệu trong các món ăn như: đậu, sữa đậu nành, hoặc làm nguyên liệu cho thực phẩm chức năng.
Làm thức ăn cho gia súc. Ngoài ra, đậu tương cũng giúp cải tạo đất, tăng thu nhập cho người dân. Đậu côve (Phaseolus vulgaris L.) có nguồn gốc từ miền Nam Mexico, Trung Mỹ, là loại rau củ quả quen thuộc được trồng nhiều ở Việt Nam. Loại rau này dễ sinh trưởng từ hạt giống và cho thu hoạch quả nhiều lần.