Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN VÀ SỰ ĐIỀU CHỈNH CỦA PHÁP LUẬT ĐỐI VỚI BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN 1. Khái quát chung về bảo hiểm xã hội tự nguyện 1. Quan niệm về bảo hiểm xã hội tự nguyện 1. Bảo hiểm xã hội Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, con người thông qua lao động để nuôi sống bản thân mình.
Song, không phải lúc nào lao động cũng tạo ra của cải vật chất, tạo ra thu nhập để phục vụ cho con người. Con người có lúc phải đối mặt với những khó khăn do tự nhiên đem lại hoặc gặp những biến cố rủi ro bất ngờ xảy ra như bị ốm đau, bị tai nạn lao động, bị mất khả năng lao động hay suy giảm khả năng lao động… Điều này dẫn đến việc con người phải nương tựa nhau và cùng giúp đỡ nhau để giải quyết vấn đề bằng nhiều cách khác nhau. Trong xã hội khi con người gặp những biến cố trên họ liên kết với nhau trên tinh thần đoàn kết tương trợ giữa các thành viên trong cộng đồng để gánh vác sẻ chia bớt khó khăn. Và một trong những biện pháp hữu hiệu nhất để dàn trải những rủi ro bất lợi cho NLĐ là tiến hành lập một quỹ tiền tệ tập trung trên phạm vi quốc gia và tiến hành bảo hiểm cho các đối tượng NLĐ trong phạm vi của quỹ này.
Cho tới nay, tất cả các quốc gia trên thế giới đều thừa nhận được hưởng dịch vụ ASXH là một trong những quyền của con người trong mọi thời đại và mọi chế độ xã hội. Việc thực hiện ASXH không bị giới hạn bởi bất kỳ rào cản chính trị hay địa lý nào, thể hiện rõ nhất đó là các hoạt động cứu trợ xã hội, các hiệp định hợp tác về BHXH giữa các quốc gia vì một thế giới hoà bình, ổn định và phát triển. An sinh xã hội ngày càng chứng minh được vai trò quan trọng đối với mỗi quốc gia trên 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thế giới [48, tr. Bảo hiểm xã hội được ra đời và lần đầu tiên xuất hiện vào thế kỷ XIX dưới thời thủ tướng Bismarck của Đức, để trợ giúp cho NLĐ gặp rủi ro biến cố bị suy giảm hay mất khả năng lao động dẫn đến bị suy giảm hay mất thu nhập.
Trong hệ thống này đã tồn tại các chế độ: ốm đau, tai nạn lao động, tuổi già và tàn tật. Có thể nói BHXH của Đức ra đời, tồn tại và phát triển đã đánh dấu mốc quan trọng trong tiến trình phát triển hệ thống BHXH trên thế giới, đặc biệt việc ghi nhận cơ chế ba bên trong việc đóng góp quỹ BHXH, bao gồm: giới chủ, giới thợ và Nhà nước. Thực tế đã chứng minh BHXH là một chính sách xã hội có lịch sử khá lâu và đã có nhiều thay đổi về chất với nhiều mô hình phong phú, được thực hiện ở hàng trăm nước trên thế giới. Với tác dụng tích cực của chính sách BHXH mà nhiều nước trên thế giới thiết lập hệ thống quốc gia về BHXH như Pháp (1930), Hoa Kỳ (1935)… Liên hợp quốc đã ghi nhận trong Tuyên ngôn nhân quyền 1948 (10/12/1948) như sau: Tất cả mọi người với tư cách là thành viên của xã hội đều có quyền hưởng BHXH.
Quyền đó được đặt trên sự thỏa thuận các quyền về kinh tế - xã hội và văn hóa cần cho nhân cách và sự tự do phát triển của con người. Công ước số 102 (1952) của Tổ chức Lao động Quốc tế là công ước quy định các quy phạm tối thiểu về ASXH, trong đó các chế độ BHXH là nòng cốt, đưa ra khuyến nghị về các chế độ BHXH đối với các nước thành viên. Tuy nhiên, cho đến nay định nghĩa thế nào là BHXH vẫn là vấn đề còn nhiều tranh luận với nhiều quan điểm và được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau: Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO): BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua các biện pháp cộng đồng, nhằm chống lại các khó khăn về kinh tế, xã hội do bị ngừng hoặc giảm thu nhập, gây ra sự ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già và chết; đồng thời đảm bảo các chăm sóc y tế và trợ cấp cho gia đình đông con [31, tr. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho NLĐ khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm bảo đảm an toàn đời sống cho NLĐ và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội [31, tr.
Theo Luật BHXH 2006 và nay là Luật BHXH sửa đổi 2014 giải thích khái niệm: “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH” [41, Điều 3]. Theo quy định pháp luật thì BHXH bao gồm hai loại hình bảo hiểm là BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện. Mặt khác, do đặc thù về bản chất luôn thực hiện đồng thời cả hai mục đích chính trị, xã hội và kinh tế, nên BHXH còn được tiếp cận và nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau: Dưới góc độ xã hội, BHXH là sự liên kết của NLĐ, NSDLĐ và sự hỗ trợ của Nhà nước xuất phát từ lợi ích chung của toàn xã hội. Khi tham gia quan hệ BHXH thì NLĐ sẽ được hưởng một khoản trợ cấp nhất định nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định.
Bảo hiểm xã hội nhằm đảm bảo đời sống vật chất cho NLĐ khi họ gặp những rủi ro, biến cố trong cuộc sống, qua đó đã góp phần đảm bảo an toàn xã hội. Trong cuộc sống, khi NLĐ gặp rủi ro thì việc khắc phục những khó khăn về tài chính, chi phí khám chữa bệnh và an dưỡng tuổi già là những nhu cầu thiết yếu. Vì vậy, Nhà nước cần thiết phải có giải pháp để giải quyết những vấn đề phát sinh xảy ra đối với NLĐ, nhằm giúp họ vượt qua khó khăn, ổn định đời sống, đồng thời cũng là giải pháp nhằm ổn định xã hội. Khi đó, vai trò của BHXH được thể hiện rõ nét là sự bù 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đắp thu nhập cho NLĐ, giữ vững nền sản xuất, đảm bảo ổn định xã hội.
Vì vậy, dưới góc độ xã hội BHXH là một bộ phận quan trọng trong nội dung của hệ thống bảo đảm xã hội “bảo đảm xã hội là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng để đối phó khó khăn về kinh tế xã hội do bị ngưng hoặc bị giảm nhiều về thu nhập gây ra bởi ốm đau, mất khả năng lao động, tuổi già và chết, việc cung cấp chăm sóc y tế và việc trợ cấp cho các gia đình đông con”. Do vậy, xét về bản chất xã hội thì BHXH có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với việc thực hiện mục tiêu tiến bộ và công bằng xã hội. Dưới góc độ kinh tế, BHXH được hiểu là quá trình tổ chức và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung được hình thành từ sự đóng góp của NSDLĐ và NLĐ, đó là quỹ tiền tệ dự trữ của cộng đồng nhằm hỗ trợ cho việc giải quyết những nhu cầu sinh sống thiết yếu của NLĐ và gia đình họ khi họ gặp những rủi ro dẫn đến việc giảm hoặc mất khả năng thanh toán từ thu nhập của họ. Trong quá trình lao động con người không tránh khỏi những rủi ro như: ốm đau, bệnh tật, mất việc làm, tai nạn lao động….
Do đó để đảm bảo cuộc sống NLĐ phải có đủ khả năng tài chính để đảm bảo cho việc trang trải và bù đắp những tổn thất khi xảy ra. Khi đó, NLĐ sẽ đóng góp một khoản tiền vào nguồn quỹ chung (gọi là quỹ BHXH), khi họ gặp rủi ro thì quỹ BHXH thực hiện chức năng hỗ trợ, bù đắp phần thu nhập đó cho NLĐ, nhằm giúp họ ổn định cuộc sống. Chính vì vậy, để ổn định cuộc sống NLĐ phải tìm đến các biện pháp đảm bảo thu nhập cho chính mình trong những trường hợp rủi ro. Do vậy, dưới góc độ kinh tế, BHXH thể hiện quá trình phân phối lại thu nhập giữa những người tham gia bảo hiểm, thông qua việc hình thành quỹ tiền tệ chung.
Dưới góc độ pháp lý, BHXH là tổng thể các quy định của Nhà nước về quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của các bên khi tham gia vào quan hệ BHXH; mức đóng góp, phương thức đóng góp và mức hưởng đối với những đối tượng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com áp dụng BHXH. Trên cơ sở các quy định pháp luật buộc các bên tham gia phải tuân thủ nghiêm khắc và có các chế tài cụ thể khi vi phạm. Khi được Nhà nước điều chỉnh bằng pháp luật, BHXH đã trở thành quyền và nghĩa vụ cơ bản của các bên tham gia, xét trên cả bình diện quốc gia và quốc tế. Như vậy, về phương diện pháp lý BHXH là tổng hợp các quy định của pháp luật nhằm bảo vệ NLĐ; sử dụng nguồn đóng góp của NLĐ, NSDLĐ và sự tài trợ, bảo hộ của Nhà nước nhằm trợ cấp vật chất cho người được bảo hiểm (hoặc gia đình của họ) trong trường hợp ốm đau, tai nạn lao động, thai sản, hết tuổi lao động hoặc chết.
Tóm lại BHXH là sự tổ chức “đền bù” hậu quả của những “rủi ro xã hội” hoặc các sự kiện bảo hiểm. Sự đền bù này được thực hiện thông qua quá trình tổ chức và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung hình thành do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH và các nguồn thu hợp pháp khác của quỹ BHXH. Như vậy, BHXH là quá trình phân phối lại thu nhập hay đó là việc “bảo hiểm” nguồn thu nhập cho NLĐ. Xét trên phạm vi toàn xã hội, BHXH là một bộ phận của tổng sản phẩm trong nước (GDP), được xã hội phân phối lại cho những thành viên khi phát sinh nhu cầu BHXH như ốm đau, sinh đẻ, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, già yếu, chết… Xét trong nội tại BHXH, sự phân phối của BHXH được thực hiện theo cả chiều dọc và chiều ngang.