Chương 1 : NGƯỜI KỂ CHUYỆN TRONG TRUYỆN CỔ ANDERSEN 1. Khái niệm người kể chuyện Là một yếu tố nghệ thuật, hình tượng người kể chuyện đóng một vai trò quan trọng góp phần quyết định sự thành công của một tác phẩm văn học. Không thể có trần thuật thiếu người kể chuyện. Từ điển Thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên đã định nghĩa một cách khá đầy đủ : “Người kể chuyện là hình tượng ước lệ về người trần thuật trong tác phẩm văn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyện được kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm.
Đó có thể là hình tượng của chính tác giả (…); có thể là một nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra; có thể là một người biết một câu chuyện nào đó. Một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều người kể chuyện” [30, tr. Người kể chuyện là một trong những hình thức thể hiện quan điểm tác giả trong tác phẩm như M.Bakhtin đã từng nói : “Ta đoán định âm sắc tác giả qua đối tượng của câu chuyện kể, cũng như qua chính câu chuyện và hình tượng người kể chuyện bộc lộ trong quá trình kể” [31, tr. Hay như Tz.Todorov đã từng tuyên bố : “Người kể chuyện là yếu tố tích cực trong việc kiến tạo thế giới tưởng tượng (…) Người kể chuyện không nói như các nhân vật tham thoại khác mà kể chuyện.
Như vậy, kết hợp đồng thời trong mình cả nhân vật và người kể, nhân vật mà nhân danh nó cuốn sách được kể có một vị thế hoàn toàn đặc biệt…” [31, tr. “Hình tượng người kể chuyện đem lại cho tác phẩm một cái nhìn và một sự đánh giá bổ sung về 13 Khúc Thùy Linh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nghệ thuật tự sự trong Truyện cổ Andersen mặt tâm lí, nghề nghiệp hay lập trường xã hội cho cái nhìn tác giả, làm cho sự trình bày, tái tạo con người và đời sống trong tác phẩm thêm phong phú, nhiều phối cảnh” [30, tr. Người kể chuyện được nhận diện qua các tiêu chí điểm nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu, vì xét cho cùng thì trên bình diện ngôn ngữ, phạm trù điểm nhìn gắn với phạm trù "ngôi" theo các nghĩa phạm trù "ngôi" vận hành các quan hệ giữa những người khởi xướng ra hành vi diễn ngôn và chính phát ngôn. Do đó, từ điểm nhìn, ngôn ngữ hay giọng điệu mà người đọc có thể nhận ra được hình tượng người kể chuyện trong tác phẩm.
Người kể chuyện trong Truyện cổ Andersen Người kể chuyện có vai trò quan trọng trong việc tạo nên giọng điệu cho tác phẩm, nó chi phối rất nhiều đến giọng điệu của tác phẩm nói chung. Bất kì một tác phẩm văn học nào cũng nhất thiết phải có người kể chuyện nếu muốn ghi dấu ấn trong lòng độc giả bởi lẽ điều còn lại đối với mỗi nhà văn chính là cái giọng nói của riêng mình. Trở lại với những câu chuyện cổ tích của Andersen, nhà văn kéo vĩ cầm bằng ngôn từ Đan Mạch này dường như đã đưa người đọc bước vào một thế giới cổ tích lấp lánh muôn màu sắc, rộn rã mọi âm thanh bằng một giọng kể hấp dẫn, “sáng trong, giản dị, cổ xưa, hiền từ và hóm hỉnh”, một nghệ thuật kể chuyện tài hoa mà có lẽ chỉ có ở tâm hồn Đan Mạch ấy, chỉ có ở cái “con người kì quặc, đáng yêu, đồng thời là nhà thơ” ấy. Những câu chuyện cổ tích phảng phất sắc màu hiện đại đã được truyền đến trái tim người đọc khắp năm châu bốn bể bằng một giọng điệu đặc biệt mang đậm dấu ấn Andersen.
Người ca sĩ bình dân xứ Odense này “đúng nghĩa là một nhà thơ ngao du trên miền đất của thể loại tự sự. (…) người kể chuyện trong ông vừa đi vừa kể, nhưng đôi mắt không bỏ sót đến từng cọng hoa héo hoặc một thứ đồ chơi hỏng vứt bên đường. Ở đâu ông cũng dễ dàng tìm thấy lịch sử và chất thơ của cuộc đời” [14, tr. Hạt nhân cốt lõi làm nên sức lôi cuốn của 14 Khúc Thùy Linh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nghệ thuật tự sự trong Truyện cổ Andersen những câu chuyện cổ Andersen chính là nghệ thuật kể chuyện bậc thầy của nhà văn.
Trong mỗi trang văn đầy hấp dẫn, người kể chuyện như người bạn đường uyên bác và tin cậy dẫn dắt độc giả đi trên lộ trình của thế giới thần tiên, của những câu chuyện sống động, gần gũi về cuộc đời. Một thế giới tràn đầy âm thanh và màu sắc được tạo nên bởi giọng điệu người kể chuyện. Người kể chuyện Andersen đã sử dụng nhiều cách kể khác nhau với những ngôn ngữ giọng điệu khác nhau. Ở chương này chúng tôi đi sâu vào khám phá nghệ thuật tự sự trong Truyện cổ Andersen thông qua việc tìm hiểu các cách thức xuất hiện của người kể chuyện như : Người kể chuyện ở ngôi thứ ba; Người kể chuyện ở ngôi thứ nhất; Người kể chuyện ở ngôi thứ ba kết hợp với ngôi thứ nhất; Nhiều người kể chuyện cùng tồn tại trong truyện.
Người kể chuyện ở ngôi thứ ba Trong cuốn Tự sự học do Trần Đình Sử chủ biên, tác giả Nguyễn Thị Thu Thuỷ đã khẳng định : “Ngôi thứ ba thuộc về thế giới hiện thực được nói đến” [31, tr. 136] và truyện kể ở ngôi thứ ba “ là loại truyện kể mà người kể chuyện không được biểu thị trực tiếp bằng đại từ ở ngôi thứ nhất. “Người kể chuyện ngôi thứ ba” chính là “Người kể chuyện hàm ẩn”. Đây là người kể chuyện riêng, có thể là giọng kể bình tĩnh, khách quan hoặc giọng kể thể hiện rõ cảm xúc, tác giả trực tiếp bình luận sự kiện, nhân vật.
Xuất hiện ở ngôi thứ ba là hình thức phổ biến của người kể chuyện trong truyện cổ tích. Lối kể của truyện cổ tích truyền thống là người kể ẩn, không xuất hiện trực tiếp, người kể chuyện thường đứng ngoài tác phẩm và kể lại nội dung một cách đơn giản, dễ hiểu, đi thẳng vào bản chất sự việc, vì vậy cách kể chuyện dân gian thường được thống nhất bằng một giọng điệu quán xuyến, dẫn dắt theo diễn biến cốt truyện. 15 Khúc Thùy Linh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nghệ thuật tự sự trong Truyện cổ Andersen Andersen đã tiếp thu rất triệt để vốn tinh hoa của truyện cổ tích truyền thống xứ sở Bắc Âu nói riêng và thế giới nói chung. Khảo sát những câu chuyện cổ tích của ông chúng tôi nhận thấy tác giả chủ yếu đứng ở ngôi thứ ba kể lại với giọng điệu truyền cảm, hấp dẫn tạo nên sự gắn bó, gần gũi giữa người kể chuyện và độc giả.
Đây là hình thức phổ biến trong các sáng tác của Andersen, người kể chuyện thường đứng ở ngôi thứ ba với điểm nhìn toàn tri, là người đứng cao hơn mọi nhân vật, biết được mọi diễn biến của câu chuyện. Khảo sát 56 truyện chúng tôi thấy số truyện trong đó người kể chuyện đứng ở ngôi thứ ba kể lại câu chuyện chiếm khoảng 70%. Ở những truyện này, nhân vật người kể chuyện thường đứng ở điểm nhìn zero, điểm nhìn toàn tri để miêu tả. Truyện kể theo điểm nhìn toàn tri của Andersen thường sử dụng người kể chuyện hàm ẩn kể về nhân vật ở ngôi thứ ba, người kể chuyện không xuất hiện trực tiếp, không xưng "tôi" mà xuất hiện vô hình trong thế giới nhân vật.
Người đọc dễ dàng bắt gặp những dòng kể khách quan trải đều trên khắp các trang truyện như thế này : “Người nông dân ấy tên là Jeppơ Giăngx. Mùa hạ bác ta chăm chỉ làm ruộng, mùa đông thì đẽo guốc. (…) Họ gọt cả thìa và các dụng cụ khác bằng gỗ, bán chạy, và dần dần Jeppơ Giăngx trở nên khá giả. Đứa con trai độc nhất của bác, thằng cu Ip lên bảy tuổi.
Nó thích xem bố nó làm việc. Nó bắt chước bố, cũng đục đẽo gỗ và thỉnh thoảng lại bị đứt tay một miếng khá to…” (Ip và cô bé Crixtin); hoặc “Quan Đại tướng ở trên gác, người gác cổng ở dưới nhà hầm. Hai gia đình sống rất xa cách nhau, trước hết là tầng dưới nhà ngăn biệt họ, sau nữa là sự khác nhau về đẳng cấp. Nhưng họ cùng sống dưới một mái, cả hai tầng nhà cùng trông ra một phố và nhìn ra một sân” (Con trai người gác cổng); “Ngày xưa, có một lão lái buôn giàu đến nỗi có thể lấy bạc ra lát kín cả phố lão ở và có lẽ còn có thể lát thêm được một cái ngõ nữa.
(…) Nhưng…bỗng một hôm lão chết” (Chiếc hòm bay); hay giọng điệu hài hước như trong 16 Khúc Thùy Linh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nghệ thuật tự sự trong Truyện cổ Andersen truyện Một cặp tình nhân : “Một chú Quay và một ả Bóng cùng ở cạnh nhau trong một hộp đựng đồ chơi. (…) Quay bảo Bóng: - Chúng ta càng phải sống suốt đời bên nhau, sao lại không đính hôn với nhau nhỉ?” [12, tr. 213]; hoặc người kể chuyện bắt đầu câu chuyện một cách tự nhiên như trong truyện Các hiệp sĩ nhảy cao : “Một hôm bọ chét, châu chấu và con nhảy muốn thi xem đứa nào nhảy cao nhất. Chúng mời tất cả các bậc tai to mặt lớn và tất cả những người nào hâm mộ đến xem cuộc đấu.
Thiên hạ đều biết cuộc thi ấy có đủ mặt ba kiện tướng nhảy cao” [12, tr. Hầu hết các truyện đều được kể ở ngôi thứ ba với giọng kể khoan thai, tự nhiên và giản dị như chính bản thân mỗi sự kiện xảy ra trong thực tế. Câu chuyện cứ thế đi vào lòng người đọc một cách tự nhiên nhất, không hề gượng ép và cuốn hút người đọc ngay từ những dòng chữ đầu tiên, những trang văn đầu tiên. Độc giả có cảm giác đang sắp được nghe kể một câu chuyện hết sức lí thú.
Ở đây ta có thể thấy dường như người kể chuyện lánh mình đi, người đọc có cảm giác ngỡ như các sự kiện cứ tự nó kể ra và không có ai phát ngôn cả. Song ngay cả khi tiếp thu lối kể chuyện của truyện cổ tích truyền thống, Andersen vẫn thể hiện được bản sắc riêng của mình. "Ngay cả khi câu chuyện được kể ở ngôi thứ ba nhà văn vẫn không có ý giấu mình. Ông hoàn toàn không có chủ định thôi miên độc giả, hoặc chinh phục độc giả bằng những hình tượng cụ thể sinh động như “lát cắt của cuộc sống” giống trong các truyện ngắn.
Không chỉ đơn thuần là lối kể mà người kể chuyện ẩn mình đi như trong các câu chuyện cổ tích thông thường chúng ta vẫn thấy, trong rất nhiều truyện, nhà văn đã đưa vào những đoạn trữ tình ngoại đề, lối miêu tả biểu cảm và những đoạn bình luận trực tiếp".