Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và nguyên nhân vi rút gây bệnh tay chân miệng tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích nghiên cứu đặc điểm lâm sàng cận lâm sàng và căn nguyên vi rút gây bệnh tay chân miệng tại việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và căn nguyên vi rút gây bệnh Tay Chân Miệng tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tình hình bệnh Tay Chân Miệng
• 1.1.1. Lịch sử bệnh Tay Chân Miệng trên thế giới
• 1.2. Tình hình bệnh Tay Chân Miệng ở Việt Nam
• 1.3. Tác nhân gây bệnh Tay Chân Miệng
• 1.3.1. Đặc điểm chung các enterovirus gây bệnh Tay Chân Miệng
• 1.3.2. Cấu trúc chung của enterovirus gây bệnh Tay Chân Miệng
• 1.3.3. Cấu trúc chung của các vi rút Đường ruột

Tóm tắt

I. Tổng quan về bệnh tay chân miệng tại Việt Nam

Bệnh tay chân miệng (TCM) là một bệnh truyền nhiễm do các vi rút đường ruột gây ra, chủ yếu ảnh hưởng đến trẻ nhỏ dưới 5 tuổi. Bệnh có thể lây lan nhanh chóng và gây ra các biến chứng nghiêm trọng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Tại Việt Nam, bệnh TCM đã trở thành một vấn đề y tế công cộng quan trọng, đặc biệt là ở miền Nam. Các nghiên cứu cho thấy rằng bệnh thường diễn ra quanh năm, với các đợt dịch lớn xảy ra vào mùa hè và mùa thu. Việc hiểu rõ về đặc điểm lâm sàng và nguyên nhân vi rút gây bệnh là rất cần thiết để có biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

1.1. Đặc điểm lâm sàng của bệnh tay chân miệng

Bệnh tay chân miệng thường biểu hiện bằng các triệu chứng như sốt, đau họng, và tổn thương da dưới dạng phỏng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, và niêm mạc miệng. Các triệu chứng này có thể kéo dài từ 7 đến 10 ngày và thường tự khỏi. Tuy nhiên, một số trường hợp có thể phát triển thành các biến chứng nghiêm trọng như viêm não, viêm cơ tim, và phù phổi cấp.

1.2. Nguyên nhân vi rút gây bệnh tay chân miệng

Các vi rút gây bệnh tay chân miệng chủ yếu là Coxsackie virus A16 (CA16) và Enterovirus 71 (EV71). Ngoài ra, một số vi rút khác như Coxsackie A5, A9, A10 và B1 cũng có thể gây bệnh. Việc xác định chính xác nguyên nhân vi rút là rất quan trọng để có phương pháp điều trị và phòng ngừa hiệu quả.

II. Thách thức trong việc phòng ngừa bệnh tay chân miệng

Mặc dù bệnh tay chân miệng có thể tự khỏi, nhưng việc phòng ngừa và kiểm soát dịch bệnh vẫn gặp nhiều thách thức. Sự lây lan nhanh chóng của bệnh trong cộng đồng, đặc biệt là ở trẻ em, đòi hỏi các biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Các yếu tố như vệ sinh kém, môi trường sống đông đúc, và nhận thức của cộng đồng về bệnh cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm.

2.1. Tình hình dịch bệnh tay chân miệng tại Việt Nam

Tại Việt Nam, bệnh tay chân miệng đã ghi nhận nhiều đợt dịch lớn, với hàng chục ngàn ca mắc mỗi năm. Đặc biệt, vụ dịch năm 2011 đã ghi nhận hơn 113.000 ca mắc và 170 ca tử vong. Tình hình dịch bệnh vẫn diễn biến phức tạp, đặc biệt là ở miền Nam, nơi có tỷ lệ mắc cao hơn.

2.2. Các yếu tố nguy cơ liên quan đến bệnh tay chân miệng

Các yếu tố nguy cơ bao gồm độ tuổi, tình trạng sức khỏe của trẻ, và điều kiện vệ sinh. Trẻ em dưới 5 tuổi có nguy cơ cao nhất do hệ miễn dịch chưa phát triển hoàn thiện. Ngoài ra, việc tiếp xúc với môi trường đông đúc và vệ sinh kém cũng làm tăng nguy cơ lây nhiễm.

III. Phương pháp điều trị bệnh tay chân miệng hiệu quả

Hiện tại, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho bệnh tay chân miệng. Phương pháp điều trị chủ yếu là hỗ trợ và điều trị triệu chứng. Việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời có thể giúp giảm thiểu nguy cơ biến chứng. Các biện pháp như bù nước, giảm đau và hạ sốt là rất quan trọng trong quá trình điều trị.

3.1. Các biện pháp hỗ trợ điều trị bệnh tay chân miệng

Các biện pháp hỗ trợ điều trị bao gồm việc cung cấp đủ nước cho trẻ, sử dụng thuốc hạ sốt và giảm đau khi cần thiết. Ngoài ra, việc theo dõi sát sao tình trạng sức khỏe của trẻ là rất quan trọng để phát hiện sớm các dấu hiệu biến chứng.

3.2. Vai trò của vắc xin trong phòng ngừa bệnh tay chân miệng

Mặc dù hiện tại chưa có vắc xin phòng ngừa bệnh tay chân miệng, nhưng nghiên cứu đang được tiến hành để phát triển vắc xin hiệu quả. Việc tiêm vắc xin có thể giúp giảm tỷ lệ mắc và biến chứng của bệnh trong tương lai.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu bệnh tay chân miệng

Nghiên cứu về bệnh tay chân miệng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm lâm sàng và nguyên nhân vi rút mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho công tác phòng ngừa và điều trị. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc xây dựng các chương trình giáo dục sức khỏe cộng đồng và các biện pháp can thiệp kịp thời.

4.1. Kết quả nghiên cứu về bệnh tay chân miệng tại Việt Nam

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng EV71 và CA16 là hai tác nhân chính gây bệnh tay chân miệng tại Việt Nam. Việc phân tích các yếu tố nguy cơ và đặc điểm lâm sàng giúp nâng cao nhận thức và cải thiện các biện pháp phòng ngừa.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu trong công tác phòng ngừa

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình giáo dục sức khỏe cho cộng đồng, nhằm nâng cao nhận thức về bệnh tay chân miệng và các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu bệnh tay chân miệng

Bệnh tay chân miệng là một vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng tại Việt Nam. Việc nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và nguyên nhân vi rút gây bệnh là rất cần thiết để có các biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu để phát triển vắc xin và các phương pháp điều trị hiệu quả hơn.

5.1. Tương lai của nghiên cứu bệnh tay chân miệng

Nghiên cứu về bệnh tay chân miệng cần được mở rộng để bao quát toàn bộ các tỉnh thành tại Việt Nam. Việc phát triển vắc xin và các phương pháp điều trị mới sẽ là mục tiêu quan trọng trong công tác phòng ngừa bệnh.

5.2. Tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng

Nâng cao nhận thức cộng đồng về bệnh tay chân miệng và các biện pháp phòng ngừa là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục sức khỏe cần được triển khai rộng rãi để giảm thiểu tỷ lệ mắc và biến chứng của bệnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Tình hình bệnh Tay Chân Miệng 1. Lịch sử bệnh Tay Chân Miệng trên thế giới Bệnh được mô tả lần đầu tại Toronto-Canada năm 1957 [7]. Đến năm 1959 trong vụ dịch tại Birmingham-Anh, bệnh đã được đặt tên Tay Chân Miệng.

Cũng tại vụ dịch này, Coxsakie A16 đã được xác định là căn nguyên gây bệnh. Cho đến năm 1974, căn nguyên EV71 đã được Schmidt và cộng sự mô tả dựa trên 20 bệnh nhân bị bệnh TCM có biến chứng thần kinh trung ương, trong đó có 1 ca tử vong tại California (Mỹ) vào giữa những năm 1969 và 1972. Sau đó, nhiều vụ dịch bùng phát được ghi nhận tại Mỹ (1972- 1977 và 1987), Úc (1972- 1973 và 1986), Thụy Điển (1973), Nhật Bản (1973 - 1978), Bun-ga-ri (1975), Hung-ga-ri (1978), Pháp (1979), Hồng Công (1985). Trong các vụ dịch trên, EV71 là căn nguyên gây biểu hiện lâm sàng đa dạng, bao gồm viêm màng não vô khuẩn, viêm não, liệt, bệnh phổi cấp tính và viêm cơ tim [3].

Cùng với Coxsackie A16, EV71 là căn nguyên chính gây bệnh TCM [8]. Bắt đầu từ cuối những năm 1990, các vụ dịch TCM đã lan rộng ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương với một tỷ lệ lớn có biểu hiện bệnh lý thần kinh và tim mạch. Tình hình bệnh Tay Chân Miệng trên thế giới. Tình hình bệnh TCM tại khu vực châu Á-Thái Bình Dương.

Tại Trung Quốc, trường hợp nhiễm bệnh Tay Chân Miệng được phát hiện đầu tiên vào năm 1981 tại Thượng Hải. Sau đó dịch đã lan sang các tỉnh thành khác như Bắc Kinh, Quảng Đông. Theo báo cáo tại nước này, từ tháng 05 năm 2008 đến tháng 4 năm 2009 đã ghi nhận 765.220 ca mắc, trong đó LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 89,1% là trẻ em dưới 5 tuổi, 4067 ca nặng và 205 ca tử vong. Trong số 2,2% số ca mắc được làm xét nghiệm xác định vi rút, EV71 chiếm 56,1%.

Tỷ lệ dương tính với EV 71 lần lượt là 52,6%, 83,5% và 96,1% trong số các ca nhẹ, nặng và tử vong [9]. Năm 2011, Trung Quốc ghi nhận 1.768 trường hợp mắc (bằng 70% so với năm 2010 là 1.254 trường hợp) trong đó 399 trường hợp tử vong [10]. Số mắc Tháng Biểu đồ 1. Số ca mắc bệnh Tay Chân Miệng tại Trung Quốc đại lục từ 2012 đến 2014 (Nguồn: WPRO 2014) [11].

Số mắc Tuần Biểu đồ 1. Số ca Tay Chân Miệng nhập viện tại Hồng Công (Trung Quốc) từ 2012 đến 2014 (Nguồn WPRO 2014) [11]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Tại Úc, một vụ dịch Tay Chân Miệng đã xảy ra vào năm 1999 tại miền Tây (Perth) trong đó 14 trường hợp có biểu hiện bệnh lý thần kinh được xác định do nhiễm EV71. Vụ dịch Tay Chân Miệng tiếp theo xảy ra tại Sydney vào mùa hè năm 2000 - 2001 có gần 200 trẻ nhập viện, trong đó 9 ca biểu hiện bệnh lý thần kinh và 5 ca có biểu hiện phù phổi.

Trong vụ dịch này, EV71 được xác định ở tất cả các ca phù phổi cấp [12]. Tại Bruney, vụ dịch do EV71 lần đầu tiên xuất hiện từ tháng 2 đến tháng 8 năm 2006, 1681 trẻ được báo cáo nhiễm bệnh, 3 trường hợp tử vong do biến chứng thần kinh. EV71 được phân lập từ bệnh phẩm của 34 trong số 100 bệnh nhân được chẩn đoán Tay Chân Miệng hoặc viêm họng mụn nước (hepargina). Trong đó, có 2 bệnh nhân tử vong do biến chứng thần kinh [3].

EV 71 cũng đã được ghi nhận là căn nguyên chính gây ra các vụ dịch lớn tại khu vực Châu Á Thái Bình Dương như Malaysia, Đài Loan, Singapore và Việt Nam [12] [13] [14]. Ở Malaysia, trường hợp Tay Chân Miệng phát hiện đầu tiên vào năm 1997 tại Sarawak. Vụ dịch này đã ghi nhận 2628 ca mắc, 889 trẻ em được nhập viện để theo dõi, 39 trẻ bị viêm não vô khuẩn hoặc liệt mềm cấp tính. Sau đó, cũng trong năm 1997 xuất hiện vụ dịch Tay Chân Miệng trên toàn bán đảo Malaysia, có 4625 trẻ nhập viện trong đó 11 trẻ tử vong.

Có 2 vụ dịch lớn xuất hiện tại Sarawak vào các năm 2000 và 2003 với EV71 là căn nguyên chính được phân lập. Chương trình giám sát Tay Chân Miệng tại Sarawak được tiến hành và đã xác định 2 vụ dịch nữa vào các năm 2006 và năm 2008/2009 [3]. Tại Đài Loan, vụ dịch Tay Chân Miệng bùng phát vào tháng 6 và tháng 10/1998 với tổng số 129.106 trường hợp, trong đó có 405 trường hợp nặng và 78 ca tử vong [15]. Từ năm 1998, số trường hợp nặng hàng năm dao động từ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Trong số 1548 ca nặng trong khoảng thời gian kể trên, 93% có tuổi từ dưới 4 và 75% có tuổi từ dưới 2. Tỷ lệ nam: nữ là 1,5:1. Tổng số có 245 trường hợp tử vong trong cùng thời gian. Số ca nặng và tử vong lần lượt các năm là: 11 và 0 năm 2006; 12 và 2 năm 2007; 373 và 14 năm 2008; và 29 và 2 năm 2009 [3].

Tại Singapore, xảy ra vụ dịch lớn vào năm 2000 với 3790 ca được báo cáo, 78,8% là trẻ dưới 4 tuổi. Một nghiên cứu tiến hành phân lập vi rút từ 104 bệnh nhân cho kết quả 73,1% dương tính với EV71 [16]. Báo cáo về Tay Chân Miệng trở thành bắt buộc kể từ tháng 10 năm 2000. Trong vòng 7 năm từ năm 2001 đến 2007, các vụ dịch Tay Chân Miệng xuất hiện vào các năm 2002 (16.

Tỷ lệ mắc hàng năm cao nhất ở trẻ dưới 4 tuổi, chiếm 62,2% đến 74,5% các trường hợp được báo cáo [3]. Số mắc Tuần Biểu đồ 1. Số ca mắc Tay Chân Miệng tại Singapore từ 2012-2014 (Nguồn WPRO 2014) [11]. Tại Nhật Bản, 2 vụ dịch lớn xẩy ra vào năm 1973 và 1978 với 3196 và 36301 ca mắc tương ứng và một số tử vong [3].

Vụ dịch Tay Chân Miệng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 năm 2000 và 2003 tại Nhật Bản ghi nhận lần lượt 205.659 ca mắc, khoảng 90% trẻ dưới 5 tuổi. EV71 được xác định là căn nguyên chính gây bệnh TCM trong cả 2 vụ dịch. Có 272 trường hợp TCM có biến chứng được báo cáo trong giai đoạn 2000-2002. Trong số đó, 226 trường hợp xuất hiện trong năm 2000, 32 trong năm 2001 và 14 trong năm 2002 [3].

Số mắc Tuần Biểu đồ 1. Số ca mắc Tay Chân Miệng tại Nhật Bản từ 2012 đến 2014 (Nguồn: WPRO 2014) [11] Tại Mông Cổ, thông báo chính thức về TCM bắt đầu vào năm 2008, với 3210 trường hợp mắc trong năm. Các trường hợp bệnh phân bố đều ở thành thị và nông thôn. Trong số 245 mẫu bệnh phẩm được phân lập, 102 (41,6%) dương tính với EV71 [3].

Theo thông báo ngày 11 tháng 10 năm 2011 của Tổ chức Y tế Thế giới khu vực Tây Thái Bình Dương, bệnh TCM vẫn đang tiếp tục được ghi nhận tại nhiều nước và lãnh thổ, trong đó có một số nước tăng cao hơn năm trước như Nhật Bản, Hàn Quốc, Ma Cao (Trung Quốc) [3]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tình hình bệnh TCM ở các khu vực khác trên thế giới. Ít có số liệu về dịch tễ học TCM tại các nước khác ngoài Tây Thái Bình Dương.

Ở Hà Lan, chỉ những ca TCM do EV71 nặng nhập viện mới được báo cáo trong hệ thống giám sát địa phương. Sau 21 năm có dịch lẻ tẻ kể từ năm 1963, trong năm 2007 đã có 58 trường hợp nhiễm EV71 được nhập viện. Tại Anh, có bằng chứng EV71 lưu hành liên tục với vi rút này được phân lập hàng năm từ 1998 đến 2006, trừ năm 2003. Trong vòng 8 năm có 32 bệnh nhân nhiễm EV71 có biểu hiện bệnh lý thần kinh hoặc biểu hiện ngoài da, trong số đó 1 trường hợp tử vong do viêm não.

Một nghiên cứu dọc ở Na Uy được thực hiện từ tháng 9 năm 2001 đến tháng 11 năm 2003 cho thấy, EV71 lưu hành không biểu hiện triệu chứng. 113 trẻ ba tháng tuổi khỏe mạnh tham gia vào nghiên cứu được xét nghiệm phân và theo dõi lâm sàng cho tới 28 tháng tuổi. Tỷ lệ EV71 trong phân cho thấy vi rút này lưu hành trên diện rộng từ tháng 10 năm 2002 đến tháng 10 năm 2003. Tuy nhiên, báo cáo của hệ thống giám sát cho thấy số lượng các ca nhập viện do viêm não, TCM không tăng trong khoảng thời gian trên [3].

Trong năm 2011, trên thế giới tiếp tục xảy ra nhiều vụ dịch TCM: vào ngày 10 tháng 05 tại Tây Ban Nha, một đợt bùng phát TCM đã được ghi nhận tại một trung tâm giữ trẻ ở thành phố Irun trong Basque Country. Từ tháng 04 đến tháng 12, có tổng cộng 99 ca mắc được ghi nhận, 53 bệnh nhân là trẻ trai. 25 ca xảy ra ở trung tâm giữ trẻ, trước ngày 13 tháng 5, và 74 ca ở cộng đồng xảy ra vào những ngày sau đó. Tất cả các ca đều là trẻ em dưới 4 tuổi.

Trong 49 mẫu bệnh phẩm được xác định vi rút, Coxsackievirus A6 (CA6) chiếm 90% và Coxsackievirus A10 (CA10) chiếm 7% [17]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tình hình bệnh Tay Chân Miệng ở Việt Nam Tại Việt Nam, bệnh TCM lần đầu tiên được phát hiện vào năm 1997. Năm 2003, vụ dịch Tay Chân Miệng lần đầu được báo cáo tại miền Nam Việt Nam [18].

Những năm gần đây, bệnh có xu hướng gia tăng và đang trở thành mối lo ngại đối với sức khỏe cộng đồng. Bệnh Tay Chân Miệng xảy ra rải rác quanh năm ở hầu hết các địa phương nhưng phần lớn tại các tỉnh phía Nam. Tại miền Nam, bệnh có xu hướng tăng cao vào hai thời điểm từ tháng 3 đến tháng 5 và từ tháng 9 đến tháng 12 hàng năm [19]. Trong năm 2006-2007, 305 ca nhập viện tại BV Nhi đồng I có biểu hiện bệnh lý thần kinh, trong số đó 36 ca (11%) và 3 ca tử vong (0,01%) được xác định do EV71.

Kể từ năm 2006, số trường hợp mắc TCM ở Việt Nam tăng với số lượng đáng kể [4]. Số trường hợp mắc và tử vong do Tay Chân Miệng ở Việt Nam giai đoạn 2007 - 2013 (Nguồn: bộ Y tế Việt Nam 2013) [4] Năm Số ca mắc Số trường hợp tử vong 2007 5.141 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tình hình Tay Chân Miệng tại Việt Nam 2013 - 2014 (Nguồn: WPRO December 2014) [11]. Số liệu của bảng 1.5 cho ta thấy TCM là một trong những bệnh dịch nổi bật lưu hành tại Việt Nam trong những năm gần đây.

Đỉnh điểm là vụ dịch năm 2011 và 2012 với số ca mắc hàng năm trên 100 000 người.