Nghiên cứu ảnh hưởng của lãnh đạo nữ và sở hữu gia đình đến sự chấp nhận rủi ro của các công ty niêm yết tại việt nam

Nghiên cứu tác động của lãnh đạo nữ, sở hữu gia đình đến mức độ chấp nhận rủi ro của các công ty niêm yết tại Việt Nam. Phân tích chuyên sâu, kết quả giá trị.

• Tác giả: Nguyễn Hồ Phương Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Thị Thuý Anh
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Đại Học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Nghiên cứu ảnh hưởng của lãnh đạo nữ và sở hữu gia đình đến sự chấp nhận rủi ro của các công ty niêm yết tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. Cách tiếp cận
• 1.5.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý NGHĨA CỦA LUẬN ÁN
• 1.6.1. Về mặt khoa học
• 1.6.2. Về mặt thực tiễn
• 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC NGHIỆM VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA LÃNH ĐẠO NỮ VÀ SỞ HỮU GIA ĐÌNH ĐẾN SỰ CHẤP NHẬN RỦI RO CỦA CÔNG TY
• 2.1. Những vấn đề chung về lãnh đạo nữ, sở hữu gia đình và chấp nhận rủi ro
• 2.1.1. Lãnh đạo nữ
• 2.1.2. Sở hữu gia đình
• 2.1.3. Chấp nhận rủi ro
• 2.2. Lý thuyết về mối quan hệ giữa lãnh đạo nữ, sở hữu gia đình và chấp nhận rủi ro
• 2.2.1. Các lý thuyết về mối quan hệ giữa lãnh đạo nữ, tỷ lệ sở hữu của CEO, sự kiêm nhiệm CEO và chấp nhận rủi ro
• 2.2.2. Các lý thuyết về mối quan hệ giữa sở hữu gia đình và chấp nhận rủi ro
• 2.3. Tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của lãnh đạo nữ, sở hữu gia đình và chấp nhận rủi ro
• 2.3.1. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của lãnh đạo nữ đến chấp nhận rủi ro
• 2.3.2. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của sở hữu CEO, sở hữu gia đình CEO, CEO kiêm nhiệm và chấp nhận rủi ro của công ty
• 2.4. Khoảng trống nghiên cứu
• 3. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Các giả thuyết về tác động của lãnh đạo nữ, sở hữu gia đình đến chấp nhận rủi ro của các công ty
• 3.1.1. Giả thuyết về tác động của lãnh đạo nữ đến chấp nhận rủi ro của công ty
• 3.1.2. Vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu của CEO đến mối quan hệ giữa nữ CEO và chấp nhận rủi ro công ty
• 3.1.3. Vai trò điều tiết của sở hữu gia đình của CEO đến mối quan hệ giữa nữ CEO và chấp nhận rủi ro của công ty
• 3.1.4. Giới tính của CEO, quyền lực từ sự kiêm nhiệm và chấp nhận rủi ro công ty
• 3.2. Đo lường các biến nghiên cứu
• 3.2.1. Biến phụ thuộc
• 3.2.2. Biến độc lập chính
• 3.2.3. Biến độc lập khác
• 3.3. Mô hình nghiên cứu
• 3.3.1. Mô hình phân tích tác động của của lãnh đạo nữ đến chấp nhận rủi ro và vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu của CEO
• 3.3.2. Mô hình phân tích vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu gia đình của CEO đến mối quan hệ giữa nữ CEO và chấp nhận rủi ro của công ty
• 3.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu và xử lý dữ liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA LÃNH ĐẠO NỮ VÀ SỞ HỮU GIA ĐÌNH ĐẾN CHẤP NHẬN RỦI RO CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TẠI VIỆT NAM
• 4.1. Tình hình về lãnh đạo nữ, sở hữu gia đình và chấp nhận rủi ro của các công ty niêm yết tại Việt Nam
• 4.1.1. Lãnh đạo nữ trong các công ty tại Việt Nam
• 4.1.2. Sở hữu gia đình của CEO trong các công ty niêm yết tại Việt Nam
• 4.1.3. Chấp nhận rủi ro của các công ty tại Việt Nam
• 4.2. Thống kê mô tả dữ liệu nghiên cứu
• 4.2.1. Thống kê mô tả chung dữ liệu của các công ty niêm yết
• 4.2.2. Thống kê mô tả dữ liệu 2 nhóm công ty có nam CEO và nữ CEO
• 4.2.3. Ma trận hệ số tương quan của các biến nghiên cứu
• 4.3. Tác động của lãnh đạo nữ đến chấp nhận rủi ro của các công ty niêm yết tại Việt Nam và vai trò điều tiết của sở hữu CEO, sở hữu gia đình CEO
• 4.3.1. Tác động của lãnh đạo nữ đến chấp nhận rủi ro và vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu của CEO
• 4.3.2. Tác động của lãnh đạo nữ đến chấp nhận rủi ro và vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu gia đình của CEO
• 4.3.3. Ảnh hưởng của nữ CEO đến chấp nhận rủi ro của công ty trong trường hợp CEO kiêm nhiệm
• 4.3.4. Ảnh hưởng của nữ CEO đến chấp nhận rủi ro của công ty trong trường hợp có chuyển đổi từ nam CEO sang nữ CEO
• 4.4. Kiểm tra tính vững của mô hình nghiên cứu
• 4.4.1. Kiểm tra tính bền vững của các kết quả nghiên cứu
• 4.4.2. Kiểm tra nội sinh trong các mô hình nghiên cứu
• 5. THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5.1.1. Tác động của lãnh đạo nữ đến chấp nhận rủi ro của công ty và vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu của CEO, tỷ lệ sở hữu gia đình của CEO
• 5.1.2. Tác động của nữ CEO đến chấp nhận rủi ro của công ty trong trường hợp CEO kiêm nhiệm
• 5.2. Khuyến nghị đối với các bên liên quan
• 5.2.1. Đối với các nhà hoạch định chính sách và các cơ quan quản lý Nhà nước
• 5.2.2. Đối với các công ty
• 5.2.3. Đối với nhà đầu tư
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Lãnh Đạo Nữ Rủi Ro Tại VN

Nghiên cứu về mức độ chấp nhận rủi ro của doanh nghiệp ngày càng trở nên quan trọng. Mức độ chấp nhận rủi ro có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả hoạt động, đầu tư, tăng trưởng và tính bền vững của công ty. Các nhà nghiên cứu đã tập trung vào các yếu tố ảnh hưởng đến chấp nhận rủi ro, đặc biệt là vai trò của đội ngũ quản lý cấp cao. Đội ngũ quản lý cấp cao, đặc biệt là CEO, đóng vai trò quan trọng trong việc đưa ra các quyết định chiến lược và do đó, ảnh hưởng đến mức độ chấp nhận rủi ro của công ty. Nghiên cứu này tập trung vào ảnh hưởng của lãnh đạo nữ và sở hữu gia đình đến chấp nhận rủi ro tại các công ty niêm yết Việt Nam. Nghiên cứu này cũng xem xét đến các yếu tố như tỷ lệ sở hữu của CEO và vai trò của CEO kiêm nhiệm. Từ đó, đánh giá tác động kết hợp của giới tính và quyền lực của CEO đến chấp nhận rủi ro. Nghiên cứu này được kỳ vọng sẽ đóng góp vào việc hiểu rõ hơn về vai trò của lãnh đạo nữ và sở hữu gia đình trong việc định hình khẩu vị rủi ro của các công ty niêm yết tại Việt Nam.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Chấp Nhận Rủi Ro Trong Doanh Nghiệp

Mức độ chấp nhận rủi ro là một yếu tố quan trọng quyết định sự thành công của công ty vì nó ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động, đầu tư, tăng trưởng và tính bền vững, phát triển lâu dài của công ty (Hiebl, 2012). Các quyết định chấp nhận rủi ro được đưa ra bởi đội ngũ quản lý cấp cao. Họ là những người đưa ra các quyết định tối cao về việc sử dụng chiến lược của doanh nghiệp. Do đó, các đặc điểm của họ đóng một vai trò quan trọng, ảnh hưởng đến việc ra quyết định.

1.2. Ảnh Hưởng Của Lãnh Đạo Nữ Đến Chấp Nhận Rủi Ro Tại VN

Các nghiên cứu trước đây cho thấy các nữ CEO có chỉ số mức độ biến động của cổ phiếu thấp hơn các công ty với các nam CEO (Thanh và cộng sự, 2019). Tuy nhiên, các nghiên cứu xem xét về cả hai khía cạnh về giới tính và các đặc điểm thể hiện quyền lực của CEO đối với chấp nhận rủi ro của các công ty chưa được thể hiện rõ ràng. Việt Nam vẫn còn những định kiến về giới khá lớn trong xã hội. Dẫn đến việc vẫn có một khoảng cách giữa phụ nữ và nam giới trong việc giành được các vị trí lãnh đạo cấp cao ở các công ty.

II. Thách Thức Quản Trị Công Ty Và Sở Hữu Gia Đình Tại VN

Quản trị công ty tại Việt Nam còn nhiều hạn chế so với các nước trong khu vực ASEAN. Môi trường quản trị bên ngoài công ty niêm yết của Việt Nam có mức điểm số thấp nhất trong khu vực ASEAN. Điều này có thể ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của các cổ đông, các nhà đầu tư, các bên liên quan khác cũng như sự minh bạch và an toàn của các công ty. Các công ty cần nhìn nhận lại vai trò của CEO để tìm kiếm các giải pháp mới cho cơ chế quản trị bên trong, hướng đến sự tăng trưởng ổn định. Sở hữu gia đình là một đặc điểm phổ biến của các công ty tại Việt Nam. Các công ty sở hữu gia đình thường có tầm nhìn dài hạn và coi công ty như một tài sản để truyền lại cho thế hệ tương lai.

2.1. Điểm Yếu Trong Quản Trị Công Ty Niêm Yết Việt Nam

Theo Asian Development Bank (2021), điểm trung bình năm 2019 của Việt Nam dựa trên kết quả đánh giá chất lượng quản trị công ty theo thang điểm quản trị công ty ASEAN (ASEAN Corporate Governance Scorecard) là 54,6 điểm, thấp so với các nước trong khu vực. Điều này có thể ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của các cổ đông, các nhà đầu tư, các bên liên quan khác cũng như sự minh bạch và an toàn của các công ty.

2.2. Vai Trò Của Sở Hữu Gia Đình Trong Quản Trị Doanh Nghiệp

Các công ty sở hữu gia đình có xu hướng độc đáo và khác biệt so với các công ty khác, họ thường đặt các thành viên trong gia đình vào vị trí quản lý chủ chốt, với tư cách là giám đốc điều hành cấp cao hoặc giám đốc. Bên cạnh đó họ được cho là có tầm nhìn dài hạn về khả năng tồn tại trong tương lai hơn là lợi nhuận trong ngắn hạn bởi vì họ thường coi công ty như một tài sản để truyền lại cho thế hệ tương lai (Anderson và Reeb, 2003).

2.3. Lãnh Đạo Nữ Trong Các Công Ty Có Sở Hữu Gia Đình

Nhiều người cho rằng phụ nữ đóng một vai trò hơi “vô hình”, chỉ là vật trang trí trong công việc kinh doanh của gia đình họ, chủ yếu làm việc hành chính, với tư cách là cố vấn và người điều hành không chính thức. Tuy vậy vẫn còn thiếu vắng các nghiên cứu khám phá về vai trò của phụ nữ khi họ hiện diện ở vị trí lãnh đạo cấp cao ở các công ty có sở hữu gia đình đến chấp nhận rủi ro của công ty.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Động Lãnh Đạo Nữ Và Rủi Ro

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ các công ty phi tài chính niêm yết trên hai sở giao dịch chứng khoán chính thức của Việt Nam. Dữ liệu được thu thập trong giai đoạn từ năm 2010 đến 2020. Các phương pháp thống kê và kinh tế lượng được sử dụng để phân tích dữ liệu và kiểm định các giả thuyết. Nghiên cứu xem xét tác động của lãnh đạo nữ, tỷ lệ sở hữu của CEO, sở hữu gia đình của CEO và vai trò của CEO kiêm nhiệm đến chấp nhận rủi ro. Nghiên cứu cũng kiểm tra tính bền vững của các kết quả và giải quyết các vấn đề nội sinh.

3.1. Thu Thập Và Xử Lý Dữ Liệu Các Công Ty Niêm Yết

Nghiên cứu được thực hiện trên một bộ dữ liệu toàn diện, đầy đủ của các công ty phi tài chính niêm yết trên hai sở giao dịch chứng khoán chính thức của Việt Nam. Đây là nghiên cứu đầu tiên xem xét vai trò điều tiết giữa quyền sở hữu cổ phiếu của các CEO cũng như quyền sở hữu của các thành viên gia đình của CEO trong mối quan hệ giữa nữ CEO với chấp nhận rủi ro của công ty.

3.2. Mô Hình Hồi Quy Ảnh Hưởng Của Lãnh Đạo Nữ Đến Rủi Ro

Nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy để phân tích tác động của lãnh đạo nữ đến chấp nhận rủi ro, đồng thời xem xét vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu của CEO và tỷ lệ sở hữu gia đình của CEO. Các biến kiểm soát được sử dụng để đảm bảo tính chính xác của kết quả.

IV. Kết Quả Ảnh Hưởng Thực Tế Của Lãnh Đạo Nữ Tại VN

Nghiên cứu cho thấy rằng lãnh đạo nữ có tác động đáng kể đến chấp nhận rủi ro của các công ty niêm yết tại Việt Nam. Tỷ lệ sở hữu của CEO và sở hữu gia đình của CEO đóng vai trò điều tiết trong mối quan hệ này. Các kết quả cũng chỉ ra rằng CEO kiêm nhiệm có thể ảnh hưởng đến mức độ chấp nhận rủi ro của công ty. Nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm quan trọng cho việc hoạch định chính sách, xây dựng và điều chỉnh cơ chế quản trị của các công ty và là chỉ dấu cho các nhà đầu tư.

4.1. Tác Động Của Lãnh Đạo Nữ Đến Biến Động Lợi Nhuận

Nghiên cứu phân tích tác động của lãnh đạo nữ đến biến động lợi nhuận của các công ty và vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu. Các kết quả cho thấy có mối quan hệ đáng kể giữa lãnh đạo nữ và biến động lợi nhuận, tuy nhiên mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào tỷ lệ sở hữu.

4.2. Ảnh Hưởng Của Lãnh Đạo Nữ Đến Tỷ Lệ Nợ Của Doanh Nghiệp

Nghiên cứu xem xét tác động của lãnh đạo nữ đến tỷ lệ nợ của các công ty và vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu. Kết quả cho thấy có sự khác biệt về tác động của lãnh đạo nữ đến tỷ lệ nợ giữa các công ty có tỷ lệ sở hữu cao và thấp.

4.3. CEO Kiêm Nhiệm Và Chấp Nhận Rủi Ro Phân Tích Chuyên Sâu

Nghiên cứu phân tích ảnh hưởng của nữ CEO đến chấp nhận rủi ro của công ty trong trường hợp CEO kiêm nhiệm. Các kết quả cho thấy CEO kiêm nhiệm có thể có ảnh hưởng đáng kể đến mức độ chấp nhận rủi ro của công ty.

V. Khuyến Nghị Giải Pháp Cho Lãnh Đạo Nữ Rủi Ro Tại VN

Nghiên cứu đưa ra các khuyến nghị cho các nhà hoạch định chính sách, các cơ quan quản lý nhà nước, các công ty và nhà đầu tư. Các khuyến nghị tập trung vào việc tạo điều kiện thuận lợi cho lãnh đạo nữ, cải thiện cơ chế quản trị công ty và nâng cao nhận thức về vai trò của sở hữu gia đình trong việc quản lý rủi ro. Nghiên cứu cũng khuyến nghị các nhà đầu tư nên xem xét các yếu tố lãnh đạo nữ và sở hữu gia đình khi xây dựng danh mục cổ phiếu.

5.1. Khuyến Nghị Cho Nhà Hoạch Định Chính Sách Về Lãnh Đạo Nữ

Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích sự tham gia của phụ nữ vào các vị trí lãnh đạo cấp cao trong các công ty. Điều này có thể bao gồm các chương trình đào tạo, hỗ trợ tài chính và các quy định về bình đẳng giới.

5.2. Nâng Cao Quản Trị Doanh Nghiệp Giải Pháp Cho Các Công Ty

Các công ty nên cải thiện cơ chế quản trị của mình để đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả. Điều này bao gồm việc tăng cường vai trò của hội đồng quản trị, cải thiện hệ thống kiểm soát nội bộ và nâng cao trách nhiệm giải trình.

5.3. Lời Khuyên Cho Nhà Đầu Tư Xem Xét Yếu Tố Lãnh Đạo Nữ

Các nhà đầu tư nên xem xét các yếu tố lãnh đạo nữ và sở hữu gia đình khi xây dựng danh mục cổ phiếu. Các công ty có lãnh đạo nữ có thể có mức độ chấp nhận rủi ro khác biệt so với các công ty có lãnh đạo là nam giới.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Về Lãnh Đạo Nữ Rủi Ro Sẽ Đi Về Đâu

Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc khám phá sâu hơn các yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa lãnh đạo nữ, sở hữu gia đình và chấp nhận rủi ro. Nghiên cứu cũng có thể mở rộng phạm vi sang các thị trường mới nổi khác để so sánh và đối chiếu. Các phương pháp nghiên cứu định tính cũng có thể được sử dụng để hiểu rõ hơn về các động cơ và quá trình ra quyết định của các nhà quản lý.

6.1. Mở Rộng Nghiên Cứu Sang Các Thị Trường Mới Nổi Khác

So sánh kết quả nghiên cứu tại Việt Nam với các thị trường mới nổi khác có thể cung cấp thông tin hữu ích về ảnh hưởng của bối cảnh kinh tế, xã hội và văn hóa đến mối quan hệ giữa lãnh đạo nữ, sở hữu gia đình và chấp nhận rủi ro.

6.2. Sử Dụng Phương Pháp Nghiên Cứu Định Tính Để Phân Tích

Phỏng vấn sâu các nhà quản lý, thành viên hội đồng quản trị và các bên liên quan khác có thể cung cấp thông tin chi tiết về các động cơ, giá trị và quá trình ra quyết định liên quan đến chấp nhận rủi ro.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Mức độ chấp nhận rủi ro của doanh nghiệp là nhân tố then chốt quyết định sự thành công, hiệu quả đầu tư, sự tăng trưởng và tính bền vững lâu dài của công ty trong môi trường kinh doanh nhiều biến động (Hiebl, 2012; Gustafsson và Uysal, 2018; John và cộng sự, 2008). Đội ngũ quản lý cao nhất (TMT), đặc biệt là Giám đốc điều hành (CEO), đóng vai trò quyết định trong việc xây dựng và thực thi các chiến lược tài chính của doanh nghiệp (Gustafsson và Uysal, 2018; Yung và Chen, 2018).

Tại Việt Nam, tỷ lệ phụ nữ tham gia vào ban lãnh đạo cấp cao còn ở mức thấp. Báo cáo của CWDI (2020) cho thấy tỷ lệ phụ nữ trong Hội đồng quản trị (HĐQT) tại Việt Nam chỉ đạt 15,1%, thấp hơn đáng kể so với khu vực Bắc Âu (37,6%), Mỹ và Canada (28,6%) hay Tây Âu (26,5%). Theo báo cáo của UNDP (2022), Chỉ số bất bình đẳng giới (GII) của Việt Nam là 0,378 (xếp thứ 91/193 quốc gia), và khoảng cách giới ở vị trí lãnh đạo cấp cao năm 2023 đạt 48,79%, xếp thứ 107/146 quốc gia (World Economic Forum, 2023). Bên cạnh định kiến giới và hiện tượng "rào cản vô hình" (glass ceiling), môi trường quản trị công ty bên ngoài của Việt Nam còn nhiều hạn chế, với điểm số theo Thẻ điểm Quản trị Công ty ASEAN chỉ đạt 54,6 điểm vào năm 2019 (Asian Development Bank, 2021).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định bao gồm:

• Các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam trước đây phần lớn chỉ tập trung vào mối quan hệ giữa tỷ lệ nữ trong HĐQT và hiệu quả hoạt động kinh doanh hoặc tiếp cận tín dụng, sử dụng mẫu nghiên cứu nhỏ, không liên tục, hoặc chỉ giới hạn ở doanh nghiệp nhỏ và vừa (Minh Ha và cộng sự, 2021; Thanh và cộng sự, 2019; Sharma và Tarp, 2018; Tran và cộng sự, 2020).
• Chưa có công trình nào kiểm tra toàn diện tác động đồng thời của giới tính CEO và các yếu tố thể hiện quyền lực của CEO (bao gồm tỷ lệ sở hữu cổ phần của CEO và tính kiêm nhiệm chức danh Chủ tịch HĐQT) đối với hành vi chấp nhận rủi ro.
• Chưa có nghiên cứu nào trong nước phân tích vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu gia đình của CEO đối với mối quan hệ giữa nữ CEO và sự chấp nhận rủi ro ở các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Xem xét tác động của lãnh đạo nữ (nữ CEO và tỷ lệ thành viên nữ trong HĐQT) đến việc chấp nhận rủi ro của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam; phân tích sự thay đổi của tác động này dưới ảnh hưởng của tỷ lệ sở hữu của CEO, sự kiêm nhiệm của CEO và vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu gia đình CEO; từ đó đề xuất các hàm ý chính sách, hàm ý quản trị và chỉ dấu đầu tư.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Phân tích tác động của nữ CEO và tỷ lệ thành viên nữ trong HĐQT đến chấp nhận rủi ro của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
  2. Phân tích tác động điều tiết của tỷ lệ sở hữu của CEO và tỷ lệ sở hữu gia đình của CEO đến mối quan hệ giữa nữ CEO và chấp nhận rủi ro của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
  3. Phân tích tác động của nữ CEO đến chấp nhận rủi ro của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam khi các CEO đồng thời kiêm nhiệm chức danh Chủ tịch HĐQT.
  4. Gợi ý các chính sách cho cơ quan quản lý, các hàm ý cho công tác quản trị của công ty và các chỉ dấu cho các nhà đầu tư.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Nữ CEO và tỷ lệ thành viên nữ trong HĐQT ảnh hưởng như thế nào đến chấp nhận rủi ro của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam?
2. Tỷ lệ sở hữu của CEO và tỷ lệ sở hữu gia đình của CEO có tác động như thế nào đến mối quan hệ giữa nữ CEO và chấp nhận rủi ro của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam?
3. Tác động của nữ CEO đến chấp nhận rủi ro của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam khi CEO kiêm nhiệm sẽ như thế nào?
4. Các nhà hoạch định chính sách ở tầm vĩ mô và vi mô cần chú ý gì khi đưa ra các chính sách đối với các công ty có lãnh đạo nữ? Các nhà đầu tư nên lưu ý gì khi đầu tư vào các công ty niêm yết có lãnh đạo nữ?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Ảnh hưởng của lãnh đạo nữ đến chấp nhận rủi ro của các công ty phi tài chính niêm yết tại Việt Nam; vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu của CEO và sở hữu gia đình của CEO; ảnh hưởng của nữ CEO trong bối cảnh kiêm nhiệm chức danh Chủ tịch HĐQT.
• Phạm vi nội dung: Lãnh đạo nữ được xác định qua hai chức danh/vị trí là nữ CEO và tỷ lệ thành viên nữ trong HĐQT. Dữ liệu sở hữu gia đình được thu thập dựa trên tỷ lệ sở hữu trực tiếp của CEO và các thành viên có quan hệ gia đình với CEO (nắm giữ từ 5% cổ phần trở lên và/hoặc tham gia quản lý).
• Phạm vi không gian: Các công ty phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), thuộc 9 nhóm ngành theo Hệ thống phân ngành chuẩn quốc tế (ICB). Mẫu yêu cầu các công ty có số quan sát tối thiểu 5 năm liên tục để tính toán biến động lợi nhuận.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Luận án tiến hành hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước theo ba hướng nghiên cứu chính:

Hướng nghiên cứu	Các công trình tiêu biểu	Phát hiện chính được luận án trích dẫn
Lãnh đạo nữ và hành vi chấp nhận rủi ro	Quốc tế: Martin và cộng sự (2009); Faccio và cộng sự (2016); Sah và cộng sự (2022); Adams và Ferreira (2009); Sila và cộng sự (2016); Bruna và cộng sự (2019); Mathew và cộng sự (2016); Safiullah và cộng sự (2022); Yang và cộng sự (2019); Ozdemir và Erkmen (2022); Rossi và cộng sự (2017); Amin và cộng sự (2022). Việt Nam: Nguyen và cộng sự (2015a); Hoàng Thị Phương Thảo và cộng sự (2015); Linh và cộng sự (2016); Thanh và cộng sự (2019); Sharma và Tarp (2018); Tran và cộng sự (2020); Minh Ha và cộng sự (2021); Bui và cộng sự (2022); Song và Chung (2023); Nguyen (2023); Vo và cộng sự (2023).	Phần lớn nghiên cứu ủng hộ quan điểm nữ lãnh đạo thận trọng, e ngại rủi ro hơn nam giới, duy trì đòn bẩy tài chính thấp hơn và làm giảm biến động lợi nhuận (Faccio và cộng sự, 2016; Martin và cộng sự, 2009). Tuy nhiên, một số nghiên cứu không tìm thấy tác động đáng kể (Sila và cộng sự, 2016; Bruna và cộng sự, 2019) hoặc ghi nhận lãnh đạo nữ có xu hướng chấp nhận rủi ro khi có thực quyền kiểm soát (Rossi và cộng sự, 2017; Safiullah và cộng sự, 2022). Tại Việt Nam, kết quả còn phân tán do giới hạn về mẫu và phương pháp đo lường.
Quyền lực CEO và tỷ lệ sở hữu của CEO	Morck và cộng sự (1988); Lewellyn và Muller-Kahle (2012); Victoravich và cộng sự (2011); Sanders và Hambrick (2007); Haque và cộng sự (2024); Schopohl và cộng sự (2021); Brisley và cộng sự (2021); Korablev và Podukhovich (2022).	Quyền sở hữu cổ phần gia tăng quyền lực và quyền biểu quyết của CEO. Khi tài sản cá nhân gắn liền với công ty, quyền sở hữu có thể thúc đẩy CEO chấp nhận rủi ro để tối đa hóa lợi nhuận (Sanders và Hambrick, 2007; Haque và cộng sự, 2024) hoặc ngược lại, dẫn đến hành vi đầu tư dưới mức vào các dự án rủi ro để bảo toàn tài sản cá nhân (Brisley và cộng sự, 2021).
CEO kiêm nhiệm và sở hữu gia đình	Peng và cộng sự (2010); Kim và cộng sự (2009); Ben Cheikh (2014); Simamora (2023); Lin và cộng sự (2023); Gómez-Mejía và cộng sự (2007); Anderson và Reeb (2003); Ramalho và cộng sự (2018); Diéguez-Soto và cộng sự (2015); Ali và cộng sự (2019); Costa và Barbosa (2024).	CEO kiêm nhiệm Chủ tịch HĐQT làm gia tăng quyền lực cấu trúc và quyền kiểm soát thông tin, có thể thúc đẩy việc đưa ra quyết định rủi ro hơn (Ben Cheikh, 2014; Simamora, 2023). Trong khi đó, các công ty có sở hữu gia đình có xu hướng e ngại rủi ro nhằm bảo vệ tài sản tình cảm xã hội (SEW) và duy trì sự tồn tại qua nhiều thế hệ (Gómez-Mejía và cộng sự, 2007; Anderson và Reeb, 2003).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

1. Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về tác động đồng thời của giới tính CEO và quyền lực của CEO (thông qua tỷ lệ sở hữu cổ phần và sự kiêm nhiệm Chủ tịch HĐQT) đối với mức độ chấp nhận rủi ro của doanh nghiệp.
2. Kiểm tra vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu gia đình của CEO trong mối quan hệ giữa nữ CEO và chấp nhận rủi ro tại các công ty niêm yết – một mảng nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào các công ty tư nhân và doanh nghiệp quy mô nhỏ.
3. Cung cấp bộ dữ liệu bảng kéo dài 11 năm (2010–2020) bao phủ toàn bộ các công ty phi tài chính trên hai sàn HOSE và HNX, kiểm soát vấn đề nội sinh bằng phương pháp ước lượng GMM hệ thống hai bước (Two-step System GMM).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án vận dụng năm lý thuyết nền tảng để xây dựng khung phân tích:

• Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Phát triển bởi Jensen và Meckling (1976), lý thuyết giải thích mâu thuẫn lợi ích giữa cổ đông (chủ sở hữu) và nhà quản lý (người đại diện). Nhà quản lý thường e ngại rủi ro suy thoái do vốn con người gắn chặt với công ty, trong khi cổ đông có xu hướng chấp nhận rủi ro cao hơn để tìm kiếm lợi nhuận vì họ có thể đa dạng hóa danh mục đầu tư (Kim và Buchanan, 2008). Quyền sở hữu cổ phần của CEO được xem là cơ chế dung hòa lợi ích giữa người quản lý và cổ đông.
• Lý thuyết lãnh đạo cấp cao (Upper Echelons Theory - UET): Hambrick và Mason (1984) chỉ ra rằng các lựa chọn chiến lược và kết quả hoạt động của tổ chức chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các đặc điểm cá nhân, nhận thức, giá trị và trải nghiệm của đội ngũ quản lý cao nhất.
• Lý thuyết vai trò xã hội (Social Role Theory): Eagly và cộng sự (2012) giải thích sự khác biệt trong hành vi ra quyết định giữa nam giới và nữ giới xuất phát từ kỳ vọng và chuẩn mực xã hội, trong đó phụ nữ thường gắn liền với xu hướng thận trọng, hợp tác và hạn chế rủi ro hơn.
• Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependence Theory): Pfeffer và Salancik (1978) nhấn mạnh sự đa dạng của ban quản trị và HĐQT giúp doanh nghiệp tiếp cận các nguồn lực bên ngoài, nâng cao chất lượng giám sát và phản biện chiến lược.
• Lý thuyết tài sản tình cảm xã hội (Socioemotional Wealth - SEW): Gómez-Mejía và cộng sự (2007) lập luận rằng các nhà quản lý trong doanh nghiệp gia đình thường ưu tiên bảo toàn các giá trị phi tài chính của gia đình (danh tiếng, quyền kiểm soát, tính liên tục qua các thế hệ) hơn là theo đuổi các dự án tài chính có độ rủi ro cao.

Phương pháp nghiên cứu

• Cách tiếp cận: Luận án sử dụng cách tiếp cận diễn dịch (deductive approach), từ khung lý thuyết nền tảng phát triển các giả thuyết nghiên cứu, thiết lập mô hình kinh tế lượng và thu thập dữ liệu để kiểm định.
• Phương pháp phân tích dữ liệu:
  • Thống kê mô tả (Descriptive statistics) và kiểm định t-test so sánh giá trị trung bình giữa nhóm công ty có CEO nam và CEO nữ.
  • Phân tích hệ số tương quan ma trận để kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến.
  • Hồi quy bình phương bé nhất (OLS) kết hợp kiểm soát hiệu ứng cố định theo ngành và theo năm, sử dụng sai số chuẩn hiệu chỉnh (Robust standard errors/PCSE) nhằm khắc phục hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan.
  • Hồi quy phương pháp moment tổng quát hệ thống hai bước (Two-step System GMM) đối với mô hình dữ liệu bảng động để xử lý triệt để các vấn đề nội sinh tiềm ẩn và quan hệ nhân quả ngược.
  • Kiểm tra tính vững (Robustness checks) thông qua việc phân nhóm kiểm định, thay đổi mẫu và phân tích trường hợp chuyển đổi giới tính CEO từ nam sang nữ.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Dữ liệu tài chính: Thu thập từ cơ sở dữ liệu FiinPro của các công ty phi tài chính niêm yết trên HOSE và HNX giai đoạn 2010–2020.
• Dữ liệu quản trị và sở hữu: Tác giả thu thập thủ công từ Báo cáo thường niên, Báo cáo tình hình quản trị công ty, Bản cáo bạch niêm yết và dữ liệu công bố thông tin giao dịch của người có liên quan trên cổng thông tin chứng khoán. Mối quan hệ gia đình của CEO được nhận diện nhiều thế hệ (cha mẹ, con cái, anh chị em, vợ chồng, dâu, rể, cô, dì, chú, bác, cháu).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và thực nghiệm về ảnh hưởng của lãnh đạo nữ và sở hữu gia đình đến sự chấp nhận rủi ro của công ty

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về lãnh đạo nữ, sở hữu gia đình và chấp nhận rủi ro của doanh nghiệp. Tác giả phân tích các thước đo rủi ro doanh nghiệp trong tài liệu học thuật (biến động dòng thu nhập EBITDA theo John và cộng sự, 2008; biến động ROA và tỷ lệ nợ theo Faccio và cộng sự, 2016; chi tiêu R&D theo Kim và Lu, 2011; các chỉ tiêu beta và rủi ro thị trường theo Sila và cộng sự, 2016). Chương này tổng hợp các kết quả thực nghiệm trái chiều trên thế giới và tại Việt Nam, qua đó xác lập khoảng trống nghiên cứu về vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu của CEO, sự kiêm nhiệm chức danh và tỷ lệ sở hữu gia đình của CEO trong bối cảnh thể chế của một nền kinh tế đang phát triển.

Chương 2: Thiết kế nghiên cứu

Chương 2 tập trung xây dựng hệ thống các giả thuyết nghiên cứu và thiết lập các phương trình hồi quy. Tác giả lựa chọn hai biến phụ thuộc đại diện cho mức độ chấp nhận rủi ro là Biến động lợi nhuận (đo lường bằng độ lệch chuẩn của tỷ suất sinh lời trên tài sản ROA trong chu kỳ 5 năm chồng chéo) và Tỷ lệ nợ (Tổng nợ phải trả trên tổng tài sản).

Nhóm biến	Tên biến	Ký hiệu	Cách đo lường
Biến phụ thuộc	Biến động lợi nhuận	RISK1	Độ lệch chuẩn của ROA công ty trong chu kỳ 5 năm liên tiếp
	Tỷ lệ nợ (Đòn bẩy)	RISK2	Tổng nợ phải trả chia cho Tổng tài sản
Biến độc lập chính	Nữ CEO	Female_CEO	Biến giả, nhận giá trị 1 nếu CEO là nữ, nhận giá trị 0 nếu là nam
	Tỷ lệ nữ trong HĐQT	Female_BOD	Tỷ lệ phần trăm thành viên nữ trong Hội đồng quản trị
Biến điều tiết & tương tác	Tỷ lệ sở hữu của CEO	CEO_Own	Tỷ lệ phần trăm cổ phần do CEO trực tiếp nắm giữ
	Sở hữu gia đình của CEO	CEO_FamOwn	Tỷ lệ phần trăm cổ phần do các thành viên gia đình CEO nắm giữ
	CEO kiêm nhiệm	CEO_Dual	Biến giả, nhận giá trị 1 nếu CEO kiêm Chủ tịch HĐQT, 0 nếu không
Biến kiểm soát	Đặc điểm công ty và HĐQT	Firm_Age, Firm_Size, ROA, Tangibility, BOD_Size, BOD_Indep	Tuổi công ty, Quy mô công ty, Tỷ suất sinh lời, Tỷ lệ tài sản cố định, Quy mô HĐQT, Tỷ lệ thành viên độc lập HĐQT

Chương 2 cũng trình bày chi tiết quy trình xử lý dữ liệu bảng không cân bằng và mô hình hồi quy System GMM hai bước nhằm kiểm soát hiện tượng nội sinh.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu về ảnh hưởng của lãnh đạo nữ và sở hữu gia đình đến sự chấp nhận rủi ro của các công ty niêm yết tại Việt Nam

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm thu được từ mẫu nghiên cứu giai đoạn 2010–2020:

• Thực trạng mẫu nghiên cứu: Tỷ lệ các công ty có CEO là nữ và tỷ lệ thành viên nữ trong HĐQT tại Việt Nam còn khiêm tốn và có sự phân hóa rõ rệt theo ngành kinh doanh (tập trung cao hơn ở ngành tiêu dùng, y tế, dịch vụ).
• Thống kê mô tả và kiểm định t-test: So sánh giữa nhóm công ty có CEO nam và CEO nữ cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ biến động lợi nhuận và việc sử dụng đòn bẩy tài chính. Nhóm công ty do nữ CEO điều hành có mức biến động lợi nhuận và tỷ lệ nợ thấp hơn nhóm công ty do nam CEO điều hành.
• Kết quả hồi quy tác động chính:
  • Nữ CEO và tỷ lệ thành viên nữ trong HĐQT có tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê đến biến động lợi nhuận và tỷ lệ nợ của công ty. Kết quả này ủng hộ quan điểm cho rằng lãnh đạo nữ có xu hướng điều hành thận trọng và lựa chọn chính sách tài chính ít rủi ro hơn.
• Kết quả phân tích vai trò điều tiết:
  • Tỷ lệ sở hữu cổ phần của CEO có vai trò điều tiết làm thay đổi mức độ tác động của nữ CEO đối với việc chấp nhận rủi ro.
  • Tỷ lệ sở hữu gia đình của CEO điều tiết mối quan hệ giữa nữ CEO và sự chấp nhận rủi ro: sự hiện diện của sở hữu gia đình củng cố xu hướng thận trọng, giảm thiểu rủi ro tài chính nhằm bảo vệ lợi ích và tài sản dài hạn của gia đình.
• Tác động của CEO kiêm nhiệm và chuyển đổi CEO:
  • Trong trường hợp CEO kiêm nhiệm chức danh Chủ tịch HĐQT, quyền lực tập trung làm thay đổi mức độ chấp nhận rủi ro so với nhóm không kiêm nhiệm.
  • Phân tích trên mẫu các công ty có sự chuyển đổi từ CEO nam sang CEO nữ ghi nhận sự suy giảm rõ rệt về tỷ lệ nợ và biến động lợi nhuận sau thời điểm chuyển đổi.
• Kiểm định tính vững và nội sinh: Các kết quả hồi quy bằng phương pháp System GMM hai bước và kiểm tra tính bền vững khẳng định các mối quan hệ được phát hiện không bị sai lệch bởi vấn đề nội sinh hay biến nội sinh trễ.

Chương 4: Thảo luận kết quả nghiên cứu và khuyến nghị

Chương 4 đối chiếu các phát hiện của luận án với các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới (như Faccio và cộng sự, 2016; Adams và Ferreira, 2009; Gómez-Mejía và cộng sự, 2007) và lý giải nguyên nhân xuất phát từ đặc thù văn hóa xã hội Á Đông, cấu trúc sở hữu tập trung và khung pháp lý tại Việt Nam. Trên cơ sở đó, chương này đề xuất các nhóm khuyến nghị cụ thể cho ba nhóm đối tượng: cơ quan quản lý nhà nước, các doanh nghiệp niêm yết và các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt học thuật và lý luận

1. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về ảnh hưởng của nữ CEO và tỷ lệ thành viên nữ trong HĐQT đến việc chấp nhận rủi ro của các công ty niêm yết, đồng thời làm rõ sự tương tác giữa giới tính của CEO với quyền lực phát sinh từ tỷ lệ sở hữu cổ phần và sự kiêm nhiệm chức danh.
2. Bổ sung vào tài liệu nghiên cứu về cấu trúc sở hữu bằng việc kiểm tra vai trò điều tiết của tỷ lệ sở hữu gia đình của CEO đối với hành vi chấp nhận rủi ro tại các công ty niêm yết đại chúng, mở rộng phạm vi nghiên cứu vốn trước đây chủ yếu tập trung vào các công ty tư nhân.
3. Làm sáng tỏ tác động của lãnh đạo nữ trong bối cảnh môi trường thể chế đặc thù của Việt Nam – một nền kinh tế đang phát triển có định kiến xã hội về giới còn hiện hữu và cơ chế quản trị công ty bên ngoài còn ở mức thấp so với khu vực.
4. Áp dụng đồng bộ các kỹ thuật kinh tế lượng hiện đại (hồi quy OLS hiệu ứng cố định ngành/năm, kiểm tra sai số chuẩn vững và mô hình System GMM hai bước) để xử lý triệt để các khuyết tật nội sinh của dữ liệu bảng.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bộ dữ liệu bảng kéo dài 11 năm (2010–2020) có độ bao phủ toàn diện trên toàn bộ các công ty phi tài chính niêm yết tại Việt Nam về đặc điểm ban điều hành, HĐQT và sở hữu gia đình của CEO.
2. Đóng góp cơ sở thực nghiệm cho các nhà hoạch định chính sách trong việc hoàn thiện khung pháp lý về quản trị công ty, thúc đẩy bình đẳng giới trong quản lý doanh nghiệp và ban hành quy định giám sát cấu trúc sở hữu tập trung.
3. Cung cấp các khuyến nghị quản trị thực tế cho các doanh nghiệp khi xây dựng cơ chế phân quyền, bổ nhiệm nhân sự điều hành cấp cao và hoạch định cấu trúc vốn.
4. Cung cấp chỉ dấu phân tích rủi ro thực tế cho các nhà đầu tư khi lựa chọn cổ phiếu và xây dựng danh mục đầu tư dựa trên cơ cấu ban lãnh đạo và sở hữu nội bộ.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với các cơ quan quản lý Nhà nước và nhà hoạch định chính sách:
  • Tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý về quản trị công ty theo các chuẩn mực quốc tế; tăng cường giám sát việc thực thi các quy định về tách bạch giữa vị trí Chủ tịch HĐQT và Giám đốc điều hành (CEO) nhằm kiểm soát quyền lực điều hành.
  • Ban hành các chính sách và chương trình hành động thúc đẩy bình đẳng giới, khuyến khích sự tham gia của phụ nữ vào các vị trí quản lý cấp cao và thành viên độc lập HĐQT tại các công ty niêm yết.
  • Nâng cao yêu cầu công bố thông tin minh bạch về tỷ lệ sở hữu của ban điều hành và các bên có liên quan thuộc gia đình của lãnh đạo công ty để bảo vệ quyền lợi của cổ đông thiểu số.
• Đối với các công ty niêm yết:
  • Đánh giá và tận dụng các đặc tính quản trị của lãnh đạo nữ trong việc thiết lập chính sách tài chính an toàn, ổn định đòn bẩy và kiểm soát biến động lợi nhuận trong giai đoạn thị trường bất ổn.
  • Xây dựng cơ cấu quản trị nội bộ cân bằng, kiểm soát quyền lực của CEO kiêm nhiệm và thiết lập cơ chế giám sát đối với các quyết định kinh doanh tại những công ty có tỷ lệ sở hữu gia đình cao.
• Đối với nhà đầu tư:
  • Sử dụng thông tin về giới tính của CEO, sự hiện diện của nữ giới trong HĐQT và cấu trúc sở hữu gia đình như một tiêu chí tham khảo quan trọng để đánh giá mức độ chấp nhận rủi ro và độ an toàn tài chính của doanh nghiệp khi đưa ra quyết định đầu tư.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Về phạm vi ngành: Mẫu nghiên cứu loại trừ các công ty thuộc ngành tài chính, ngân hàng, bảo hiểm do đặc thù riêng biệt về đòn bẩy và quy định an toàn vốn theo chuẩn mực kế toán.
• Về dữ liệu sở hữu gia đình: Do các công ty niêm yết tại Việt Nam chưa công bố đầy đủ thông tin sở hữu chéo và chuỗi kiểm soát gián tiếp phức tạp, luận án chỉ tập trung đo lường tỷ lệ sở hữu trực tiếp của CEO và các thành viên gia đình có quan hệ trực hệ và thân tộc xác định được trên báo cáo quản trị.
• Về điều kiện mẫu: Tiêu chí bắt buộc các công ty phải có tối thiểu 5 năm quan sát liên tục để đo lường độ lệch chuẩn của biến động lợi nhuận dẫn đến việc loại bỏ các doanh nghiệp mới niêm yết trong giai đoạn cuối của mẫu nghiên cứu.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang khối các định chế tài chính, ngân hàng thương mại và các doanh nghiệp chưa niêm yết để so sánh sự khác biệt về hành vi chấp nhận rủi ro của lãnh đạo nữ.
• Khai thác sâu hơn cấu trúc sở hữu gián tiếp và chuỗi quyền kiểm soát tối hậu (ultimate ownership) khi hệ thống dữ liệu công bố thông tin thị trường chứng khoán Việt Nam được hoàn thiện hơn.
• Mở rộng chuỗi thời gian nghiên cứu sang các năm sau 2020 nhằm đánh giá tác động của lãnh đạo nữ và sở hữu gia đình đối với rủi ro doanh nghiệp trong bối cảnh phục hồi kinh tế sau đại dịch.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên sâu cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, Quản trị kinh doanh: Cung cấp khung lý thuyết toàn diện về quản trị công ty, lý thuyết đại diện, lý thuyết lãnh đạo cấp cao và quy trình thiết kế nghiên cứu thực nghiệm định lượng sử dụng dữ liệu bảng với phương pháp System GMM hai bước.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo về phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu thủ công về đặc điểm nhân khẩu học của ban điều hành, HĐQT và cơ cấu sở hữu gia đình tại thị trường chứng khoán Việt Nam.
• Các cơ quan quản lý thị trường (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, các Sở GDCK): Cung cấp các bằng chứng thực nghiệm phục vụ việc hoạch định chính sách nâng cao chất lượng quản trị công ty và thúc đẩy bình đẳng giới trong kinh doanh.
• Lãnh đạo doanh nghiệp và các nhà đầu tư: Cung cấp góc nhìn thực tiễn về mối quan hệ giữa đặc điểm người điều hành, cấu trúc sở hữu nội bộ với các chỉ số rủi ro tài chính của doanh nghiệp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đo lường mức độ chấp nhận rủi ro của doanh nghiệp bằng các chỉ tiêu cụ thể nào?

Luận án sử dụng hai thước đo định lượng đại diện cho mức độ chấp nhận rủi ro dựa trên dữ liệu kế toán:

• Biến động lợi nhuận: Được tính bằng độ lệch chuẩn của tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) của từng công ty trong chu kỳ 5 năm chồng chéo (theo phương pháp của John và cộng sự, 2008 và Faccio và cộng sự, 2016).
• Tỷ lệ nợ (Đòn bẩy tài chính): Được tính bằng Tổng nợ phải trả chia cho Tổng tài sản của công ty.

2. Tiêu chí nào được luận án sử dụng để nhận diện sở hữu gia đình của CEO tại các công ty niêm yết?

Do tính phức tạp trong việc truy xuất chuỗi sở hữu gián tiếp tại Việt Nam, luận án xác định sở hữu gia đình của CEO dựa trên danh sách cổ đông và báo cáo quản trị công ty, đáp ứng các tiêu chí: có quan hệ gia đình nhiều thế hệ với CEO (cha mẹ, con cái, anh chị em, vợ chồng, dâu, rể, cô, dì, chú, bác, cháu), nắm giữ trực tiếp từ 5% cổ phần trở lên và/hoặc có sự tham gia của thành viên gia đình trong ban quản lý/HĐQT.

3. Khung lý thuyết chính nào được luận án sử dụng để giải thích hành vi chấp nhận rủi ro của lãnh đạo nữ?

Luận án kết hợp năm lý thuyết nền tảng gồm: Lý thuyết đại diện (Agency Theory), Lý thuyết lãnh đạo cấp cao (Upper Echelons Theory - UET), Lý thuyết vai trò xã hội (Social Role Theory), Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependence Theory) và Lý thuyết tài sản tình cảm xã hội (Socioemotional Wealth Theory - SEW).

4. Tại sao mẫu nghiên cứu loại trừ các công ty thuộc ngành tài chính và yêu cầu tối thiểu 5 năm quan sát?

Các công ty thuộc ngành tài chính (ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán) bị loại bỏ do có cơ cấu vốn, đòn bẩy tài chính và các quy định an toàn vốn mang tính đặc thù cao, không tương thích với các chỉ số tài chính của nhóm phi tài chính. Yêu cầu tối thiểu 5 năm quan sát liên tục là điều kiện kỹ thuật bắt buộc để tính toán độ lệch chuẩn của ROA qua các chu kỳ 5 năm nhằm phản ánh chính xác biến động lợi nhuận của doanh nghiệp.

5. Luận án sử dụng kỹ thuật kinh tế lượng nào để giải quyết vấn đề nội sinh tiềm ẩn trong mô hình?

Luận án áp dụng phương pháp hồi quy moment tổng quát hệ thống hai bước (Two-step System GMM) đối với mô hình dữ liệu bảng động, kết hợp kiểm soát hiệu ứng cố định ngành và hiệu ứng cố định năm, cùng các kiểm định Hansen/Sargan và Arellano-Bond (AR(1), AR(2)) để đảm bảo tính vững và tính hợp lệ của các biến công cụ.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Hồ Phương Thảo đã cung cấp một phân tích thực nghiệm toàn diện về tác động của lãnh đạo nữ và cấu trúc sở hữu gia đình đến hành vi chấp nhận rủi ro tại các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2010–2020. Kết quả nghiên cứu xác nhận sự hiện diện của nữ CEO và tỷ lệ thành viên nữ trong HĐQT có mối quan hệ ngược chiều với biến động lợi nhuận và đòn bẩy tài chính, đồng thời mối quan hệ này chịu sự điều tiết đáng kể từ tỷ lệ sở hữu của CEO, tỷ lệ sở hữu gia đình và tính kiêm nhiệm chức danh. Công trình đóng góp cơ sở khoa học và dữ liệu thực chứng có giá trị cho việc hoàn thiện chính sách quản trị công ty, thúc đẩy bình đẳng giới và hỗ trợ quá trình ra quyết định của các nhà đầu tư trên thị trường tài chính Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và thực nghiệm về ảnh hưởng của lãnh đạo nữ và sở hữu gia đình đến sự chấp nhận rủi ro của công ty 9 Chương này trình bày tất cả các lý thuyết nền tảng có liên quan chặt chẽ đến nội dung của luận án và phần phân tích tổng quan các tài liệu học thuật cả trong và ngoài nước về ảnh hưởng của lãnh đạo nữ, sở hữu gia đình đến chấp nhận rủi ro của công ty, qua đó nhận diện được khoảng trống nghiên cứu mà luận án cần tập trung vào giải quyết. Chương 2: Thiết kế nghiên cứu Chương này sẽ trình bày phần phát triển các giả thuyết nghiên cứu, mô tả dữ liệu nghiên cứu, lý giải việc lựa chọn các biến nghiên cứu chính và xây dựng các mô hình hồi quy. Đồng thời, trong chương này cũng xác định các phương pháp nghiên cứu phù hợp để giải quyết các mục tiêu nghiên cứu mà luận án đã đặt ra. Chương 3: Kết quả nghiên cứu về ảnh hưởng của lãnh đạo nữ và sở hữu gia đình đến sự chấp nhận rủi ro của các công ty niêm yết tại Việt Nam Chương này trình bày kết quả phân tích về thực trạng lãnh đạo nữ, sở hữu gia đình và chấp nhận rủi ro của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong mẫu nghiên cứu trong giai đoạn 2010 đến 2020.

Trọng tâm của chương là phần thống kê mô tả chi tiết các biến, phân tích tương quan và các kiểm định về ảnh hưởng của lãnh đạo nữ và sở hữu gia đình đến sự chấp nhận rủi ro của các công ty, giải quyết các vấn đề nội sinh và các kiểm tra tính bền của kết quả nghiên cứu. Chương 4: Thảo luận kết quả nghiên cứu và khuyến nghị Chương này sẽ thảo luận các kết quả nghiên cứu của luận án trên cơ sở đối chiếu, so sánh với các nghiên cứu trong tổng quan nghiên cứu, đưa ra những lý giải cho sự khác biệt và tương đồng tại bối cảnh của thị trường Việt Nam. Cuối cùng, luận án đề xuất các hàm ý chính sách, hàm ý quản trị và hàm ý cho các nhà đầu tư từ những kết quả đạt được của nghiên cứu. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC NGHIỆM VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA LÃNH ĐẠO NỮ VÀ SỞ HỮU GIA ĐÌNH ĐẾN SỰ CHẤP NHẬN RỦI RO CỦA CÔNG TY 1.

Những vấn đề chung về lãnh đạo nữ, sở hữu gia đình và chấp nhận rủi ro 1. Lãnh đạo nữ Trong những năm gần đây, ngày càng có nhiều phụ nữ nắm giữ các vị trí điều hành ở các công ty. Vào đầu năm 2023, Fortune ghi nhận có mức kỷ lục mới khi có tới 52 phụ nữ giữ vị trí giám đốc điều hành, chiếm 10,4% các công ty trong Fortune 500. Số lượng nữ CEO ngày càng tăng mạnh mẽ hơn trước.

Một số công ty trong Fortune 500 có CEO là nữ bao gồm CVS Health, General Motors, Rite Aid, Opendoor Technologies, Bed Bath và Beyond, Lumen Technologies, Fannie Mae, Citigroup, United Parcel Service, Best Buy, Progressive, TIAA và Oracle. Điều này cho thấy phụ nữ có thể tham gia quản lý ở cấp cao nhất trong các công ty với đa dạng ngành nghề khác nhau bao gồm cả ngành công nghệ và cơ khí, những ngành mà từ trước đến nay vẫn gắn liền với vai trò của nam giới. Tuy nhiên, Fortune cũng cho thấy các nữ CEO có thời gian duy trì vị trí này ngắn hơn so nam giới, cũng đồng nghĩa với việc họ có nguy cơ bị mất việc nhiều hơn. Vai trò truyền thống của nam giới và phụ nữ cũng như các định kiến về giới đã ăn sâu vào cơ cấu đời sống kinh tế, chính trị và xã hội và đã trở thành một rào cản mà ngày nay nhiều lãnh đạo phải xem xét để nhận ra rằng phụ nữ có thể có năng lực trở thành các nhà quản lý không thua kém các đồng nghiệp nam.

Mặc dù gần đây có sự gia tăng trên toàn cầu về số lượng phụ nữ tham gia thị trường lao động, tuy nhiên chỉ có một số ít phụ nữ giữ các vị trí quản lý hoặc lãnh đạo cấp cao. Khoảng cách đáng kể về giới trong sự hiện diện của phụ nữ liên quan đến các vị trí lãnh đạo và ra quyết định trên nhiều lĩnh vực của xã hội cho thấy phụ nữ vẫn đang phải đối mặt với rào cản vô hình. Rào cản đối với sự tham gia vị trí lãnh đạo của phụ nữ tồn tại ở các cấp độ khác nhau trong các tổ chức, nhiều yếu tố có thể góp phần tạo ra các rào cản này từ các yếu tố bối cảnh ở cấp độ vĩ mô chẳng hạn như các giá trị văn hóa xã hội, đến quy trình hoạt động khác nhau ở các tổ chức, đặc biệt là các quy trình giữa các cá nhân. Các rào cản thường được biết đến bao gồm các rào cản thể chế, chẳng hạn như chính sách về gia đình và thuế không khuyến khích sự tham gia thị trường lao động và tinh thần kinh doanh; thái độ xã hội tiêu cực đối với tinh thần kinh doanh của phụ nữ; thất bại của thị trường; và lựa chọn cá nhân của chính phụ nữ.

11 Phụ nữ cũng ít có khả năng trở thành doanh nhân hơn nam giới. Phụ nữ làm chủ và là người sử dụng lao động chỉ chiếm trung bình hơn 2% tổng số việc làm của nữ giới trong OECD, trong khi con số tương ứng ở nam giới là khoảng hơn 5%. Phụ nữ cũng điều hành các loại hình kinh doanh khác với nam giới. Đặc biệt, các doanh nghiệp do phụ nữ điều hành ít có khả năng xuất khẩu và giới thiệu các sản phẩm, dịch vụ mới, thường hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ cá nhân, bán lẻ, du lịch, chăm sóc sức khỏe và giáo dục (OECD, 2023).

Trong những năm gần đây, một số Chính phủ đã nỗ lực áp dụng chính sách công bằng vào quá trình hoạch định chính sách kinh tế, họ đã thừa nhận rõ ràng sự bình đẳng giới là rất quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế và ổn định tài chính. Việc thiết lập bình đẳng giới trong lĩnh vực kinh tế đã được tiên phong và mở rộng bởi ngày càng nhiều quốc gia điển hình như Na Uy, Thụy Điển. Tuy vậy, trái ngược với châu Âu, số liệu ở một số quốc gia khu vực châu Á vẫn cho thấy khoảng cách giới rõ rệt trong lĩnh vực kinh tế. Tại quốc gia rất phát triển là Nhật Bản, khoảng cách về tỷ lệ phụ nữ so với nam giới được tuyển dụng ở các vị trí cấp cao lên đến 74,19% vào năm 2023, và xếp thứ 125 trên 146 quốc gia.

Đồng thời thu nhập ở cùng vị trí làm việc của phụ nữ so với nam giới ở Nhật Bản cũng chênh lệch đến 22,05%. Việt Nam mặc dù xếp thứ 72 trên 146 quốc gia về khoảng cách giới nói chung, khoảng cách về thu nhập từ cùng một vị trí làm việc cũng không có sự khác biệt nhiều giữa nam và nữ (2%), tuy vậy khoảng cách giới trong các vị trí lãnh đạo cấp cao năm 2023 cũng đạt mức 48,79% (xếp thứ 107 trên 146). Đáng chú ý rằng con số này không cải thiện nhiều so với năm 2022, đồng nghĩa rằng nỗ lực giải quyết định kiến giới đang cho thấy sự tiến bộ khá chậm (World Economic Forum, 2023). Các nghiên cứu học thuật về phụ nữ và khả năng lãnh đạo hầu hết đều tập trung vào lý do tại sao phụ nữ khó trở thành lãnh đạo hơn nhiều so với nam giới.

Tuy nhiên, gần đây xuất hiện một số lượng lớn các nghiên cứu về vai trò của phụ nữ ở các vị trí quản lý trong công ty và kết quả hoạt động cũng như mức độ chấp nhận rủi ro. Kết quả cho thấy phụ nữ khi đóng vai trò là giám đốc điều hành, chủ tịch HĐQT hay là thành viên trong ban quản lý công ty đều có ảnh hưởng nhất định đến kết quả hoạt động hoặc mức độ chấp nhận rủi ro của công ty. Phụ nữ nhìn chung ngại rủi ro hơn, có xu hướng ít có sự tự tin thái quá và ít có định hướng cạnh tranh hơn (Croson và Gneezy, 2009). Phụ nữ thường thận trọng hơn khi đưa ra các quyết định quan trọng (Levin và cộng sự, 12 1988).

Họ cũng thường không thích rủi ro so với nam giới và thận trọng hơn khi đưa ra những lựa chọn quan trọng và rủi ro của công ty (Bernile và cộng sự, 2018; Palvia và cộng sự, 2014). Hơn nữa, Gao và cộng sự (2017) khẳng định rằng phụ nữ không thích việc liên minh với các công ty tham gia vào các hoạt động lừa đảo, phụ nữ cũng không thích tham gia quản lý ở các công ty tham gia vào các hoạt động gian lận tài chính chẳng hạn như tiết lộ thông tin, giao dịch ảo. Lo và cộng sự (2023) cho thấy nữ CEO ở Đài Loan bảo thủ hơn nam CEO nên các công ty do nữ CEO lãnh đạo có đòn bẩy thấp hơn. Nhìn chung, các nghiên cứu đang ủng hộ quan điểm rằng các lãnh đạo nữ mang lại hiệu quả hoạt động cao hơn so với các đồng nghiệp nam (Francoeur và cộng sự, 2008; Smith và cộng sự, 2006; Strøm và cộng sự, 2014).

Những kết quả nghiên cứu trên đây có thể trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy các quốc gia tiến hành thu hẹp khoảng cách giới tính trong vai trò lãnh đạo. Sở hữu gia đình Một trong những khó khăn mà các nghiên cứu về sở hữu gia đình phải đối mặt là xác định chính xác những yếu tố nào cấu thành nên khái niệm sở hữu gia đình. Hơn nữa, có rất ít quốc gia trên thế giới có thông tin cơ sở dữ liệu rõ ràng để có thể nhận biết các công ty có sở hữu gia đình. Những định nghĩa mang tính lý thuyết về các công ty sở hữu gia đình đã được một số tác giả đề xuất trong các nghiên cứu.

Dựa trên khía cạnh quyền quản lý và quyền sở hữu của các thành viên trong gia đình, Chua và cộng sự (1999) quan niệm các công ty được xem là công ty gia đình khi nó được kiểm soát bởi các thành viên trong cùng một gia đình hoặc một số ít gia đình và bền vững qua nhiều thế hệ. Tương tự, Gómez-Mejía và cộng sự (2007); Heck và Trent (1999) quan niệm rằng một công ty được coi là công ty gia đình nếu như nó thuộc sở hữu của một hoặc nhiều thành viên gia đình. Ít nhất hai thành viên của gia đình sáng lập tham gia với tư cách là chủ sở hữu chính, các thành viên gia đình đó nắm giữ phần lớn vốn cổ phần của công ty.