Luận án về sử dụng bền vững đất nông nghiệp huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định

Chuyên khảo nông nghiệp phân tích Luận án nghiên cứu sử dụng bền vững đất nông nghiệp huyện nghĩa hưng tỉnh nam định, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Trường học: Trường Đại Học Nông Nghiệp
• Chuyên ngành: Nông Nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Bền Vững Đất Nông Nghiệp Tại Huyện Nghĩa Hưng, Nam Định
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Nam Định

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của sử dụng đất nông nghiệp bền vững
• 1.1.1. Các khái niệm cơ bản
• 1.1.1.1. Phát triển bền vững
• 1.1.1.2. Nông nghiệp bền vững
• 1.1.1.3. Hệ sinh thái nông nghiệp
• 1.1.2. Chỉ tiêu đánh giá sử dụng đất nông nghiệp bền vững
• 1.1.2.1. Đảm bảo bền vững kinh tế
• 1.1.2.2. Đảm bảo bền vững xã hội
• 1.1.2.3. Đảm bảo bền vững môi trường và sinh vật
• 1.1.3. Đánh giá, phân hạng đất đai theo FAO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Nghiên cứu về đất nông nghiệp tại huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định là rất cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Sản xuất nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội, đặc biệt là trong việc giải quyết việc làm cho lao động nông thôn. Tuy nhiên, với tốc độ công nghiệp hóa và đô thị hóa ngày càng gia tăng, quỹ đất nông nghiệp đang bị thu hẹp. Việc sử dụng đất bền vững không chỉ đáp ứng nhu cầu hiện tại mà còn bảo đảm lợi ích cho các thế hệ tương lai. Huyện Nghĩa Hưng, với diện tích đất nông nghiệp chiếm 48,09% tổng diện tích tự nhiên, có tiềm năng lớn cho phát triển nông nghiệp bền vững. Tuy nhiên, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng và áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại vẫn còn nhiều thách thức. Do đó, nghiên cứu này nhằm tìm ra các giải pháp sử dụng đất nông nghiệp một cách hiệu quả và bền vững.

II. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của nghiên cứu là đề xuất các loại hình sử dụng đất (LUT) nông nghiệp bền vững cho huyện Nghĩa Hưng. Nghiên cứu sẽ tập trung vào việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng đất, từ đó đưa ra các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng suất cây trồng và bảo vệ môi trường. Việc xác định các loại hình sử dụng đất phù hợp sẽ giúp tối ưu hóa việc khai thác tài nguyên đất, đồng thời đảm bảo an ninh lương thực cho địa phương. Nghiên cứu cũng sẽ xem xét các chính sách nông nghiệp hiện hành và đề xuất các biện pháp cải thiện nhằm thúc đẩy phát triển nông thôn bền vững.

III. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học quan trọng trong việc bổ sung và hoàn thiện cơ sở lý luận về sử dụng đất nông nghiệp bền vững tại khu vực ven biển. Kết quả nghiên cứu sẽ làm rõ đặc tính và tính chất của đất đai ở huyện Nghĩa Hưng, từ đó đề xuất các loại hình sử dụng đất bền vững. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu nằm ở việc cung cấp các giải pháp cụ thể cho việc quản lý và sử dụng đất, giúp nâng cao năng suất cây trồng và bảo vệ môi trường. Đặc biệt, nghiên cứu sẽ góp phần vào việc xây dựng các chính sách nông nghiệp phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội bền vững.

IV. Đóng góp mới của đề tài

Đề tài sử dụng phương pháp đánh giá đất thích hợp của FAO, kết hợp với phương pháp tiếp cận hệ thống và phương pháp tính trọng số (Analytic Hierarchy Process – AHP) để xác định các loại hình sử dụng đất nông nghiệp bền vững cho huyện Nghĩa Hưng. Phương pháp này không chỉ giúp đánh giá chính xác tiềm năng của đất mà còn tạo ra cơ sở dữ liệu hữu ích cho việc quy hoạch và quản lý đất đai. Đặc biệt, nghiên cứu sẽ chỉ ra những mô hình canh tác hiệu quả, từ đó khuyến khích nông dân áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sản xuất nông nghiệp giữ vai trò trụ cột trong việc bảo đảm an ninh lương thực và ổn định an sinh xã hội tại Việt Nam. Theo số liệu thống kê ngành nông nghiệp, lực lượng lao động nông, lâm và thủy sản chiếm tới 51,9% tổng số lao động xã hội. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa nhanh chóng đang tạo áp lực lớn, làm thu hẹp đáng kể quỹ đất canh tác màu mỡ. Huyện Nghĩa Hưng là địa bàn đồng bằng ven biển trọng điểm nằm ở phía Tây Nam tỉnh Nam Định, có tổng diện tích tự nhiên đạt 25.444,06 ha, trong đó đất sản xuất nông nghiệp chiếm 16.664,87 ha (tương đương 48,09%). Địa bàn được bồi đắp bởi 3 hệ thống sông lớn gồm sông Đào, sông Ninh Cơ và sông Đáy, hình thành các vùng bãi bồi ven biển giàu tiềm năng phát triển nông - thủy sản.

Dù năng suất lúa bình quân toàn huyện đã đạt mức ấn tượng 130 tạ/ha/năm, công tác quản lý tài nguyên đất tại địa phương vẫn đối mặt với nhiều bất cập lớn. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng và vật nuôi của các nông hộ còn mang tính tự phát, thiếu cơ sở khoa học đồng bộ. Hệ thống thủy lợi nội đồng chưa đáp ứng kịp thời yêu cầu thâm canh mới, kéo theo nguy cơ ô nhiễm nguồn nước và suy thoái thổ nhưỡng do dư lượng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật.

Đề tài tập trung giải quyết bài toán quy hoạch sử dụng đất thông qua mục tiêu xác định và đề xuất các loại hình sử dụng đất nông nghiệp bền vững tại huyện Nghĩa Hưng giai đoạn 2009 - 2011. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác để cân bằng hài hòa 3 trụ cột: tối ưu hóa giá trị kinh tế trên 1 ha canh tác, bảo đảm sinh kế xã hội cho hơn 80% hộ thuần nông và bảo vệ môi trường sinh thái ven biển lâu dài.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết phát triển bền vững theo tinh thần Tuyên bố Rio de Janeiro năm 1992 với 27 nguyên tắc phát triển và Tuyên bố Johannesburg năm 2002. Khung lý thuyết này khẳng định tính bền vững nông nghiệp phải dung hòa đồng thời hiệu quả kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ hệ sinh thái. Nghiên cứu cũng kế thừa định nghĩa của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cùng Nhóm tư vấn nghiên cứu nông nghiệp quốc tế (CGIAR) về quản trị tài nguyên sinh thái nông nghiệp không gây suy thoái đất.

Mô hình nghiên cứu kết hợp giữa Khung đánh giá đất đai của FAO (năm 1976 và 1993) với Quy trình phân tích thứ bậc (AHP) do Thomas Saaty đề xuất năm 1980. Các khái niệm học thuật cốt lõi được vận dụng xuyên suốt gồm: Loại hình sử dụng đất (LUT), Đơn vị bản đồ đất đai (LMU), Yêu cầu sử dụng đất (LUR), và Cấp độ thích hợp đất đai theo cấu trúc 4 cấp của FAO gồm Bộ, Hạng (S1 - Rất thích hợp với điểm chuẩn 100, S2 - Thích hợp với điểm chuẩn 70, S3 - Kém thích hợp với điểm chuẩn 50, N - Không thích hợp với điểm chuẩn 15), Hạng phụ và Đơn vị.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu ứng dụng quy trình 2 bước của FAO kết hợp phân tích đa chỉ tiêu không gian. Cỡ mẫu điều tra sơ cấp gồm 170 nông hộ (chiếm khoảng 0,28% tổng số hộ nông nghiệp trên địa bàn huyện). Phương pháp chọn mẫu phi ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng dựa trên tính đại diện theo 10 loại hình sử dụng đất và 4 đơn vị đất đai chính: đất phù sa trung tính ít chua, đất phù sa có tầng đốm gỉ, đất mặn ít/trung bình và đất mặn nhiều. Khảo sát thực địa được thực hiện thông qua việc đào và phân tích 64 phẫu diện chính, 70 phẫu diện phụ và 130 phẫu diện thăm dò theo tiêu chuẩn phân loại thổ nhưỡng FAO - UNESCO.

Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các cơ quan quản lý nhà nước giai đoạn 2009 - 2011. Phương pháp phân tích mẫu đất và nước tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia TCVN 4046-85, TCVN 5992:1995 và đối chiếu với các quy chuẩn QCVN 03:2008/BTNMT (kim loại nặng trong đất), QCVN 39:2011/BTNMT (nước tưới tiêu), QCVN 08:2008/BTNMT (chất lượng nước mặt). Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thứ bậc AHP kết hợp hệ thống thông tin địa lý GIS (sử dụng các phần mềm ArcGIS, MapInfo, MicroStation) là nhằm định lượng hóa chính xác ma trận so sánh cặp đôi giữa 7 yếu tố đơn vị đất đai, loại bỏ sự chủ quan và chuẩn hóa việc chồng xếp bản đồ đơn tính để xác định ranh giới thích nghi đất đai.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực nghiệm và phân tích hiệu quả tài chính đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

• Hiệu quả vượt trội của mô hình luân canh lúa - màu: So sánh với mô hình độc canh chuyên 2 vụ lúa truyền thống, các công thức luân canh cây vụ đông mang lại sự gia tăng thu nhập thuần rõ rệt. Công thức 2 vụ lúa kết hợp 1 vụ ngô đông giúp tăng thu nhập thuần gấp 1,30 lần (tương đương tăng 30%); công thức 2 vụ lúa kết hợp 1 vụ khoai lang tăng gấp 1,58 lần (tăng 58%); đặc biệt công thức 2 vụ lúa kết hợp 1 vụ khoai tây đông đạt mức tăng trưởng cao nhất, gấp 1,76 lần (tăng 76%) giá trị thu nhập thuần trên 1 ha canh tác.
• Giá trị kinh tế cao từ chuyển đổi nuôi trồng thủy sản: Mô hình chuyên canh rau màu cho hiệu quả kinh tế cao gấp 2 lần so với trồng lúa. Các loại hình nuôi trồng thủy sản nước lợ và nước mặn (tôm sú, tôm thẻ chân trắng, cá bống bớp, ngao vạng) đạt doanh thu cao gấp hàng chục lần so với đất lúa, đóng vai trò đòn bẩy kinh tế cho vùng bãi bồi ven sông Ninh Cơ và sông Đáy.
• Sự phân hóa rõ nét về mức độ thích hợp đất đai: Diện tích 5.840,92 ha đất chuyên 2 lúa phân bố chủ yếu trên nhóm đất phù sa trung tính ít chua đạt mức rất thích hợp (S1 với điểm số tổng hợp trên 80 điểm). Ngược lại, các vùng đất mặn nhiều ven biển hoàn toàn không thích hợp cho canh tác lúa nước (xếp hạng N với điểm số dưới 35 điểm), nhưng lại là môi trường tối ưu hạng S1 cho nuôi thủy sản nước lợ và mặn.
• Cảnh báo suy thoái môi trường đất và nước: Thực trạng sử dụng phân bón vô cơ không cân đối dẫn đến thất thoát nitơ lớn ra khí quyển (tỷ lệ phát thải khí NH3 từ phân hóa học chiếm 14%, phân hữu cơ chiếm 23%). Lượng bùn thải ao nuôi thủy sản công nghiệp chứa tới trên 45% hàm lượng nitơ và 22% chất hữu cơ, gây nguy cơ phú dưỡng hóa cục bộ nguồn nước mặt nếu không qua xử lý.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tạo nên sự chênh lệch lớn về hiệu quả kinh tế giữa các loại hình sử dụng đất bắt nguồn từ sự thích nghi sinh thái và giá trị gia tăng của nông sản hàng hóa. Các giống lúa đặc sản bản địa như Tám ấp bẹ Xuân Đài và Tám xoan Trực Thái có thời gian sinh trưởng 163 - 167 ngày, chịu úng khá và thích hợp với chân đất vàn trũng hơi mặn, tạo ra giá bán cao hơn hẳn lúa thuần nông nghiệp thông thường.

Khi so sánh với các nghiên cứu quy hoạch vùng đồng bằng sông Hồng, kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng về mặt sinh thái: việc luân canh lúa với cây trồng cạn tạo ra sự thay đổi xen kẽ giữa môi trường yếm khí và hảo khí. Cơ chế này giúp cắt đứt nguồn thức ăn của sâu bệnh hại trong đất, làm giảm đáng kể lượng thuốc trừ sâu sử dụng và duy trì độ phì nhiêu tầng đất mặt.

Trong báo cáo thực nghiệm, toàn bộ dữ liệu phân hạng thích hợp và phân tích tài chính có thể được trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ cột chồng mô tả cơ cấu chi phí - doanh thu của 10 loại hình sử dụng đất, kết hợp cùng bảng ma trận trọng số AHP thể hiện tầm quan trọng của 7 lớp bản đồ chuyên đề (đất, độ mặn, thành phần cơ giới, chế độ tưới, chế độ tiêu, địa hình tương đối và hàm lượng các bon hữu cơ).

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hiện thực hóa chiến lược sử dụng đất nông nghiệp bền vững tại huyện Nghĩa Hưng, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

• Tối ưu hóa cơ cấu cây trồng và mở rộng luân canh lúa - màu: Chuyển đổi linh hoạt từ 25% đến 30% diện tích đất 2 lúa năng suất thấp sang công thức luân canh 2 lúa kết hợp 1 vụ đông (khoai tây, ngô, đậu đỗ) hoặc mô hình 1 lúa - 1 vụ nuôi thủy sản nước lợ. Mục tiêu nâng giá trị sản xuất bình quân trên 1 ha đất canh tác tăng thêm từ 35% đến 50% trước năm 2025. Chủ thể thực hiện: Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn huyện Nghĩa Hưng chủ trì, phối hợp với UBND các xã và Hợp tác xã nông nghiệp.
• Hiện đại hóa hệ thống thủy lợi phân vùng mặn - ngọt: Tiến hành nạo vét, kiên cố hóa 100% các tuyến kênh cấp và thoát nước nội đồng tách biệt hoàn toàn giữa vùng ngọt hóa trồng trọt và vùng mặn/lợ nuôi trồng thủy sản. Mục tiêu giảm thiểu trên 80% rủi ro xâm nhập mặn trong mùa khô giai đoạn 2022 - 2026. Chủ thể thực hiện: Công ty Trách nhiệm Hữu hạn một thành viên Khai thác Công trình Thủy lợi huyện Nghĩa Hưng.
• Kiểm soát ô nhiễm và áp dụng kỹ thuật canh tác sinh thái: Thực hiện nghiêm ngặt nguyên tắc 4 đúng trong sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, thay thế tối thiểu 40% phân bón hóa học bằng chế phẩm sinh học và phân hữu cơ vi sinh ủ hoai mục. Kiểm soát 100% các cơ sở nuôi thủy sản công nghiệp xây dựng ao lắng xử lý bùn thải đạt chuẩn QCVN 08:2008/BTNMT trước năm 2025. Chủ thể thực hiện: Trạm Khuyến nông và Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Nghĩa Hưng.
• Bảo tồn hành lang rừng phòng hộ và bãi bồi ven biển: Giữ vững diện tích rừng ngập mặn sú vẹt đước, phát triển mô hình sinh thái tôm - rừng kết hợp bãi triều nuôi ngao vạng tại khu vực cửa sông Ninh Cơ và sông Đáy, duy trì tỷ lệ che phủ rừng ven biển ổn định trên 15% diện tích tự nhiên đến năm 2030. Chủ thể thực hiện: UBND huyện Nghĩa Hưng phối hợp cùng Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Nam Định.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Lãnh đạo và chuyên viên tại Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Nam Định, Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Nông nghiệp huyện Nghĩa Hưng. Ứng dụng thực tế: Xây dựng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất cấp huyện định kỳ 5 năm, 10 năm và lập đề án chuyển dịch cơ cấu cây trồng ven biển.
• Chuyên gia và viện nghiên cứu chuyên ngành: Các nhà khoa học thuộc lĩnh vực Thổ nhưỡng, Quản lý đất đai, Nông nghiệp sinh thái và Biến đổi khí hậu. Ứng dụng thực tế: Tham khảo phương pháp tích hợp AHP - GIS trong phân hạng thích hợp đất đai chi tiết cấp huyện.
• Hợp tác xã nông nghiệp và doanh nghiệp phát triển chuỗi giá trị: Các giám đốc Hợp tác xã, chủ trang trại nông nghiệp và doanh nghiệp nuôi trồng thủy sản ven biển. Ứng dụng thực tế: Lựa chọn công thức luân canh lúa - màu đạt tỷ suất lợi nhuận cao nhất và áp dụng kỹ thuật xử lý môi trường ao nuôi hiệu quả.
• Học viên cao học và sinh viên đại học: Học viên chuyên ngành Quản lý đất đai, Khoa học môi trường, Kinh tế nông nghiệp. Ứng dụng thực tế: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về cấu trúc điều tra nông thôn RRA, phương pháp chọn mẫu phân tầng và kỹ thuật lập mô hình bản đồ chuyên đề.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao luận văn kết hợp phương pháp AHP với khung đánh giá đất của FAO?

Khung FAO xác định mức độ thích nghi sinh thái tự nhiên theo 4 cấp (S1, S2, S3, N), trong khi phương pháp AHP cho phép tính toán trọng số định lượng khoa học cho từng yếu tố bản đồ đất đai thông qua ma trận so sánh cặp đôi. Sự kết hợp này giúp loại bỏ tối đa tính chủ quan của chuyên gia, đảm bảo độ chính xác quy hoạch đạt trên 90%.

Mô hình luân canh 2 vụ lúa kết hợp 1 vụ màu mang lại lợi ích môi trường gì?

Luân canh lúa nước với cây trồng cạn như khoai tây, ngô tạo ra sự chuyển hóa liên tục giữa điều kiện yếm khí và hảo khí. Cơ chế này giúp cắt đứt vòng đời của hạch nấm, vi khuẩn và cỏ dại trong đất, giảm hơn 30% nhu cầu phun thuốc bảo vệ thực vật hóa học và cải thiện độ tơi xốp cho đất phù sa.

Đất mặn tại huyện Nghĩa Hưng có tiềm năng nông nghiệp như thế nào?

Nhóm đất mặn ít, mặn trung bình và mặn nhiều phân bố dọc theo bãi bồi 3 cửa sông rất thích hợp cho việc phát triển các mô hình nuôi trồng thủy sản nước lợ và nước mặn giá trị cao như tôm sú, cá bống bớp, cua biển và ngao vạng, mang lại giá trị kinh tế gấp 2 đến hàng chục lần canh tác lúa truyền thống.

Những chỉ tiêu tài chính nào được sử dụng để đánh giá tính bền vững kinh tế?

Tính bền vững kinh tế được định lượng qua 6 chỉ tiêu chuẩn mực gồm: Giá trị sản xuất (GO), Tổng chi phí sản xuất (C), Giá trị gia tăng (VA), Thu nhập hỗn hợp (MI), Tỷ suất lợi nhuận trên chi phí (R) và Giá trị ngày công lao động, đảm bảo nông hộ đạt mức lợi nhuận ròng tối thiểu trên 30% theo quy định hiện hành.

Làm cách nào kiểm soát ô nhiễm môi trường do bùn thải ao nuôi thủy sản?

Cần thiết kế hệ thống ao nuôi có ao lắng sinh học riêng biệt, thu gom triệt để lượng bùn thải chứa trên 45% nitơ và 22% hợp chất hữu cơ để xử lý làm phân bón sinh học, đồng thời áp dụng chế phẩm vi sinh nhằm kiểm soát các chỉ số COD, NH3 trong nước xả thải đạt quy chuẩn QCVN 08:2008/BTNMT trước khi đưa ra môi trường.

Kết luận

• Đã số hóa và chuẩn hóa toàn diện cơ sở dữ liệu thổ nhưỡng, địa hình và thủy văn trên tổng diện tích 25.444,06 ha đất tự nhiên của huyện Nghĩa Hưng.
• Xây dựng thành công hệ thống bản đồ phân hạng thích hợp đất đai tỷ lệ 1/25.000 cho 10 loại hình sử dụng đất nông nghiệp có triển vọng cao.
• Chứng minh thực nghiệm mô hình luân canh 2 lúa kết hợp 1 màu vụ đông giúp gia tăng thu nhập thuần từ 1,30 lần đến 1,76 lần so với độc canh chuyên lúa.
• Xác lập quy trình tích hợp ma trận trọng số AHP với phần mềm ArcGIS, tạo công cụ định lượng chuẩn xác phục vụ quy hoạch sử dụng đất cấp huyện.
• Đề xuất 4 hệ thống giải pháp kỹ thuật, kinh tế và môi trường đồng bộ nhằm thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu tại vùng đồng bằng ven biển.

Đóng góp cốt lõi của luận văn là hoàn thiện phương pháp luận đánh giá đất đai định lượng đa mục tiêu, cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng cho công tác tái cơ cấu nông nghiệp bền vững. Kế hoạch tiếp theo cần tập trung quan trắc định kỳ chất lượng đất và nước tại 29 điểm thực nghiệm theo chu kỳ giai đoạn 2026 - 2030. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và chính quyền địa phương hãy áp dụng ngay khung đánh giá này vào công tác lập quy hoạch sử dụng đất để tối ưu hóa nguồn lực tài nguyên và nâng cao sinh kế bền vững cho người dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Cơ sở khoa học của sử dụng đất nông nghiệp bền vững 1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1 Phát triển bền vững Khái niệm “Phát triển bền vững” xuất hiện trong phong trào bảo vệ môi trường từ những năm đầu thập niên 70 của thế kỷ XX. Hội đồng thế giới về môi trường và phát triển (WCED, 1986) [80], đã đề xuất “Chương trình tương lai của chúng ta”. Sau đó, Hội nghị Olympic thế giới (thể thao và môi trường) (1992) [72], đã đưa ra “Chương trình nghị sự 21”. Hai chương trình này đều định nghĩa: “Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng các nhu cầu hiện tại mà không làm thương tổn đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai”.

Hội đồng Liên Hợp Quốc trong Hội nghị Rio de Janeiro về môi trường và phát triển (1992) [78], có 182 nước tham gia đã thông qua bản tuyên bố Rio de Janeiro về môi trường và phát triển. Bản tuyên bố này đã đưa ra 27 nguyên tắc cho sự phát triển và bảo vệ môi trường. Hội đồng Liên Hợp Quốc trong Hội nghị về phát triển bền vững (2002) [79], đã thông qua bản tuyên bố “Johannesburg”. Trong bản tuyên bố này đã nêu, phát triển bền vững là có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa 3 mặt của sự phát triển gồm: phát triển kinh tế (nhất là tăng trưởng kinh tế), phát triển xã hội (nhất là thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, xóa đói giảm nghèo và giải quyết việc làm) và bảo vệ môi trường (nhất là xử lý, khắc phục ô nhiễm, phục hồi và cải thiện chất lượng môi trường; phòng chống cháy và chặt phá rừng; khai thác hợp lý và sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và nâng cao chất lượng môi trường sống).

5 FAO (1991) [56] và FAO (1994) [67], đề xuất “Phát triển bền vững là quản lý và bảo vệ nguồn lực tự nhiên, định hướng sự thay đổi công nghệ, thể chế, nhằm đảm bảo và đáp ứng các nhu cầu ngày càng tăng của con người trong các thế hệ hiện tại và tương lai”.2 Nông nghiệp bền vững Mục đích của nông nghiệp bền vững là kiến tạo một hệ thống nông nghiệp bền vững về mặt sinh thái, có tiềm lực về mặt kinh tế, có khả năng thoả mãn những nhu cầu ngày càng tăng của con người mà không làm suy thoái đất, không làm ô nhiễm môi trường trên cơ sở sử dụng hợp lý tài nguyên. Nhóm tư vấn về nghiên cứu nông nghiệp quốc tế (1989) [77], cho rằng “Nông nghiệp bền vững là sự quản lý thành công nguồn nhân lực cho nông nghiệp, để thỏa mãn các nhu cầu thay đổi của con người, trong khi vẫn giữ vững hoặc nâng cao được chất lượng môi trường và bảo tồn các nguồn tài nguyên thiên nhiên”. FAO (1991) [56] và FAO (1994) [67], định nghĩa “Phát triển bền vững trong lĩnh vực nông lâm ngư là bảo tồn đất đai, nguồn nước, các nguồn di truyền động thực vật, môi trường không suy thoái, kỹ thuật phù hợp, kinh tế phát triển và xã hội chấp nhận được”. Theo nghiên cứu nông nghiệp Hội nghị ở New Delhi Ấn Độ về quản lý nông nghiệp bền vững (Baier, 1990) [55], “Hệ thống nông nghiệp bền vững là hệ thống có hiệu quả kinh tế, đáp ứng nhu cầu xã hội về an ninh lương thực, đồng thời giữ gìn, cải thiện tài nguyên thiên nhiên và chất lượng của môi trường sống cho đời sau”.R (1993) [57], đã định nghĩa “Một hệ thống nông nghiệp bền vững phải đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao về ăn và mặc thích hợp; có hiệu quả kinh tế, môi trường và xã hội; gắn với việc tăng phúc lợi trên đầu người”.3 Hệ sinh thái nông nghiệp Hệ sinh thái nông nghiệp là hệ sinh thái do con người tạo ra với mục đích thỏa mãn nhu cầu trên nhiều mặt và ngày càng tăng của mình.

Hệ sinh thái nông nghiệp duy trì trên cơ sở quy luật khách quan của nó, tương đối đơn giản về thành phần và đồng nhất về cấu trúc, chưa cân bằng, kém bền vững và dễ bị phá vỡ. Hệ sinh thái nông nghiệp được duy trì dưới sự tác động thường xuyên của con người, nếu ngừng tác động nó sẽ quay về hệ sinh thái tự nhiên (Trần Đức Viên, 2004) [54].2 Chỉ tiêu đánh giá sử dụng đất nông nghiệp bền vững 1.1 Đảm bảo bền vững kinh tế ¾ Hướng dẫn quy hoạch sử dụng đất của FAO (1993) [66], các chỉ tiêu đánh giá tính bền vững về kinh tế gồm: - Tổng lợi nhuận: Là giá trị sản xuất trừ đi tổng chi phí biến đổi được phân bổ trực tiếp (đối với cây trồng chi phí gồm: hạt giống, phân bón, nhiên liệu, nước, lao động, máy móc thuê…). - Thu nhập thuần: Là tổng lợi nhuận trừ đi các chi phí cố định cho sản xuất. - Giá trị hiện hữu thuần: Giá trị hiện hữu của lợi ích trừ đi giá trị hiện hữu của chi phí.

- Tỉ lệ lợi ích/chi phí: Giá trị hiện hữu của lợi ích chia cho giá trị hiện hữu của chi phí. - Mức hoàn trả vốn. ¾ Hội Khoa học Đất Việt Nam (2000) [23], lại đề xuất: - Năng suất cao: + Hệ thống sử dụng đất phải có mức năng suất sinh học cao hơn mức bình quân vùng có cùng điều kiện đất đai. + Xu thế năng suất phải tăng dần.

7 - Chất lượng sản phẩm: Đạt tiêu chuẩn tiêu thụ tại địa phương, trong nước và xuất khẩu, tùy mục tiêu thị trường. - Tổng giá trị sản phẩm trên đơn vị diện tích. - Giảm rủi ro: Hệ thống có mức thiệt hại do thiên tai, sâu bệnh thấp nhất. ¾ Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (2009) [7], chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế cho cây trồng ngắn ngày gồm: Giá trị sản xuất, chi phí, lợi nhuận, tỷ suất lợi nhuận, giá trị ngày công.

¾ Những thuận lợi và khó khăn về hiệu quả kinh tế sử dụng đất nông nghiệp vùng ven biển: - Những thuận lợi: Vùng ven biển có nhiều loại hình sử dụng đất (LUT) có giá trị kinh tế cao (nuôi trồng thủy sản nước lợ, nước mặn, trồng lúa đặc sản và hoa màu) - Những khó khăn: Gặp nhiều rủi ro do thiên tai (bão, lũ lụt, xâm nhập mặn, sâu, bệnh…) làm cho hiệu quả kinh tế của các LUT ít ổn định.2 Đảm bảo bền vững xã hội ¾ Hướng dẫn quy hoạch sử dụng đất của FAO (1993) [66], các chỉ tiêu bền vững về xã hội gồm: - Dân số: Quy mô, phân bố, cấu trúc tuổi, di dân. - Nhu cầu cơ bản của người sử dụng đât: An ninh lương thực, giảm bớt rủi ro. - Cơ hội việc làm và thu nhập. - Quyền sở hữu đất đai.

- Quy hoạch (các hệ thống sử dụng đất) phải nằm trong khuôn khổ của pháp luật. - Được cộng đồng chấp nhận: Một hệ thống sử dụng đất cho dù tối ưu với cấp huyện hay cấp cao hơn, nhưng nông hộ không thể thực hiện thì cũng 8 không thể lựa chọn. ¾ Hội Khoa học Đất Việt Nam (2000) [23], đã đề xuất: - Đáp ứng nhu cầu của nông hộ: Đây là điều phải quan tâm trước nếu muốn họ quan tâm đến lợi ích lâu dài (bảo vệ đất, môi trường…). Sản phẩm thu được cần thỏa mãn ăn, mặc và nhu cầu sống hàng ngày, sau đó mới vươn lên sản xuất hàng hóa.

- Hệ thống muốn bền vững phải không vượt quá khả năng khả thi của nông hộ (vốn, lao động, kỹ thuật, quyền sử dụng đất đai). - Sự tham gia của người dân vào quản lý đất đai, từ bước quy hoạch đến tiêu thụ sản phẩm. - Cải thiện bình đẳng giới và quyền trẻ em trong cộng đồng: Giảm công việc nặng nhọc cho phụ nữ và không sử dụng lao động trẻ em. - Phù hợp với pháp luật hiện hành.

- Được cộng đồng chấp nhận. - Đảm bảo an ninh lương thực ¾ Những thuận lợi và khó khăn về hiệu quả xã hội sử dụng đất nông nghiệp vùng ven biển: - Những thuận lợi: Những sản phẩm nông nghiệp đều đáp ứng nhu cầu tại chỗ cho nông hộ. Ngoài việc đảm bảo an ninh lương thực cho địa phương, vùng ven biển còn sản xuất hàng hóa, vì nơi đây là những vựa lúa và nuôi trồng thủy sản rộng lớn. - Những khó khăn: Vùng đồng bằng ven biển thường có mật độ dân số đông, đất đai hạn hẹp, nhu cầu sử dụng đất của nông hộ thường lớn hơn diện tích đất hiện có, đất đai được sử dụng triệt để vào sản xuất.

Giải quyết việc làm cho người lao động từ nông nghiệp chiếm tỉ lệ lớn, nhưng số lao động thất nghiệp vẫn còn nhiều.3 Đảm bảo bền vững môi trường và sinh vật Để đánh giá mức độ bền vững của hệ thống nông nghiệp về mặt sinh thái môi trường, người ta thường dùng các chỉ tiêu thể hiện tính bền vững của đất, sinh vật và của môi trường. ¾ Hướng dẫn quy hoạch sử dụng đất của FAO (1993) [66], các chỉ tiêu bền vững về môi trường bao gồm: - Tài nguyên đất và nước: Mức độ xói mòn đất, lở đất và bồi tụ; đảm bảo cung cấp nước, chất lượng nước trong và ngoài khu vực quy hoạch hệ thống sử dụng đất. - Tài nguyên rừng và đồng cỏ, chất lượng môi trường sống của động vật hoang dã: Mức độ mất rừng hoặc suy thoái rừng; cấu trúc và thành phần của rừng, đồng cỏ và đất ngập nước. Đây là điều kiện cần thiết để đảm bảo cuộc sống của động vật hoang dã, bảo tồn nguồn gien.

- Giá trị cảnh quan phục vụ du lịch: Bảo tồn tài nguyên du lịch, vui chơi giải trí. ¾ Hội Khoa học Đất Việt Nam (2000) [23], đề xuất: - Tính bền vững của đất: Dựa vào sự biến đổi của các chỉ tiêu vật lý, hoá học và sinh học của đất theo thời gian để đánh giá tính bền vững của đất. + Độ phì nhiêu của đất phải tăng dần nhờ việc cung cấp thường xuyên chất hữu cơ cho đất. + Giảm thiểu lượng đất mất hàng năm dưới mức cho phép.

+ Khử hay giảm thiểu tối đa các yếu tố có hại trong đất. + Thực hiện tốt các biện pháp canh tác. - Tính bền vững sinh vật: Quỹ gien sẵn có được duy trì, phục tráng và bổ sung bằng các loài mới. Một hệ canh tác nếu tận dụng được nhiều loài bản địa đã được chọn lọc lâu đời và thích hợp với điều kiện địa phương, lại được bổ 10 sung thêm những giống mới, sẽ được đánh giá cao về tính bền vững sinh thái.

- Tính bền vững môi trường: Đó là việc quản lý đầu vào và đầu ra của hệ thống nông nghiệp để không ảnh hưởng xấu đến môi trường.