Khóa luận: Ảnh hưởng tin giả trên MXH đối với người trẻ Hà Nội – Hoàng Thị Khánh Ly, Bưu chính Viễn thông

Nghiên cứu ảnh hưởng của tin giả trên mạng xã hội đối với người trẻ tại Việt Nam, phân tích tác động và giải pháp nâng cao nhận thức.

• Tác giả: Hoàng Thị Khánh Ly
• Người hướng dẫn: ThS. Lương Văn Lâm
• Trường học: Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông
• Chuyên ngành: Truyền thông Đa phương tiện
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Tin Giả Trên Mạng Xã Hội Đối Với Người Trẻ Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 2. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 5. Ý NGHĨA LÝ LUẬN VÀ GIÁ TRỊ THỰC TIỄN ĐỀ TÀI
• 6. KẾT CẤU KHÓA LUẬN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TIN GIẢ
• 1.1. Khái niệm về tin giả
• 1.1.1. Định nghĩa tin giả
• 1.2. Lịch sử hình thành của tin giả
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TIN GIẢ TRÊN MẠNG XÃ HỘI VÀ TÁC ĐỘNG ĐẾN NGƯỜI TRẺ VIỆT NAM
• 2.1. Phân loại về cách thức tạo tin giả
• 2.1.1. Dung ra tin giả với thông tin hoàn toàn không chính xác
• 2.1.2. Phóng đại tiếp một phần sự thật của thông tin được đăng tải
• 2.1.3. Phân loại tin giả theo nội dung
• 2.1.3.1. Tin giả về chính trị
• 2.1.3.2. Tin giả về y tế, sức khỏe
• 2.1.3.3. Tin giả về giáo dục
• 2.1.3.4. Tin giả về văn hóa, giải trí
• 2.2. Tác động của tin giả đến người trẻ
• 2.2.1. Tác động đến tâm lý người trẻ
• 2.2.2. Tác động đến hành vi người trẻ
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 3.1. Đối với các công ty cung cấp nền tảng dịch vụ mạng xã hội
• 3.2. Đối với người trẻ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ảnh Hưởng Của Tin Giả Trên Mạng Xã Hội

Tin giả đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng trong xã hội hiện đại, đặc biệt là trên các nền tảng mạng xã hội. Tại Việt Nam, với sự gia tăng sử dụng mạng xã hội, tin giả đã ảnh hưởng đến nhận thức và hành vi của người trẻ. Theo báo cáo của Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters, trong thời gian đại dịch COVID-19, lượng tin giả trên mạng xã hội đã tăng mạnh, gây hoang mang cho người dùng. Việc hiểu rõ về tin giả và tác động của nó là rất cần thiết để bảo vệ người trẻ khỏi những thông tin sai lệch.

1.1. Khái Niệm Tin Giả Và Tác Động Của Nó

Tin giả được định nghĩa là thông tin sai lệch, không có căn cứ, được phát tán với mục đích gây hiểu lầm. Tác động của tin giả đến người trẻ rất lớn, từ việc thay đổi nhận thức đến hành vi tiêu cực trong xã hội.

1.2. Tình Hình Tin Giả Trên Mạng Xã Hội Tại Việt Nam

Mạng xã hội tại Việt Nam đang trở thành môi trường lý tưởng cho tin giả phát tán. Số liệu cho thấy, khoảng 88% thông tin sai lệch xuất hiện trên các nền tảng mạng xã hội, ảnh hưởng đến hàng triệu người trẻ.

II. Vấn Đề Tin Giả Đối Với Người Trẻ Tại Việt Nam

Người trẻ là đối tượng dễ bị ảnh hưởng bởi tin giả do thiếu kinh nghiệm và khả năng phân tích thông tin. Họ thường xuyên tiếp xúc với thông tin trên mạng xã hội mà không có sự kiểm chứng. Điều này dẫn đến những nhận thức sai lệch và hành vi không đúng đắn trong việc tiếp nhận thông tin.

2.1. Tâm Lý Người Trẻ Và Sự Tiếp Nhận Tin Giả

Tâm lý người trẻ thường dễ bị tác động bởi cảm xúc và sự ảnh hưởng từ bạn bè. Họ có xu hướng tin tưởng vào thông tin được chia sẻ mà không kiểm tra nguồn gốc.

2.2. Hành Vi Chia Sẻ Tin Giả Trên Mạng Xã Hội

Nhiều người trẻ không nhận thức được rằng việc chia sẻ tin giả có thể gây hại cho bản thân và cộng đồng. Hành vi này không chỉ làm lan truyền thông tin sai lệch mà còn tạo ra sự hoang mang trong xã hội.

III. Phương Pháp Nhận Diện Tin Giả Trên Mạng Xã Hội

Để giảm thiểu tác động của tin giả, người trẻ cần trang bị cho mình những kỹ năng nhận diện thông tin chính xác. Việc này bao gồm việc kiểm tra nguồn gốc thông tin, xác minh tính xác thực và phân tích nội dung trước khi chia sẻ.

3.1. Cách Kiểm Tra Nguồn Gốc Thông Tin

Người trẻ nên tìm hiểu về nguồn gốc của thông tin trước khi tin tưởng hoặc chia sẻ. Việc kiểm tra các trang web uy tín và xác minh thông tin từ nhiều nguồn khác nhau là rất quan trọng.

3.2. Phân Tích Nội Dung Trước Khi Chia Sẻ

Trước khi chia sẻ thông tin, người trẻ cần phân tích nội dung để đảm bảo rằng nó không chứa thông tin sai lệch. Việc này giúp giảm thiểu sự lan truyền của tin giả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Trong Việc Giảm Thiểu Tin Giả

Các tổ chức và cá nhân cần có những biện pháp cụ thể để giảm thiểu tác động của tin giả. Việc giáo dục người trẻ về nhận thức thông tin và kỹ năng phân tích là rất cần thiết.

4.1. Giáo Dục Về Nhận Thức Thông Tin

Các chương trình giáo dục nên được triển khai để nâng cao nhận thức của người trẻ về tin giả. Việc này giúp họ hiểu rõ hơn về cách nhận diện và xử lý thông tin.

4.2. Tăng Cường Sự Kiểm Soát Thông Tin Trên Mạng

Các nền tảng mạng xã hội cần có những biện pháp kiểm soát thông tin chặt chẽ hơn để ngăn chặn sự phát tán của tin giả. Điều này bao gồm việc phát hiện và gỡ bỏ các thông tin sai lệch.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Tin Giả Trên Mạng Xã Hội

Tin giả sẽ tiếp tục là một thách thức lớn trong tương lai, đặc biệt là khi công nghệ ngày càng phát triển. Việc nâng cao nhận thức và kỹ năng cho người trẻ là rất cần thiết để họ có thể đối phó với vấn đề này.

5.1. Dự Đoán Xu Hướng Tin Giả Trong Tương Lai

Với sự phát triển của công nghệ, tin giả có thể trở nên tinh vi hơn. Người trẻ cần phải luôn cảnh giác và cập nhật kiến thức để nhận diện thông tin chính xác.

5.2. Vai Trò Của Người Trẻ Trong Việc Đối Phó Với Tin Giả

Người trẻ có vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn sự lan truyền của tin giả. Họ cần trở thành những người tiêu dùng thông minh và có trách nhiệm trong việc chia sẻ thông tin.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sự phát triển nhanh chóng của mạng xã hội (MXH) tại Việt Nam đã làm thay đổi căn bản phương thức giao tiếp và tiếp nhận thông tin của xã hội, đặc biệt là nhóm dân số trẻ. Dẫn số liệu từ báo cáo của We Are Social, tác giả chỉ ra rằng trong tổng số 96,90 triệu dân Việt Nam, tỷ lệ sử dụng Internet chiếm 70% (68,17 triệu người) và lượng người hoạt động trên MXH đạt 65 triệu người (chiếm 67% dân số). Nhóm người dùng từ 18 tuổi trở lên chiếm 73% tổng lượng người dùng MXH, trong khi nhóm từ 16 tuổi trở lên chiếm 68% dân số. Báo cáo của ComScore cũng xác nhận trong hơn 30 triệu người dùng Internet tại Việt Nam, có 87,5% sử dụng MXH và giới trẻ (15–34 tuổi) chiếm tới 71%. Bên cạnh các tiện ích kết nối, MXH đang đối mặt với sự bùng phát của tin giả (fake news). Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters thống kê trong thời điểm đại dịch Covid-19 bùng phát, có tới 88% thông tin sai lệch xuất hiện trên các nền tảng MXH. Tại Việt Nam, nhiều đối tượng lợi dụng tính chất ẩn danh và khả năng lan truyền nhanh để phát tán tin giả về chính trị, kinh tế, y tế, gây hoang mang dư luận. Do đặc điểm tâm lý năng động nhưng thiếu kinh nghiệm kiểm chứng, người trẻ dễ trở thành nạn nhân bị dẫn dắt và vô tình tiếp tay lan truyền thông tin sai lệch.

Mục đích nghiên cứu của khóa luận là phân tích thực trạng tin giả trên MXH (trọng tâm là Facebook), tìm hiểu thái độ, tâm lý và xu hướng hành vi của người trẻ khi tiếp nhận tin tức, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao khả năng chọn lọc thông tin cho giới trẻ và hoàn thiện cơ chế quản lý thông tin.

Để đạt được mục đích trên, tác giả xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Trình bày cơ sở lý thuyết về tin giả và mạng xã hội.
2. Khảo sát và nghiên cứu thực trạng tin giả ở Việt Nam trên MXH (Facebook).
3. Nghiên cứu về các loại tin giả và tác động của nó đến thế hệ trẻ Việt Nam theo hai hướng tâm lý và hành vi.
4. Đưa ra những đề xuất và khuyến nghị đối với thế hệ trẻ, các cơ quan ban ngành, cơ quan báo chí và công ty cung cấp dịch vụ MXH để vừa hạn chế tin giả, vừa nâng cao nhận thức chọn lọc tin tức của người dùng trẻ.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là thực trạng và tác động của tin giả trên MXH đối với thế hệ trẻ Việt Nam trong độ tuổi từ 16 đến 25 (căn cứ theo Luật Thanh niên năm 2020).

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Phạm vi không gian và đối tượng khảo sát: Tập trung khảo sát người dùng trẻ tại Việt Nam thuộc 2 nhóm: nhóm học sinh, sinh viên (16–22 tuổi) và nhóm người đã đi làm (23–25 tuổi).
• Phạm vi nền tảng: Tập trung nghiên cứu mạng xã hội Facebook – nền tảng có hơn 65 triệu thành viên tại Việt Nam tính đến tháng 6/2021 (theo Bộ Thông tin và Truyền thông), trong đó người trẻ chiếm hơn 23 triệu người (hơn 1/3 tổng người dùng).
• Phạm vi thời gian: Khảo sát thực trạng tin giả trên Facebook từ cuối năm 2019 đến tháng 7/2021.
• Quy mô khảo sát: Bảng hỏi trực tuyến được triển khai từ tháng 6/2021 đến giữa tháng 7/2021, thu thập ý kiến từ 200 người trẻ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các khái niệm chuyên ngành truyền thông và thông tin học quốc tế:

• Khái niệm tin giả (Fake news): Tiếp cận định nghĩa từ Luật Hoàng Phi, Thư viện Đại học Michigan và Trung tâm Nhận thức về An toàn Internet Ireland (Webwise). Tin giả được định nghĩa là dữ liệu cố tình bịa đặt, ngụy tạo, hoàn toàn không có thật nhằm đánh lừa người đọc hoặc phục vụ mưu đồ chính trị, thương mại ("câu view", "câu like").
• Phân biệt thuật ngữ: Khóa luận làm rõ sự khác biệt giữa tin giả (cố ý ngụy tạo thông tin không có thật), tin sai sự thật / thông tin sai lệch (misinformation/disinformation - thông tin không chính xác do cố ý hoặc nhầm lẫn) và tin đồn (theo TS. Lê Văn Hảo - Viện Tâm lý học, là những lý giải chưa kiểm chứng lan truyền miệng trong công chúng).
• Khái niệm mạng xã hội: Dẫn chiếu theo Nghị định số 72/2013/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam và định nghĩa của nhà xã hội học Laura Garton (Đại học Toronto).
• Cơ chế tâm lý tiếp nhận: Vận dụng luận điểm của Giáo sư Maggie Farley về thiên kiến củng cố nhận thức (con người có xu hướng tin vào điều họ muốn tin hơn là sự thật khách quan) để giải thích phản ứng của người dùng trước tin giả.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và khảo sát thực tiễn:

• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Thu thập, tổng hợp và phân tích tài liệu từ sách chuyên khảo (như công trình của PGS. TS. Đỗ Thị Thu Hằng), các văn bản quy phạm pháp luật (Nghị định 72/2013/NĐ-CP, Nghị định 15/2020/NĐ-CP, Nghị định 174/2013/NĐ-CP, Luật An ninh mạng 2018), báo cáo của các tổ chức quốc tế (We Are Social, Pew Research, Reuters Institute) và các bài viết báo chí.
• Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Sử dụng bảng hỏi khảo sát trực tuyến gửi tới 200 người trong độ tuổi 16–25 tại Việt Nam (thực hiện qua Google Forms do bối cảnh dịch bệnh tại Hà Nội); tổng hợp dữ liệu thống kê mô tả từ 103 phiếu phản hồi chi tiết; kết hợp phương pháp phỏng vấn nhóm sâu (trích dẫn các nghiên cứu thực địa của Hội Nhà báo tỉnh Yên Bái).

Phương pháp	Công cụ / Nguồn dữ liệu	Mục đích
Nghiên cứu lý thuyết	Văn bản luật, sách chuyên khảo, báo cáo Pew, Reuters, We Are Social	Xây dựng khung lý thuyết, lịch sử tin giả và nguyên nhân lan truyền
Khảo sát định lượng	Bảng hỏi trực tuyến ($n=200$, mẫu phân tích 103 người trẻ)	Đo lường tần suất bắt gặp, nhận thức, thái độ và hành vi đọc tin trên Facebook
Phân tích trường hợp (Case study)	Hồ sơ xử lý vi phạm hành chính của cơ quan Công an và Sở TT&TT	Đánh giá mức độ nguy hại thực tế của tin giả trong các lĩnh vực đời sống

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về tin giả

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử hình thành, bản chất và cơ chế lan truyền của tin giả trong xã hội:

• Lịch sử hình thành: Tác giả chỉ ra tin giả không phải hiện tượng mới mà đã xuất hiện từ thế kỷ 15 (vụ việc vu khống người Do Thái tại Ý năm 1475 sau sự ra đời của kỹ thuật in ấn ở châu Âu). Trong kỷ nguyên Internet, sự suy giảm của báo in (số lượng phóng viên chuyên nghiệp giảm 35% giai đoạn 2003–2014 theo Alexios Mantzarlis) đã tạo khoảng trống cho tin giả phát triển. BuzzFeed News thống kê trong 3 tháng trước cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ, top 20 tin giả đạt 8,7 triệu lượt chia sẻ/bình luận, vượt qua 7,3 triệu lượt của top 20 tin thật.
• Nguyên nhân hình thành và lan truyền: Xuất phát từ sự thiếu cẩn trọng của người đưa tin, năng lực quản lý và chế tài xử lý còn bất cập, tâm lý "câu like", trục lợi thương mại, hoặc âm mưu chống phá chính trị của các thế lực thù địch. Trên MXH, tốc độ lan truyền tăng vọt do người dùng truy cập trung bình 6 giờ 30 phút/ngày, kết hợp với thói quen đọc nhanh, thiếu kiểm chứng và cơ chế tâm lý dễ bị dẫn dụ bởi cảm xúc mạnh.

Chương 2: Thực trạng tin giả trên mạng xã hội và tác động đến người trẻ Việt Nam

Chương 2 trình bày bức tranh toàn diện về tin giả tại Việt Nam giai đoạn 2019–2021 qua việc phân loại và phân tích số liệu khảo sát:

• Phân loại theo phương thức tạo tin:
  1. Dựng tin hoàn toàn không có thật: Cố tình bịa đặt phục vụ mưu đồ xấu (Ví dụ: tin giả thuốc Địa long trị dứt Covid-19; tin giả "Lời bác Đam, nghe đi để biết sợ" mạo danh Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam tại Đắk Lắk; tin giả ekip VTV bị lây nhiễm dịch tại Hà Nội).
  2. Phóng đại một phần sự thật hoặc đăng tin chưa kiểm chứng: Nhằm thu hút tương tác (Ví dụ: tin giả phóng đại hoàn cảnh khu cách ly tại quận Liên Chiểu/Sơn Trà, Đà Nẵng khiến cá nhân bị phạt 12,5 triệu đồng theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP; cơ quan công an cả nước xử lý gần 700 trường hợp đưa tin sai sự thật về dịch bệnh trong 2 tháng đầu năm 2020).
• Phân loại theo nội dung và mức độ tiếp xúc của người trẻ:

Lĩnh vực	Tỷ lệ người trẻ bắt gặp trên Facebook	Vụ việc / Dẫn chứng tiêu biểu trong văn bản
Văn hóa, giải trí	85,4% (88/103 người)	Tin đồn thất thiệt về nghệ sĩ Trấn Thành, tin đồn danh ca Khánh Ly và nghệ sĩ Hoài Linh qua đời, tin nhắn giả mạo HTV cấm sóng.
Các vấn đề nóng (Y tế, Covid-19)	81,6% (84/103 người)	89,3% người được hỏi gặp tin giả Covid-19; vụ mẹ chữa bệnh cho con 1 tuổi theo mạng xã hội gây tử vong; các nghệ sĩ Cát Phượng, Ngô Thanh Vân, Đàm Vĩnh Hưng bị phạt 10 triệu đồng/người theo Nghị định 174/2013/NĐ-CP; tin giả 18 ca dương tính tại Thạch Hà (Hà Tĩnh) bị phạt 5 triệu đồng theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP.
Chính trị	60,2% (62/103 người)	Cơ quan chức năng phát hiện 250 trang mạng/blog, gần 500 tài khoản Facebook, 50 kênh YouTube vi phạm; fanpage giả mạo Ban Tuyên giáo Trung ương; mạo danh Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Kim Ngân; tổ chức Việt Tân lập hơn 300 tài khoản mới và duy trì 1.000 tài khoản chống phá Đảng, Nhà nước.
Giáo dục	45,6% (47/103 người)	Thông báo lịch học giả mạo, tờ trình giả mạo UBND và Sở Giáo dục & Đào tạo về việc nghỉ học trong giai đoạn dịch Covid-19.

• Tác động đến tâm lý và hành vi của người trẻ:
  • Tác động tâm lý: Khảo sát cho thấy hơn 30% người trẻ bị ảnh hưởng về tâm lý, niềm tin, lối sống hoặc quan điểm; 5,8% bị thiệt hại vật chất; 1% cảm thấy bực bội, phiền phức. Tin giả gây ra các trạng thái hoang mang, sợ hãi hoặc phẫn nộ (như vụ tin giả xe bắt chó chạy rông ở TP.HCM hay tin giả "nước rửa chân pha trà"). Ngược lại, một bộ phận hình thành tâm lý thờ ơ tiêu cực (nghiên cứu của Hội Nhà báo Yên Bái cho thấy 15/18 sinh viên được hỏi không quan tâm hoặc chỉ lướt qua khi thấy tin giả).
  • Tác động hành vi: Thúc đẩy các hành vi thiếu suy xét như tham gia trào lưu lừa đảo bình luận "BFF" để kiểm tra bảo mật Facebook (sau sự cố Cambridge Analytica lộ 50 triệu tài khoản) hoặc chia sẻ video bão cũ tại Ấn Độ phát lại dưới dạng livestream giả mạo. Chỉ có 16% người dùng chia sẻ lại tin giả nhằm mục đích cảnh báo và 13,9% phản hồi góp ý với người đăng tin; phần lớn âm thầm xóa bài hoặc không làm gì vì xấu hổ.
  • Sự thay đổi thói quen: Sau khi tiếp xúc với tin giả, 42% người trẻ chọn lọc kỹ hơn nguồn tin (fanpage, hội nhóm, trang cá nhân), 31% chủ động kiểm chứng lại qua phương tiện khác, 18% không thay đổi thói quen và 9% rơi vào trạng thái mất niềm tin hoàn toàn vào tin tức trên MXH.

Chương 3: Đề xuất và khuyến nghị

Chương 3 xây dựng hệ thống giải pháp đa tầng nhằm hạn chế tin giả:

• Vai trò của cơ quan quản lý nhà nước: Đánh giá cao việc Bộ Thông tin và Truyền thông thành lập Trung tâm Xử lý tin giả Việt Nam (VAFC) thuộc Cục Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử với chức năng tiếp nhận phản ánh, thẩm định, gắn nhãn cảnh báo và công bố tin xác thực. Tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý (Luật An ninh mạng 2018, Nghị định 15/2020/NĐ-CP) và yêu cầu các nền tảng xuyên biên giới thực hiện định danh người dùng tại Việt Nam (họ tên, địa chỉ, số CMND/CCCD).
• Đối với các công ty cung cấp nền tảng MXH (Facebook, Twitter):
  • Tăng cường hợp tác với các tổ chức kiểm chứng độc lập (Third-party fact-checkers) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).
  • Triển khai các thuật toán tự động dán nhãn thông tin sai lệch, hạ thứ hạng phân phối (demote) nguồn tin xấu độc và chặn các hashtag độc hại trên Instagram.
  • Áp dụng hộp thoại cảnh báo nhắc nhở người dùng đọc toàn bộ nội dung bài viết trước khi bấm nút chia sẻ đường link (tương tự thử nghiệm của Twitter và Facebook từ tháng 5/2021).
• Đối với người dùng trẻ: Nâng cao kỹ năng thẩm định thông tin số, chủ động kiểm chứng chéo thông tin trên các cơ quan báo chí chính thống trước khi tương tác; nhận diện các bẫy cảm xúc và tích cực gửi phản ánh vi phạm về Cổng thông tin VAFC.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể:

1. Dữ liệu thực chứng về tiếp nhận tin giả: Xác nhận 100% người trẻ tham gia khảo sát từng bắt gặp tin giả trên Facebook; phân định rõ tỷ lệ xuất hiện theo từng mảng nội dung (Văn hóa giải trí 85,4%, Vấn đề nóng 81,6%, Chính trị 60,2%, Giáo dục 45,6%).
2. Làm rõ chuyển biến hành vi của thế hệ trẻ: Chỉ ra sự phân hóa trong nhận thức của người trẻ với 42% hình thành phản xạ chọn lọc nguồn tin và 31% chủ động kiểm tra chéo, nhưng vẫn còn 9% mất niềm tin vào truyền thông xã hội.
3. Đề xuất giải pháp đồng bộ: Kết hợp chặt chẽ giữa 3 trụ cột: công cụ kỹ thuật - kiểm duyệt của nền tảng MXH, chế tài quản lý - xử phạt của nhà nước (VAFC, định danh tài khoản), và năng lực tự đề kháng thông tin của người dùng trẻ.

Đóng góp của đề tài thể hiện ở việc cập nhật thực trạng tin giả trong bối cảnh bùng nổ dịch Covid-19 giai đoạn 2020–2021 tại Việt Nam, kết hợp phân tích tâm lý học truyền thông với số liệu khảo sát xã hội học thực tế trên nhóm đối tượng thanh niên.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận ghi nhận một số hạn chế do điều kiện nghiên cứu:

• Do ảnh hưởng của dịch bệnh Covid-19 tại Hà Nội, việc thu thập dữ liệu thực tế phải thực hiện hoàn toàn qua bảng hỏi trực tuyến, quy mô mẫu phân tích còn giới hạn ($n=103$ câu trả lời chi tiết trên tổng số 200 phiếu gửi đi), chưa bao phủ toàn diện các vùng miền ngoài các đô thị lớn.
• Đề tài tập trung chủ yếu vào nền tảng Facebook, trong khi các nền tảng video ngắn đang phát triển mạnh mẽ như TikTok hay YouTube mới chỉ được đề cập ở mức độ thứ cấp.

Hướng mở rộng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi khảo sát đa nền tảng (đặc biệt là TikTok, YouTube và Zalo) với quy mô mẫu lớn hơn trên toàn quốc.
• Đi sâu nghiên cứu tác động của các định dạng tin giả công nghệ cao (Deepfake, tin giả đa phương tiện) đối với tâm lý tiếp nhận thông tin của thế hệ Gen Z.

Giá trị tham khảo

Công trình nghiên cứu có giá trị tham khảo thiết thực:

• Đối với sinh viên và nhà nghiên cứu ngành Truyền thông Đa phương tiện, Báo chí, Xã hội học: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo về phương pháp phân loại tin giả, khung lý thuyết thông tin sai lệch (misinformation vs disinformation) và bộ dữ liệu khảo sát thực tế về hành vi tiếp nhận thông tin của người trẻ Việt Nam giai đoạn 2020–2021.
• Đối với cơ quan quản lý và các tổ chức giáo dục: Phần phân tích các trường hợp vi phạm thực tế (Chương 2) và mô hình hoạt động của Trung tâm VAFC (Chương 3) là tài liệu hữu ích phục vụ xây dựng các chương trình đào tạo kỹ năng số (Digital Literacy) và chính sách quản lý không gian mạng.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận phân biệt tin giả, tin sai sự thật và tin đồn như thế nào? Tác giả phân định: Tin giả (fake news) là dữ liệu cố tình bịa đặt, hoàn toàn không có thật nhằm mục đích lừa dối; Tin sai sự thật (misinformation) là thông tin không chính xác do cố ý hoặc do nhầm lẫn; Tin đồn (theo TS. Lê Văn Hảo) là những lời giải thích chưa được kiểm chứng về sự kiện, hiện tượng được truyền miệng không chính thức.

2. Lĩnh vực nào có tỷ lệ người trẻ bắt gặp tin giả cao nhất theo kết quả khảo sát của đề tài? Kết quả khảo sát 103 người trẻ chỉ ra lĩnh vực Văn hóa, giải trí có tỷ lệ bắt gặp tin giả cao nhất với 85,4% (88 người), theo sau là Các vấn đề nóng/Y tế với 81,6% (84 người), Chính trị chiếm 60,2% (62 người) và thấp nhất là Giáo dục với 45,6% (47 người).

3. Những trường hợp người nổi tiếng nào bị xử phạt do đăng tin sai sự thật về Covid-19 được nêu trong khóa luận? Vào tháng 1/2020, Sở Thông tin và Truyền thông TP.HCM đã xử phạt vi phạm hành chính 3 nghệ sĩ gồm Cát Phượng, Ngô Thanh Vân và Đàm Vĩnh Hưng với mức phạt 10 triệu đồng mỗi người theo Nghị định 174/2013/NĐ-CP do đưa tin sai sự thật về dịch bệnh viêm phổi cấp Corona trên Facebook.

4. Sau khi tiếp xúc với tin giả trên Facebook, thói quen tiếp nhận tin tức của người trẻ thay đổi ra sao? Theo số liệu khảo sát của tác giả, 42% người trẻ thường chọn lọc kỹ hơn nguồn cung cấp thông tin (fanpage, hội nhóm, cá nhân), 31% chủ động tìm hiểu lại thông tin qua phương tiện khác, 18% không thay đổi thói quen và 9% cảm thấy mất niềm tin hoàn toàn vào tin tức trên MXH.

5. Khóa luận đề xuất giải pháp kỹ thuật nào đối với các công ty cung cấp dịch vụ mạng xã hội? Tác giả đề xuất các nền tảng (như Facebook, Twitter) cần hợp tác với bên thứ ba để kiểm tra dữ kiện, hạ thứ hạng nguồn tin sai lệch, gắn nhãn cảnh báo, hạn chế hashtag độc hại, đồng thời áp dụng hộp thoại nhắc nhở yêu cầu người dùng đọc nội dung bài viết trước khi bấm chia sẻ liên kết.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Thị Khánh Ly đã phân tích một cách có hệ thống cơ sở lý luận và thực trạng tác động của tin giả trên mạng xã hội Facebook đối với người trẻ tại Việt Nam trong giai đoạn 2019–2021. Thông qua số liệu khảo sát thực tế kết hợp với các trường hợp xử lý vi phạm điển hình, công trình đã chỉ rõ cơ chế tác động tiêu cực của tin giả đến tâm lý, nhận thức và hành vi chia sẻ thông tin của giới trẻ. Trên cơ sở đó, đề tài đưa ra các nhóm khuyến nghị thiết thực gắn liền với vai trò của Trung tâm Xử lý tin giả Việt Nam (VAFC), trách nhiệm kỹ thuật của các nền tảng mạng xã hội và yêu cầu nâng cao năng lực chọn lọc thông tin của người dùng. Đây là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cho sinh viên, giảng viên và các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực truyền thông và quản lý thông tin số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Cơ sở lý luận về tin giả rất thông minh bởi họ biết cách thu hút sự chú ý và khiến người khác làm theo những điều họ muốn. Họ biết công chúng mong muốn tiếp nhận thông tin như thế nào. Theo bà Farley, chúng ta thường tin những điều chúng ta muốn tin thay vì tin những điều đúng đắn. Não bộ con người có cơ chế củng cố những gi mà chung ta đã nghĩ từ trước đến giờ.

Điều đó thúc đây công chúng chia sẻ tin giả trước khi biết đó là tin giả. [17] Như những gì đối tượng lan truyền tin giả mong muốn, tạo cảm xúc khác thường cho công chúng là tác động tâm lý đầu tiên của người dùng khi tiếp cận với tin giả. Công chúng thường có thói quen lướt qua và xem nhanh những tin tức được bạn bẻ và các trang, nhóm đăng tải trên MXH (Facebook). Người dùng sẽ dừng lại ở những tin gây sự chú ý đặc biệt đối với họ.

Đọc, bỏ qua, hoặc thích, chia sẻ, rồi tiếp tục đọc những tin tức khác mà “quên” phân tích nội dung hay kiêm chứng thông tin. Đó là thói quen của đại bộ phận người dùng mạng xã hội. Người dùng sẽ dé bị “dụ dỗ” đọc những tin tức tạo cho họ cảm xúc mạnh và dê tin vào nó. Hoàng Thị Khánh Ly - DI7CQTT02-B 14 Khóa luận tốt nghiệp Đại học Chương II: Thực trạng tin giả trên mạng xã hội và tác động đên người trẻ việt Nam CHUONG 2: THỰC TRANG TIN GIA TREN MẠNG XÃ HỘI VÀ TÁC DONG DEN NGƯỜI TRE VIỆT NAM 2.1 Phân loại về cách thức tạo tin giả Mang xã hội có bản chat đơn thuần là môi trường thé hiện tinh cá nhân, kết nối con người và chia sẻ dữ liệu.

Tuy nhiên, một số bộ phận lợi dụng môi trường tiện ích này để đạt được sự tự do ngôn luận của mình hoặc những mục đích xấu. Trong những hoàn cảnh xã hội đang phức tạp như hiện nay (dịch Covid-19, kinh tế suy thoái.), van nạn tin giả càng ngày càng khó kiểm soát. Các đối tượng dùng nhiều cách dé tạo ra tin giả. Họ có thé dựng lên tin giả với thông tin hoàn toàn không chính xác.

Nó không được dựa trên yếu tố sự thật nào. Chúng được truyền tải đi với mục đích riêng và mang tính cố ý. Cách khác để tạo ra tin giả là người đăng chia sẻ thông tin dựa trên sự việc có thật nhưng phóng đại lên hoặc đăng tin khi chưa được kiểm chứng. Cả hai cách thức này đều xuất hiện nhiều ở Việt Nam và trên thế giới.

Kết quả khảo sát thực tế nhóm đối tượng mục tiêu của tác giả cũng cho thấy, tất cả người trẻ tại Việt Nam đều từng bắt gặp tin giả mạo trên Facebook. Tin giả đã trở thành “vẫn nạn” phức tạp và khó giải quyết tại Việt Nam và nhiều quốc gia khác sử dụng Facebook trên thế giới. Kết quả nghiên cứu này dựa trên dựa trên bảng khảo sát thực tế của tác giả với 200 người là hoc sinh, sinh viên, người di làm có độ tuổi chủ yếu từ 16-25 (người có độ tuổi 16-25 chiếm 88%). Bạn theo dõi tin tức qua kênh nào? 103 câu trả lời Đài phát thanh [20 (19,4%) Báoin AM 765%) Youtobe L (1%) 0 20 40 60 80 100 Hình 0.1: Hình ảnh kết quả khảo sát hành vi theo dõi tin tức trên tat cả PTTT (Nguồn: tác giả) Hoàng Thị Khánh Ly - DI7CQTT02-B 16 Khóa luận tốt nghiệp Đại học Chương II: Thực trạng tin giả trên mạng xã hội và tác động đên người trẻ việt Nam Trong khoá luận này, tác giả tập trung vào tìm hiểu MXH Facebook nên bảng khảo sát chủ yếu tìm hiểu về hành vi theo dõi tin tức trên Facebook.

Tác giả nhận thấy trong tất cả MXH phô biến tại Việt Nam, Facebook là phương tiện được nhiều người trẻ sử dụng nhất (hình 1. Bạn đang sử dụng mạng xã hội nào? 103 câu trả lời Facebook —102 (99%) Youtube —96 (93,2%) Instagram —71 (68,9%) Zalo —86 (83,5%) Lotus —3 (2,9%) Gapo 4 (3,9%) Không mục nào trên đây —1 (1%) 0 25 50 75 100 125 Hình 0.2: Hình ảnh kết quả khảo sát hành vi sử dụng các MXH (Nguồn: tác giả) Facebook cũng là kênh người dùng trẻ thường xuyên sử dụng để theo dõi tin tức hàng ngày. Kết qua này được thể hiện qua hình 1. Bạn có theo dõi tin tức trên Facebook thường xuyên không? 103 câu trả lời @ Thường xuyên Thi thoảng @ ít khi @ Hau như không Hình 0.3: Hình ảnh kết quả khảo sát tan suất theo dõi tin tức trên Facebook (Nguồn: tác giả) Hoang Thi Khánh Ly - DI7CQTT02-B 17 Khóa luận tốt nghiệp Đại học Chương II: Thực trạng tin giả trên mạng xã hội và tác động đên người trẻ việt Nam Bạn đã từng bắt gặp tin giả trên Facebook chưa? 103 câu trả lời @ Réi @ Chua Hình 0.4: Hình minh hoa kết quả khảo sát tỉ lệ bắt gặp tin gia trên Facebook (Nguon: tác giả) Vấn nạn tin giả hiện tại trên mạng xã hội (đặc biệt là Facebook) đã được Nhà nước quan tâm, chú ý và xử lý nghiêm minh, hiệu quả hơn trong thời gian vừa qua.

Một phần trong đó nhờ việc ra mắt Trung tâm xử lý tin giả Việt Nam (VAFC). Công thông tin này được Bộ TT&TT xây dựng với nhiệm vụ tiếp nhận phản ánh, công bố tin giả, ra mắt đầu số tiếp nhận phản ánh tin giả. Nó giúp nhân dân nhận biết tin giả một cách hiệu quả, biết các kênh cung cấp thông tin đúng dan, chính xác và có niềm tin hơn vào các kênh thông tin chính thống của Nhà nước cũng như mang tính răn đe với các đối tuong/té chức có hành vi đăng tin giả nhằm mục đích xấu trong tương lai. Dù cổng thông tin này hoạt động khá hiệu quả nhưng tình trạng xuất hiện nhiều tin giả trong năm 2021 vẫn còn và đặc biệt ảnh hưởng xấu đến xã hội trong giai đoạn Covid-19.1 Dựng ra tin giả với thông tin hoàn toàn không chính xác Trong những tháng đầu năm 2021, trong số các hành vi bị phát hiện và xử lý, các trường hợp thông tin bia đặt hay thông tin sai sự thật một cách cô ý về tình hình dịch COVID-19 trên trang Facebook cá nhân chiếm da số.

Đầu tháng 5/2021, hai chủ tài khoản Facebook có tên "Nguyễn Đức Vũ" và "Nguyễn Thanh Hằng" đã chia sẻ bài viết về thuốc "Địa long" có thể ngăn ngừa lây nhiễm và trị dứt bệnh Covid-19. Day là hành vi bia đặt về thuốc chữa bệnh Covid-19. Điều này mang tính nguy hiểm cao và gây hoang mang, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khoẻ con người. [18] Hoang Thi Khánh Ly - DI7CQTT02-B 18 Khóa luận tốt nghiệp Đại học Chương II: Thực trạng tin giả trên mạng xã hội và tác động đên người trẻ việt Nam Ngày 20-5-2021, Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Công an tỉnh Đắk Lắk xử lý về hành vi đăng bài viết xuyên tạc phát biểu chỉ đạo của Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam về dịch Covid-19 trên nền tang Facebook.

Đây là hành vi gây ảnh hưởng không những đến uy tín và danh dự của quan chức Nhà nước mà con làm hoang mang công chúng và dư luận.5: Hình ảnh công an làm việc với người đăng tin giả về Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam (Nguôn: Cong thông tin điện tử tỉnh Dak Lắk) Sự việc diễn ra vào ngày 10/5/2021, đối tượng thay bài viết: “Lời bác Đam, nghe đi để biết sợ” kèm theo 1 bức hình của Phó thủ tướng Vũ Đức Đam trên Facebook. Bài viết với nội dung Phó thủ tướng phân tích về những diễn biến, nguy cơ lây lan phức tạp cũng như những khó khăn về công tác phòng chống dịch Covid-19 ở trong nước. [18] Người này đã đăng tải bài viết đó trên trang Facebook cá nhân của mình. Ngay sau khi D đăng tải, rất nhiều người đã vào chia sẻ và bình luận thé hiện tâm lý hoang mang, lo lắng.

Điều này gây hậu quả nghiêm trọng trong xã hội. Sở Thông tin và truyền thông Hà Nội mới đây phối hợp với Phòng An ninh mạng và phòng chống tội phạm công nghệ cao PA05 (Công an TP.Hà Nội) đã phát hiện thêm bốn trường hợp đăng tải nội dung sai sự thật về tình hình dịch bệnh COVID-19 trên Facebook. Họ đã đăng tải nội dung và hình ảnh giả mạo liên quan đến lịch trình di chuyền của một bệnh nhân COVID-19. Cá nhân thứ tư trong số này đăng thông tin giả Hoang Thi Khánh Ly - DI7CQTT02-B 19 Khóa luận tốt nghiệp Đại học Chương II: Thực trạng tin giả trên mạng xã hội và tác động đên người trẻ việt Nam mạo về việc toàn bộ ekip sản xuất của VTV bị lây nhiễm Covid-19 từ một cá nhân phục vụ trong đoản.

Tin giả dưới dang hoàn toàn không đúng sự thật thường mang tính cố ý và với những mục đích xấu, thậm chí âm mưu có kế hoạch. Bởi vậy, tin dưới dạng này nguy hiểm và có hại cho con người, xã hội ở mức độ cao và cần được phát hiện một cách tinh vi, xử phạt nặng bằng pháp luật.2 Phóng đại tiếp một phần sự thật của thông tin được đăng tải Trên nền tảng Facebook, có rất nhiều bài viết hay và bé ích giúp mọi người cập nhật tình hình và cách phòng tránh bệnh dịch. Tuy nhiên, còn vô số bài viết nhằm mục đích “câu khách”, thu hút lượng xem hay like. Mục đích của các đối tượng này là thu lợi nhuận từ những tin giả.

Day là hành vi xấu nhằm trục lợi cho cá nhân hoặc tô chức. Chi hơn hai thang trong giai đoạn dịch Covid-19 bùng nỗ năm 2020, theo Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao, công an các đơn vi, địa phương trong cả nước đã xác minh, phát hiện và xử lý gần 700 trường hợp đưa tin sai sự thật. Trong đó có hơn 300 đối tượng trong nước tung tin giả về dịch Covid-19 trên không gian mạng bị cơ quan chức năng xử lý. [20] Nhiều tài khoản Facebook còn đăng thông tin chưa được kiểm chứng về các ca bệnh lây lan trong cộng đồng sau đó tự nhận hoặc tự xác định các nguồn lây rồi truy vết FO, Fl theo hành trình kịch tinh dé tao cơn sốt ảo trên mạng xã hội.

Những hành động này chỉ nhằm mục đích gây sự chú ý nhưng ảnh hưởng rất xấu đối với cộng đồng. Nhiều người theo dõi mạng xã hội có cảm giác sợ hãi, lo âu mỗi khi ra đường. Trong tháng 5/2021, Công an Đà Nẵng đã phát hiện hai trường hợp có hành vi đưa thông tin giả mạo xúc phạm uy tín của tổ chức. Cụ thể, bà N.L trú tại Đà Nẵng, chủ tài khoản Facebook có tên là "T.