Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ ngập nước đến sinh trưởng của cây tràm melalleuca cajuputi ở vườn quốc gia u minh thượng tỉnh kiên giang

Nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ ngập nước đến sinh trưởng cây tràm Melaleuca cajuputi tại vườn quốc gia U Minh Thượng, Kiên Giang.

• Tác giả: Nguyễn Văn Tuyên
• Người hướng dẫn: TS. Trần Quang Bảo
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Bảo Vệ Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Chế Độ Ngập Nước Đến Sinh Trưởng Của Cây Tràm (Melaleuca Cajuputi) Tại Vườn Quốc Gia U Minh Thượng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lịch sử và nguồn gốc cây Tràm
• 1.2. Đặc điểm sinh thái, phân bố, sinh trưởng và giá trị sử dụng của loài tràm
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, GIỚI HẠN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Giới hạn nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Quan điểm và phương pháp luận
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN CƠ BẢN CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Lịch sử hình thành Vườn Quốc Gia U Minh Thượng
• 3.2. Điều kiện tự nhiên của Vườn Quốc Gia U Minh Thượng
• 3.3. Vị trí địa lý của VQG U Minh Thượng
• 3.4. Điều kiện địa hình
• 3.5. Tài nguyên sinh vật
• 3.6. Tình hình kinh tế - xã hội
• 3.7. Dân số, lao động
• 3.8. Tình hình kinh tế
• 3.9. Cơ sở hạ tầng
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm điều kiện lập địa ở khu vực có mức ngập nước khác nhau tại Vườn Quốc gia U Minh Thượng
• 4.2. Điều kiện thổ nhưỡng Vườn Quốc gia U Minh Thượng
• 4.3. Đặc điểm khí hậu, thủy văn khu vực nghiên cứu
• 4.4. Đặc điểm phân bố và sinh trưởng rừng tràm ở những nơi cơ chế độ ngập nước khác nhau
• 4.5. Phân bố rừng Tràm và các hệ sinh thái xung quanh trong khu vực VQG UMT
• 4.6. Sinh trưởng của rừng tràm ở những nơi có chế độ ngập nước khác nhau
• 4.7. Độ cao mặt đất và hiện trạng điều tiết nước ở Vườn Quốc gia U Minh Thượng
• 4.8. Quan hệ giữa sinh trưởng với chế độ ngập nước thích hợp để duy trì sinh trưởng của cây tràm
• 4.9. Ảnh hưởng của chế độ giữ nước đến sinh trưởng đường kính (D) của rừng Tràm ở Vườn Quốc gia U Minh Thượng
• 4.10. Ảnh hưởng của chế độ giữ nước đến sinh trưởng chiều cao (H) của rừng Tràm ở Vườn Quốc gia U Minh Thượng
• 4.11. Ảnh hưởng của chế độ giữ nước đến sinh trưởng thể tích (V) của rừng Tràm ở Vườn Quốc gia U Minh Thượng
• 4.12. Những khuyến nghị cho chế độ quản lý nước thích hợp
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ ngập nước

Nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ ngập nước đến sinh trưởng của cây tràm Melaleuca cajuputi tại U Minh Thượng là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực sinh thái học. Cây tràm không chỉ có giá trị kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường. Việc hiểu rõ ảnh hưởng của chế độ ngập nước sẽ giúp cải thiện quản lý tài nguyên rừng và bảo tồn hệ sinh thái.

1.1. Lịch sử và nguồn gốc cây tràm Melaleuca cajuputi

Cây tràm Melaleuca cajuputi được biết đến từ thế kỷ XVIII và đã được nghiên cứu nhiều về đặc điểm sinh thái và phân bố. Loài cây này chủ yếu phát triển ở các vùng đất ngập nước, đặc biệt là tại U Minh Thượng.

1.2. Đặc điểm sinh thái của cây tràm tại U Minh Thượng

Cây tràm có khả năng chịu ngập nước nhưng không ưa ngập. Hệ rễ khí sinh phát triển mạnh giúp cây tồn tại trong điều kiện ngập nước, nhưng nếu ngập quá lâu, cây sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu chế độ ngập nước

Chế độ ngập nước tại U Minh Thượng đang gặp nhiều thách thức do biến đổi khí hậu và hoạt động của con người. Việc duy trì mức nước phù hợp là rất quan trọng để bảo vệ sinh trưởng của cây tràm. Nghiên cứu này sẽ chỉ ra những vấn đề chính cần giải quyết.

2.1. Ảnh hưởng của ngập nước đến sinh trưởng cây tràm

Ngập nước kéo dài có thể dẫn đến tình trạng yếm khí, làm chết rễ chính và ảnh hưởng đến khả năng hấp thụ dinh dưỡng của cây tràm. Điều này gây ra sự suy giảm sức sống và khả năng phát triển của cây.

2.2. Thách thức trong quản lý nước tại U Minh Thượng

Quản lý nước hiệu quả là một thách thức lớn tại U Minh Thượng. Việc giữ nước quá lâu có thể gây ra tình trạng ngập úng, trong khi thiếu nước lại ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của cây tràm.

III. Phương pháp nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ ngập nước

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp thực nghiệm và quan sát để đánh giá ảnh hưởng của chế độ ngập nước đến sinh trưởng của cây tràm. Các chỉ tiêu sinh trưởng như chiều cao, đường kính và thể tích sẽ được đo lường và phân tích.

3.1. Thiết kế thí nghiệm và thu thập dữ liệu

Thí nghiệm được thiết kế với nhiều mức độ ngập nước khác nhau để đánh giá ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây tràm. Dữ liệu sẽ được thu thập qua các đợt khảo sát định kỳ.

3.2. Phân tích dữ liệu và kết quả

Dữ liệu thu thập sẽ được phân tích bằng các phương pháp thống kê để xác định mối quan hệ giữa chế độ ngập nước và sinh trưởng của cây tràm.

IV. Kết quả nghiên cứu về sinh trưởng cây tràm

Kết quả nghiên cứu cho thấy chế độ ngập nước có ảnh hưởng rõ rệt đến sinh trưởng của cây tràm Melaleuca cajuputi. Các mức độ ngập nước khác nhau đã dẫn đến sự khác biệt trong chiều cao, đường kính và thể tích của cây.

4.1. Ảnh hưởng của ngập nước đến chiều cao cây tràm

Cây tràm ở những khu vực có chế độ ngập nước phù hợp cho thấy chiều cao phát triển tốt hơn so với những khu vực ngập sâu hoặc khô hạn.

4.2. Ảnh hưởng đến đường kính và thể tích cây

Đường kính và thể tích của cây tràm cũng bị ảnh hưởng bởi chế độ ngập nước. Cây ở vùng ngập nước vừa phải có đường kính lớn hơn và thể tích cao hơn.

V. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu chế độ ngập nước

Nghiên cứu này không chỉ cung cấp thông tin quan trọng về sinh trưởng của cây tràm mà còn đưa ra các khuyến nghị cho việc quản lý nước tại U Minh Thượng. Việc áp dụng các biện pháp quản lý nước hợp lý sẽ giúp duy trì sự phát triển bền vững của rừng tràm.

5.1. Khuyến nghị về quản lý nước

Cần thiết lập các biện pháp quản lý nước hiệu quả để duy trì chế độ ngập nước phù hợp cho cây tràm, từ đó bảo vệ hệ sinh thái tại U Minh Thượng.

5.2. Tăng cường nghiên cứu và giám sát

Cần tiếp tục nghiên cứu và giám sát chế độ ngập nước để có những điều chỉnh kịp thời trong quản lý tài nguyên rừng.

VI. Kết luận và tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu ảnh hưởng của chế độ ngập nước đến sinh trưởng cây tràm Melaleuca cajuputi tại U Minh Thượng đã chỉ ra tầm quan trọng của việc quản lý nước trong bảo tồn và phát triển bền vững rừng tràm. Tương lai của nghiên cứu này sẽ tiếp tục mở rộng để tìm ra các giải pháp tối ưu hơn.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu

Nghiên cứu này đóng góp vào việc hiểu rõ hơn về sinh thái học của cây tràm và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của nó.

6.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phát triển các mô hình quản lý nước hiệu quả hơn, nhằm bảo vệ và phát triển bền vững rừng tràm tại U Minh Thượng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang, là một trong những hệ sinh thái đầm lầy than bùn tự nhiên còn lại hiếm hoi tại Việt Nam, với diện tích hơn 21.000 ha, trong đó vùng lõi chiếm khoảng 8.000 ha. Rừng tràm (Melaleuca cajuputi) chiếm ưu thế trên đất than bùn, đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học và duy trì cân bằng sinh thái vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, sau vụ cháy rừng nghiêm trọng năm 2002, nhiều khu vực trong vườn quốc gia bị ngập nước quanh năm do việc giữ nước nhằm phòng cháy, ảnh hưởng tiêu cực đến sinh trưởng của cây tràm.

Mức độ ngập nước và thời gian ngập có ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của cây tràm, loài cây chịu ngập nhưng không ưa ngập sâu và kéo dài. Theo kinh nghiệm thực tế, cây tràm chịu được ngập từ 6-7 tháng với mực nước ngập tối đa từ 40-60 cm; vượt quá giới hạn này sẽ gây chết rễ chính do yếm khí, làm giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng và giữ vững thân cây. Nghiên cứu nhằm xác định ảnh hưởng của chế độ ngập nước đến sinh trưởng cây tràm tại Vườn Quốc gia U Minh Thượng, góp phần xây dựng cơ sở khoa học cho quản lý nước hợp lý, duy trì và phát triển rừng tràm bền vững.

Phạm vi nghiên cứu tập trung tại Vườn Quốc gia U Minh Thượng, với dữ liệu thu thập trong giai đoạn 2002-2009, phân tích mối quan hệ giữa mức độ ngập nước (độ sâu và thời gian ngập) với các chỉ tiêu sinh trưởng như đường kính thân, chiều cao và thể tích cây tràm. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn hệ sinh thái rừng tràm, đồng thời hỗ trợ phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững cho vùng đệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết sinh trưởng cây rừng và sinh thái học hệ sinh thái rừng ngập nước, trong đó:

• Lý thuyết sinh trưởng cây rừng: Sinh trưởng được đo bằng các chỉ tiêu đường kính ngang ngực (D1.3), chiều cao vút ngọn (Hvn) và thể tích thân cây (V). Sinh trưởng chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố môi trường như điều kiện đất đai, khí hậu, thủy văn và đặc biệt là chế độ ngập nước.

• Mô hình hệ sinh thái rừng úng phèn: Rừng tràm tại U Minh Thượng thuộc hệ sinh thái rừng úng phèn, đặc trưng bởi đất than bùn dày, tầng sinh phèn và chế độ ngập nước theo mùa. Mức độ ngập nước ảnh hưởng đến khả năng tái sinh, sinh trưởng và cấu trúc rừng.

• Khái niệm chế độ ngập nước: Bao gồm độ sâu ngập nước và thời gian ngập nước, là các yếu tố thủy văn quan trọng tác động đến sinh trưởng cây tràm. Chế độ ngập nước thích hợp giúp duy trì sự phát triển rừng tràm, ngược lại ngập sâu và kéo dài gây hại cho hệ rễ và sinh trưởng.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Số liệu thu thập tại 20 ô tiêu chuẩn (OTC) phân bố trên 5 trạng thái rừng tràm khác nhau trong Vườn Quốc gia U Minh Thượng, giai đoạn 2002-2009. Dữ liệu bao gồm đo đạc đường kính thân, chiều cao, thể tích cây tràm, độ sâu và thời gian ngập nước tại từng vị trí.

• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn các ô tiêu chuẩn đại diện cho các mức độ ngập nước khác nhau, đồng nhất về điều kiện khí hậu và đất đai nhằm loại trừ các yếu tố ngoại cảnh khác. Mỗi ô tiêu chuẩn có kích thước 20m x 25m, được bố trí trên các vùng có than bùn dày, than bùn mỏng, đất sét và khu vực không bị cháy năm 2002.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phân tích thống kê đa biến để xác định mối quan hệ giữa các chỉ tiêu sinh trưởng (D1.3, Hvn, V) với chế độ ngập nước (độ sâu và thời gian ngập). Áp dụng phương pháp trung bình trượt và trị số tương đối để làm mượt dữ liệu vòng năm, loại trừ ảnh hưởng của tuổi cây và điều kiện lập địa. Phân tích cấu trúc rừng qua các quy luật phân bố số cây theo đường kính (N/D), chiều cao (N/H) và mối quan hệ H/D.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập và phân tích dữ liệu trong giai đoạn 2002-2009, tập trung vào biến động mực nước và sinh trưởng cây tràm sau vụ cháy rừng năm 2002.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ảnh hưởng của độ sâu ngập nước đến sinh trưởng đường kính (D1.3): Kết quả cho thấy sinh trưởng đường kính cây tràm giảm rõ rệt khi độ sâu ngập nước vượt quá 40 cm. Ở các khu vực than bùn dày với độ sâu ngập trung bình dưới 30 cm, tốc độ tăng trưởng đường kính đạt khoảng 1,2 cm/năm, trong khi ở vùng ngập sâu trên 50 cm, tốc độ này giảm xuống còn khoảng 0,6 cm/năm, tương đương giảm 50%.

2. Ảnh hưởng của thời gian ngập nước đến chiều cao (Hvn): Cây tràm tại các vị trí ngập nước dưới 6 tháng/năm có chiều cao trung bình 12-15 m, trong khi ở các khu vực ngập trên 8 tháng/năm, chiều cao trung bình chỉ đạt 8-10 m, giảm khoảng 35-40%. Thời gian ngập kéo dài làm giảm khả năng phát triển chiều cao do rễ chính bị tổn thương.

3. Ảnh hưởng đến thể tích thân cây (V): Thể tích thân cây tràm giảm tương ứng với mức độ ngập nước tăng lên. Ở vùng than bùn dày, thể tích trung bình đạt 0,35 m³/cây, trong khi ở vùng đất sét ngập sâu, thể tích chỉ còn khoảng 0,18 m³/cây, giảm gần 50%.

4. Phân bố rừng tràm và cấu trúc rừng: Rừng tràm tập trung chủ yếu ở các vùng có độ cao mặt đất từ 0,5 đến 1 m, nơi có chế độ ngập nước phù hợp. Các khu vực ngập nước quanh năm hoặc ngập sâu có mật độ cây tràm thấp, thay thế bởi các loài sậy và cỏ năng. Quy luật phân bố N/D và N/H cho thấy cấu trúc rừng tràm bị ảnh hưởng bởi chế độ ngập nước, với sự giảm mật độ cây lớn và chiều cao cây trung bình ở vùng ngập sâu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của sự giảm sinh trưởng cây tràm là do ngập nước sâu và kéo dài gây thiếu oxy cho rễ chính, làm chết rễ và giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng. Rễ khí sinh không tiếp xúc được với mặt đất cũng làm giảm khả năng duy trì cây khi có gió mạnh, dẫn đến hiện tượng cây bị vàng úa, đổ gẫy. Kết quả phù hợp với các nghiên cứu trước đây cho thấy cây tràm chịu ngập nhưng không ưa ngập, với giới hạn chịu ngập tối đa khoảng 40-60 cm và thời gian ngập không quá 6-7 tháng.

So sánh với các nghiên cứu ở vùng nhiệt đới khác, sinh trưởng cây tràm trên đất than bùn dày có năng suất tiềm năng thấp hơn so với các loài ưu thế khác, nhưng vẫn duy trì được sự phát triển ổn định nếu chế độ ngập nước được kiểm soát hợp lý. Việc giữ nước quá mức sau vụ cháy năm 2002 nhằm phòng chống cháy đã làm thay đổi chế độ thủy văn tự nhiên, ảnh hưởng tiêu cực đến sinh trưởng rừng tràm.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ phân bố sinh trưởng theo độ sâu và thời gian ngập, bảng so sánh các chỉ tiêu sinh trưởng giữa các trạng thái rừng, và biểu đồ tương quan H/D thể hiện ảnh hưởng của ngập nước đến cấu trúc rừng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Điều chỉnh chế độ quản lý nước: Thực hiện kiểm soát mực nước trong Vườn Quốc gia U Minh Thượng để duy trì độ sâu ngập nước không vượt quá 40 cm và thời gian ngập không quá 6 tháng/năm nhằm đảm bảo sinh trưởng tối ưu cho cây tràm. Thời gian thực hiện: ngay trong vòng 1-2 năm tới. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Vườn Quốc gia phối hợp với các cơ quan thủy lợi.

2. Phục hồi và bảo vệ lớp than bùn: Tăng cường các biện pháp bảo vệ lớp than bùn khỏi bị cháy và oxy hóa, duy trì độ dày than bùn trên 60 cm để tạo môi trường thuận lợi cho rễ cây tràm phát triển. Thời gian thực hiện: dài hạn, 5-10 năm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Vườn Quốc gia, các tổ chức bảo tồn.

3. Tái sinh và trồng bổ sung cây tràm: Thực hiện trồng bổ sung cây tràm tại các khu vực có độ cao mặt đất phù hợp, tránh các vùng ngập sâu và kéo dài, nhằm tăng mật độ rừng và cải thiện cấu trúc rừng. Thời gian thực hiện: 3-5 năm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Vườn Quốc gia, cộng đồng dân cư vùng đệm.

4. Giám sát và nghiên cứu liên tục: Thiết lập hệ thống giám sát mực nước và sinh trưởng cây tràm định kỳ, kết hợp nghiên cứu khoa học để điều chỉnh chính sách quản lý nước phù hợp với biến đổi khí hậu và điều kiện thực tế. Thời gian thực hiện: liên tục. Chủ thể thực hiện: Viện nghiên cứu sinh thái rừng, Ban quản lý Vườn Quốc gia.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý rừng và bảo tồn thiên nhiên: Nhận được cơ sở khoa học để xây dựng chính sách quản lý nước và bảo vệ rừng tràm hiệu quả, góp phần duy trì đa dạng sinh học và hệ sinh thái đầm lầy.

2. Các nhà nghiên cứu sinh thái và lâm nghiệp: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, dữ liệu thực nghiệm và kết quả phân tích về ảnh hưởng chế độ ngập nước đến sinh trưởng cây tràm, phục vụ cho các nghiên cứu tiếp theo.

3. Cộng đồng dân cư vùng đệm và các tổ chức phát triển nông-lâm-ngư kết hợp: Hiểu rõ tác động của ngập nước đến rừng tràm, từ đó áp dụng các biện pháp canh tác, bảo vệ rừng phù hợp, nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường.

4. Các cơ quan quản lý thủy lợi và môi trường: Sử dụng kết quả nghiên cứu để phối hợp điều chỉnh chế độ thủy văn, cân bằng giữa phòng chống cháy rừng và duy trì sinh trưởng rừng tràm, đảm bảo phát triển bền vững vùng đất ngập nước.

Câu hỏi thường gặp

1. Cây tràm chịu được ngập nước trong bao lâu?
   Cây tràm có khả năng chịu ngập nước từ 6 đến 7 tháng trong năm với độ sâu ngập tối đa khoảng 40-60 cm. Ngập vượt quá giới hạn này sẽ gây chết rễ và giảm sinh trưởng.

2. Tại sao ngập nước sâu lại ảnh hưởng xấu đến cây tràm?
   Ngập nước sâu gây thiếu oxy cho rễ chính, làm chết rễ và giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng. Rễ khí sinh không tiếp xúc được với mặt đất cũng làm giảm khả năng giữ cây vững khi có gió mạnh.

3. Lớp than bùn có vai trò gì trong sinh trưởng cây tràm?
   Lớp than bùn dày giữ ẩm, cung cấp môi trường yếm khí giúp hạn chế oxy hóa và duy trì chất dinh dưỡng cho cây tràm. Khi lớp than bùn bị cháy hoặc mỏng đi, sinh trưởng cây tràm bị ảnh hưởng tiêu cực.

4. Chế độ ngập nước được quản lý như thế nào tại Vườn Quốc gia U Minh Thượng?
   Hiện tại, mực nước được giữ cao hơn mức bình thường vào mùa khô nhằm phòng cháy, dẫn đến ngập quanh năm ở nhiều khu vực. Nghiên cứu đề xuất điều chỉnh mực nước để phù hợp với sinh trưởng cây tràm.

5. Làm thế nào để phục hồi rừng tràm sau cháy?
   Phục hồi rừng tràm cần kiểm soát mực nước, bảo vệ lớp than bùn, trồng bổ sung cây tràm ở vùng đất cao hơn, và giám sát sinh trưởng định kỳ để điều chỉnh các biện pháp quản lý phù hợp.

Kết luận

• Cây tràm (Melaleuca cajuputi) tại Vườn Quốc gia U Minh Thượng chịu ảnh hưởng rõ rệt của chế độ ngập nước về độ sâu và thời gian ngập, với giới hạn chịu ngập tối đa khoảng 40-60 cm và 6-7 tháng/năm.
• Sinh trưởng đường kính, chiều cao và thể tích thân cây giảm đáng kể khi ngập nước sâu và kéo dài, ảnh hưởng đến cấu trúc và mật độ rừng tràm.
• Lớp than bùn dày và chế độ thủy văn phù hợp là yếu tố quan trọng giúp duy trì sinh trưởng và tái sinh rừng tràm.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc điều chỉnh chế độ quản lý nước nhằm cân bằng giữa phòng chống cháy và duy trì sinh trưởng rừng tràm.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp quản lý nước, phục hồi rừng tràm, giám sát sinh trưởng và nghiên cứu bổ sung để đảm bảo phát triển bền vững hệ sinh thái rừng tràm tại U Minh Thượng.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ và phát triển rừng tràm – tài nguyên quý giá của vùng Đồng bằng sông Cửu Long!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử và nguồn gốc cây Tràm Vào giữa thế kỹ XVIII (1744 – 1755), cây Tràm được nói đến lần đầu tiên trong tác phẩm “HEBARIUM AMBOINENSE” của Georges Everhard Rumph. Năm 1754, cây Tràm có tên là Myrtus leucadendra L. in Stickman và đến năm 1767, Linné đặt ra chi Melaleuca với một loài duy nhất là Melaleuca leucadendron L.

cây Tràm được tìm thấy ở Việt Nam bởi Jean Loureiro (Lâm Bỉnh Lợi và Nguyễn Văn Thôn, 1972)[14] Về mặt phân loại học, trong hầu hết các tài liệu khoa học xuất bản ở nước ta trước năm 1993 đều định danh khoa học cây Tràm mọc tự nhiên ở ta là Melaleuca leucadendron. Thực ra Melaleuca leucadendron là một nhóm các loài Tràm có hình thái bên ngoài giống nhau và có quan hệ di truyền gần gũi với nhau mà cây Tràm của Việt Nam từ năm 1993 đã được định danh lại là Melaleuca cajuputi, là một loài thuộc nhóm này (Hoàng Chương, 2004)[4]. Đặc điểm sinh thái, phân bố, sinh trưởng và giá trị sử dụng của loài Tràm (Melaleuca cajuputi) Tràm là tên Việt Nam dùng để gọi chung các loài trong chi thực vật Melaleuca thuộc họ Sim (Myrtaceae). Trong cuốn sách “Các loài cây rừng của Úc” được sửa chữa và tái bản năm 1984 các tác giả cho biết chi Tràm gồm khoảng 150 loài; song hiện nay với các kết quả nghiên cứu khảo sát thêm được các loài mới đồng thời sử dụng các phương pháp hiện đại để giám định lại các biến dị cấp loài, người ta đã thống kê được chi thực vật này có tới hơn 250 loài khác nhau (Hoàng Chương, 2004)[4].

Có thể xem Tràm như những loài thực vật đặc hữu của Úc vì trên 90% các loài trong Chi thực vật này có vùng phân bố tự nhiên ở đây và chỉ có khoảng hơn 10 loài Tràm có vùng phân bố vươn ra ngoài lãnh thổ nước này. Các loài Tràm mọc tự nhiên trên nhiều kiểu lập địa khác nhau. Đa phần các loài Tràm ưa LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 mọc ở những nơi ẩm ướt, hàng năm có một mùa ngập nước dọc theo bờ các con suối hay trên các vùng đầm lầy; tập trung ở vùng Bắc và Đông Bắc nước Úc. Đặc điểm hình thái Theo Phạm Hoàng Hộ (1992), Lâm Bỉnh Lợi & Nguyễn Văn Thôn (1972)[8],[14] Tràm là loài cây gỗ lớn, vỏ xốp gồm nhiều lớp mỏng xếp chồng lên nhau, cành nhỏ, lá có tinh dầu thơm, phiến thon, không lông, có từ 3 – 7 gân phụ.

Hoa hình gié ở đầu cành, màu trắng, dài từ 3 – 7cm trên chót gié có chùm lá nhỏ; lá hoa hình giáo dài 5– 20mm. Hoa không cuống, tụ thành 2 – 3 hoa chụm trong rõ rệt. Đài hoa hình trụ, có lông mềm, có 5 thùy, dài 0. 5 cánh hoa tròn lõm vào trong dài 2 – 2.5mm, tiểu nhụy nhiều, trắng, dài 10 – 12 mm, quả nang gần tròn, dường kính khoảng 4mm, khai thành 3 lỗ trên 3 buồng, có nhiều hạt tròn hay nhọn dài 1mm, tử diệp dày.

Trổ hoa vào tháng 5, kết trái vào tháng 11. Về kích thước, theo tài liệu “Danh lục các loài thực vật Việt Nam” của Viện Sinh Thái và tài nguyên sinh vật thuộc Trung tâm khoa học tự nhiên và công nghệ Quốc Gia, Nhà xuất bản Nông Nghiệp năm 2003 thì Tràm là loài cây gỗ nhỏ, cao khoảng 10m; nhưng theo Lâm Bỉnh Lợi & Nguyễn Văn Thôn (1972)[36],[14] cây Tràm cao đến 20 – 25m, đường kính đến 60cm và theo Hoàng Chương (2004) thì đại đa số các loài Tràm là các cây bụi hoặc cây nhỏ, cây trưởng thành chỉ cao từ 1 – 2m đến không quá 20m; chỉ riêng nhóm loài Melaleuca leucadendron trong đó có loài Tràm (M. cajuputi) và Tràm lá dài (M. leucadendra) là những loài mà cây trưởng thành có kích cỡ lớn, có thể cao được tới 30m hoặc hơn.

Về mặt phân loại học, căn cứ vào hình thái vỏ thân cây người ta chia các loài Tràm thành nhiều nhóm, trong đó quan trọng hơn cả là nhóm loài có vỏ dầy gồm nhiều lớp xốp xếp trồng lên nhau giống như xấp giấy mà cây Tràm ở Viêt Nam là một điển hình của nhóm này. Nhóm này có một đặc điểm sinh thái khá đặc biệt, khác với các nhóm Tràm khác, đó là hầu hết các loài thuộc nhóm này thường gặp trên lập địa đất tốt, ẩm mọc trong loại rừng thưa hỗn loại với các loài LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 cây khác mà thường là với các loài Bạch đàn như Bạch đàn vỏ trắng (Eucalyptus alba), Bạch đàn têrê (E. Chỉ ở các lập địa đầm lầy nước ngập theo mùa các loài Tràm này mới mọc thuần loại. Về mặt phân loại học, căn cứ vào hình thái vỏ thân cây người ta chia các loài Tràm thành nhiều nhóm, trong đó quan trọng hơn cả là nhóm loài có vỏ dầy gồm nhiều lớp xốp xếp trồng lên nhau giống như xấp giấy mà cây Tràm ở Viêt Nam là một điển hình của nhóm này.

Nhóm này có một đặc điểm sinh thái khá đặc biệt, khác với các nhóm Tràm khác, đó là hầu hết các loài thuộc nhóm này thường gặp trên lập địa đất tốt, ẩm mọc trong loại rừng thưa hỗn loại với các loài cây khác mà thường là với các loài Bạch đàn như Bạch đàn vỏ trắng (Eucalyptus alba), Bạch đàn têrê (E. Chỉ ở các lập địa đầm lầy nước ngập theo mùa các loài Tràm này mới mọc thuần loại. Cũng theo Hoàng Chương (2004)[4], Melaleuca cajuputi là loài Tràm bản địa duy nhất của nước ta và là loài có vùng phân bố tự nhiên rộng nhất của chi Tràm. Theo các tài liệu khoa học mới được công bố gần đây thì loài Tràm có thể gặp trên nhiều loại đất khác nhau ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới: Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, miền Nam Trung Quốc (đảo Hải Nam, Hồng Kông), Malaisia, Tây nam Papua New Ghiné, miền duyên hải Bắc nước Úc, Ghiné và Nigiêria ở châu Phi và Brasil ở Nam Mỹ.

Vùng phân bố tự nhiên của Tràm tập trung nhất là từ 180 vĩ Nam đến 1200 vĩ Bắc. Về mặt phân loại học loài Tràm Melaleuca cajuputi có 3 loài phụ là: - Melaleuca cajuputi subsp. cajuputi Powell, phân bố ở Indonesia, Australia; - Melaleuca cajuputi subsp. cumingiana Barlow, phân bố ở Myanma, Thái Lan, Malaysia, Indonesia và Việt Nam; - Melaleuca cajuputi subsp.

Platyphylla Barlow, phân bố ở Papua New Ghiné, Australia và là giống Tràm bản địa chính mọc nhiều ở Indonesia. Đặc điểm phân bố và sinh thái của cây tràm Ở nước ta cây Tràm được xem là một trong số ít các loài cây rừng có sự đa dạng sinh thái và hình thái lớn nhất. Tên ở miền Nam quen gọi loài này là “Tràm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 cừ” do người ta trồng chủ yếu khai thác cừ, thực ra về mặt khoa học chưa thật thích hợp lắm bởi ngoài dạng Tràm có thân cao sản xuất cừ, ở nước ta còn có dạng Tràm thân thấp như cây bụi thường được cắt lá chưng cất tinh dầu và gọi là “Tràm gió”. Cả hai dạng này đều thuộc loài Melaleuca cajuputi, song chúng có phải là hai biến chủng có cơ sở biến dị di truyền hay chỉ là các thường biến do cách lấy giống và cách trồng thì đến nay vẫn chưa được chứng minh (Hoàng Chương, 2004)[4].

Sinh Thái học Trên quan điểm hệ sinh thái, Thái Văn Trừng (1999) đã đề nghị gọi tên hệ sinh thái rừng tràm là “Hệ sinh thái rừng úng phèn” tuy cây Tràm là loài cây phổ biến của hệ sinh thái này và đã mọc thành những quần hợp thuần loại, bởi rừng Tràm không phải là rừng “đỉnh cực” trong hệ sinh thái và cũng không phải là rừng nguyên sinh (Phùng Trung Ngân, 1986 trong Thái Văn Trừng, 1999). Theo Lâm Bỉnh Lợi & Nguyễn Văn Thôn (1972)[14] cây Tràm sinh trưởng mạnh thành quần thụ đơn thuần, tái sinh tự nhiên mạnh và lan tràn nhanh chóng trên đất phèn có độ pH trên dưới 4. Là loài cây ưa sáng, tán tương đối thưa, tăng trưởng nhanh trong 10 năm đầu và kết trái vào khoảng 5 – 7 tuổi. Về mặt thủy chế, theo Phùng Trung Ngân (1986) trong Thái Văn Trừng (1999) thì trong hệ sinh thái rừng úng phèn, Tràm là loài cây thích nghi nhất, từ lúc hạt nẩy mầm thành cây mạ đã có thể sinh trưởng trong nước ngập phèn, nhưng không có năng suất cao[31].

Địa chất thổ nhưỡng Lịch sử địa chất của hệ sinh thái rừng úng phèn trên Đồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên và U Minh Cà Mau có liên quan mật thiết với lịch sử thành tạo Đồng Bằng Sông Cửu Long. Theo Hồ Chín và Võ Đình Ngô (1985) trong Thái Văn Trừng (2000)[32] thì lịch sử địa chất trầm tích của Đồng Bằng Sông Cửu Long có những nét lớn như sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Các chuyển động tân kiến tạo vào cuối Tân Sinh, tạo thành hai khối Đông Nam Trung Bộ và Đông Campuchia bao bọc một khối sụt ở giữa, gồm các trũng rộng lớn sau đó được sông Cửu Long và các khu phụ lưu bồi đắp thành lớp trầm tích pliopleixtoxen cách đây khoảng 700. Kế đó với các giai đoạn biển tiến và biển thoái, kết thúc cách đây 4.500 năm trước đã tạo thành một vùng trũng thấp, sình lầy rộng lớn với sự hình thành lớp trầm tích đầm lầy biển, nguồn gốc của các tầng sinh phèn rộng lớn ở Đồng bằng Sông Cửu Long, là nơi phát sinh ra hệ sinh thái rừng úng phèn này. Cũng theo Thái Văn Trừng (2000)[32], nhóm đất phèn chiếm phần lớn diện tích đất trũng nội đồng, có tầng sinh phèn xuất phát từ trầm tích đầm lầy biển (Phèn nặng), trầm tích đầm lầy đồng bằng và trầm tích đầm lầy sông (phèn trung bình và phèn nhẹ).

Tầng sinh phèn khi tiếp xúc với không khí, do hoạt động của con người, như đào kênh thoát nước hay lên líp canh tác sẽ chuyển thành phèn hoạt động. Đặc biệt ở U Minh còn có nhóm đất than bùn, có hay không có phèn tiềm tàng (Phùng Trung Ngân và cộng tác viên, 1987)[16]. Đặc điểm sinh trưởng cây Tràm Tràm (Melaleuca) là một Chi thuộc họ Sim (Myrtaceace) có phân bố tự nhiên từ Australia đến Việt nam (Brinkman and Xuan, 1991). Các lâm phần tràm tự nhiên thường mọc thuần loài, đều tuổi.

Trong những lâm phần tự nhiên quá trình tỉa thưa tự nhiên diễn ra rất mạnh do sự cạnh tranh về chất dinh dưỡng, nước và ánh sáng (Yoda et al. Okubo et al. (2003) [47]đã tiến hành so sánh sinh trưởng của tràm M. cajuputi trên 3 lập địa: tầng than bùn dày (>1m), than bùn mỏng (<1m) và đất cát podzol.