mở đầu công khai công kích Hầu đồng là những tờ báo xuất bản những năm khi Pháp sang đô hộ Việt Nam. Song song với việc thiết lập nền đô hộ, chế độ thực dân cũng đào tạo được một đội ngũ trí thức mới (trí thức Tây học) và những người này đã sáng lập nên một loại hình văn hoá, nghệ thuật mới chưa từng có trong xã hội Việt Nam trước đó là thể loại báo, tạp chí. Nhiều tờ báo tạp chí lúc bấy giờ còn được duy trì mãi đến những năm trước cách mạng tháng tám như Nam Phong, Đông Dương tạp chí, Tri Tân… Trong số những tờ báo tạp chí đó thì Nam Phong là một trong những tạp chí phản ánh khá nhiều về phong hoá Việt Nam đương thời. Qua những số tạp chí còn lưu giữ đến ngày nay thì lác đác đây đó tục Hầu đồng cũng được đề cập đến, song không phải là những chuyên luận nghiên cứu như ngày nay mà chỉ là những mục điểm các lễ thức hay các đoạn viết mang tính chất phê bình về hủ tục nước Nam.
Hầu đồng cùng phong thuỷ, bốc phệ nằm trong số phận ấy, nó được đề cập đến như là những điển hình về dị tục, hay trò mê tín. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Điều đó cho thấy ngay từ nửa đầu thế kỷ XX, khi mà luồng văn minh Âu Tây, cụ thể là văn hoá Pháp đã tràn vào Việt Nam, đã tác động rất nhiều đến cách nghĩ và lối tư duy của xã hội đương thời. Đây là lần thứ hai trong lịch sử văn hoá dân tộc phải đương đầu với cuộc hội nhập văn hoá lớn, nhiều trí thức yêu nước thời gian này đã khảo cứu về phong tục nước Nam như dấy lên tinh thần dân tộc trước làn sóng văn hoá Âu Tây ồ ạt xâm nhập. Hầu đồng cũng được kể đến song thái độ nhìn nhận lại hoàn toàn coi đó là một hủ tục, tà giáo cần phải dẹp bỏ.
Quan niệm này về sau vẫn còn phổ biến trong giới báo chí nói chung. Có thể hiều nguồn cơn của “sự ngược đãi” này, một phần do tính bí hiểm của Hầu đồng, mặt khác là do ở hệ thống tín ngưỡng này là tín ngưỡng dân gian không có giáo lý, giáo hội nên khó nắm bắt và khó kiểm soát, chưa kể trong lễ thức Hầu đồng thì tính thực dụng lại nổi lên như một thế ứng xử với thần linh. Tuy nhiên trải quan bao thăng trầm và sóng gió, hình thức nghi lễ này vẫn tồn tại một cách khá dẻo dai, tất yếu phải có những lý do tồn tại tự thân của nó, phần khác cũng hết sức quan trọng đó là Hầu đồng lại tồn tại trên nền tảng của tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần, Thánh Mẫu ở Việt Nam. Cơ sở hình thành và tồn tại của nghi lễ Hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ 1.
Hầu đồng là nghi lễ truyền thống, có từ lâu đời Không rõ Hầu đồng xuất hiện trong đời sống dân gian từ khi nào, chưa có một tài liệu cụ thể nào nói về nguồn gốc và xuất xứ của nghi lễ Hầu đồng. Tuy nhiên trong dân gian truyền thuyết cũng như ký ức còn đọng lại ở một số già làng về sinh hoạt cúng lễ tự phát trong các luỹ tre xanh. Đây là hình thức dân gian từ cánh học trò, trẻ mục đồng đã chơi đùa, hành động tinh nghịch trong những khi nhàn rỗi, đó là trò phụ đồng chổi, phụ đồng ếch,…Và tuy các trò chơi này bán tín bán nghi, nhưng ít ra cũng để lại trong họ những ấn 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tượng, đôi lúc họ muốn được thể hiện, hoặc được trông thấy, xem nữa bởi sự bốc đồng như có siêu nhiên nhập vào tạo sự lạ lẫm mà bình thường không thấy. Lớp trẻ nhàn rỗi này không cần khăn chầu áo ngự, có lúc chăn trâu mặc quần áo bình thường và chỉ cần chiếc khăn, mảnh vải phủ đầu là có thể khoanh chân nhắm mắt nghe bạn bè kiều thỉnh nôm na (không cần có đàn nhạc chầu) với nén nhang cắm trước mặt và tay cầm chiếc chổi, ấy vậy mà khi nghe đọc bài cùng với âm thanh gõ vào chén bát lập tức bốc đồng.
Một vài đoạn trong phụ đồng chổi như sau: Phụ đồng chổi Thôi lổi mà lên Ba bề bốn bên Đồng lên cho chóng Dù là cửa đóng Dù là then cài Cách sông cách ao, Đồng vào cho được… Thế là con đồng lắc lư đầu rồi tung khăn vùng dậy, cầm chổi quét tứ tung, lại nhảy cả xuống ruộng, xuống vũng sâu để quét làm cho bản thân không giữ được mình khiến người ướt át và chỉ khi hết cơn thăng đồng mới nằm vật ra hoặc tỉnh lại. Người nhập đồng lấy chổi quét một cách vô cảm, hình như mọi việc làm do “Thần chổi” sai khiến. Hiện tượng này không phải bởi tự người ngồi đồng nghĩ ra để tự hành hạ mình trước số đông bạn bè có nam có nữ. Sự ngây ngất này là nhập đồng một cách đơn giản khiến hệ thần kinh mất chức năng chủ đạo.
21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phụ đồng ếch cũng do bạn bè tổ chức, người ngồi đồng được phủ khăn lên đầu rồi nghe bạn hát chầu: Ếch ộp mày ở trong hang Đêm khuya thanh vắng nhảy toang ra đồng. Gặp chú thần đồng… Nghe bài hát cùng khói hương khiến con đồng lắc lư, quay đảo rồi tiếp tục hất khăn ra, hai tay chống nạnh, hai chân khuỳnh nhảy như ếch nhảy, đến khi thăng nằm vật ra… Lại còn đánh đồng thiếp, hình thức này là đỉnh cao của phụ đồng dân gian cũng có từ lâu đời. Đây là trường hợp người hầu phải chết thiếp đi do tác động khách quan (chết giả) để xuất hồn đi tìm gặp tổ tiên ở các vùng trời khác. Nghi lễ Hầu đồng còn đặc biệt ở chỗ đó là không chỉ là riêng nghi lễ của người Việt mà còn ở một số dân tộc khác như Then của người Tày, Mỡi của người Mường, Lễ cấp sắc của người Dao, Một của người Thái,… Then là tín ngưỡng của cộng đồng người Tày, thầy Then là người thuộc các bài cúng về đưa ma, cúng cầu an, cầu tự… Thầy Then có thể xuất hồn đi huy động binh mã về làm việc khi cúng lễ, thêm vào là lời ca, âm nhạc nên có sức cuốn hút.
Trong Then còn chứa đựng tín ngưỡng Saman giáo, một đạo giáo có từ thời bộ lạc xa xưa, có cả sự xuất hồn, nhập hồn. Người Tày Đăm ở Nghĩa Lộ quan niệm tổ tiên khi chết phải vất vả vượt qua ba tầng Trời mới đến Mường Trời của tổ tiên. Đây cũng là con đường về với cội nguồn do vậy con cháu nếu có đức độ sẽ được tổ tiên phù hộ để sau này được lớn cành xanh lá. Bài Then của quan quân Then tiễn đưa linh hồn người chết về Mường Trời gọi là Thống Đẳm.
Bài Then diễn tả con đường trần thế phải gian khổ mới đến Mường Trời thứ ba tốt đẹp, vinh quang làm cho người ốm yên tâm lên cõi Mường Trời thứ ba. Người sống như con cháu 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cũng bớt lo cho ông bà phải đoạ đày bên kia thế giới để giữ chữ hiếu, họ còn thầm hứa sẽ tu thân, ăn ở có nhân nghĩa để mai này được về nơi cực lạc Mường Trời. Điều cần chú ý là việc nhập Thần trong Then dưới dạng giá đồng, tức là diễn lại chặng đường hành lễ của Then, múa, hát giao tiếp với người xung quanh mang yếu tố sân khấu lễ nghi. Nhưng việc xuất hồn, nhập bóng khá đa dạng, thầy Then cũng ở trạng thái bất bình thường, tự thôi miên (ám thị) để biến mình thánh ghế của thần linh.
Bên cạnh Then Tày còn có Then Nùng mang nhiều sắc thái riêng. Lễ cấp sắc của đồng bào Dao cũng là một dạng của nghi lễ Hầu đồng. Lễ cấp sắc mà người Dao gọi là quả tăng hay quá tăng, người Việt gọi là cấp đèn, người Trung Hoa gọi là quải đăng tức lễ thụ phong trong Đạo giáo. Lễ cấp sắc gồm các cấp thụ phong như cấp 3 đèn, cấp 7 đèn.
Sau khi được cấp 7 đèn mới được lựa chọn làm Thầy, được học tập các nghi thức Đạp giáo, từ đó mà thụ phong cao hơn để chủ trì lễ cấp sắc cho người khác, biết phép trừ tà bắt quỷ, sai khiến âm binh thần tướng chữa bệnh cứu dân… Muốn thành thầy cúng (thầy tào hay đạo sĩ) thì phải qua lễ cấp sắc. Lễ cấp sắc 7 đèn được đánh đồng thiếp (chết giả). Trong đồng thiếp được lên thiên đàng… Sau đó các thầy cúng lại giải đồng cho sống lại (tái sinh). Then Tày Đăm đưa hồn ma ông bà về Mường Trời bằng cách xuất hồn điều âm binh và với lời Then cuốn hút làm cho người chết yên lòng, kẻ sống bớt lo lắng, thậm chí người ốm sắp chết nghe Then còn sống lại.
Lễ cấp sắc của đồng bào Dao cũng có xuất hồn qua đánh đồng thiếp, có trừ tà bắt quỷ, đặc biệt tập thể người dự có tục sám hối, tự hành hạ mình để sửa lỗi và lễ cấp sắc cũng mang nặng tính chất phù thuỷ, Saman giáo. Nói cách khác Then Tày – Nùng hay lễ cấp sắc của người Dao đều mang tính đồng bóng. 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thực tế trong xã hội đồng bào miền núi xuất hiện niềm tin vào linh hồn, vào Mẫu là hiện tượng tin vào các đấng siêu nhiên. Còn với tục dân gian của người Kinh như phụ đồng chổi, phụ đồng ếch, cầu cơ, giáng bút dường như cũng gắn với bàn tay siêu nhiên nào đó, nhất là giáng bút.
Giáng bút là hiện tượng diễn ra trong Hầu đồng, chữ được viết lên mâm gạo hoặc mâm cát với lời lẽ phán bảo bằng thơ mà người bình thường không thể làm được. Theo giáo sư Vũ Ngọc Khánh thì hình thức giao lưu này có nhiều trên thế giới. Ở Trung Quốc muốn hỏi Thần người ta đặt lễ trên bàn, một bàn khác đặt mâm đựng cát khô, dùng bút hình chữ v dài hai, ba tấc, hai người cầm hai đầu dụng cụ hình chữ v đó cắm xuống mâm cát. Qua cầu nguyện bút ghi trên cát lời phán bảo, tất nhiên phải khó khăn mới đoán ra chữ rồi chép thành bài.
Tylor lại kể thuật viết Hầu đồng ở Anh cũng có sự giống nhau với Trung Quốc, mặc dù về thần học Anh và Trung Quốc khác nhau. Người ta dùng một bàn nhỏ hình trái tim dài khoảng bảy tấc có ba chân, hai chân có bánh xe, chân thứ ba là cây bút.