mở đầu cho sự nghiệp của 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Maupassant lại chính là câu chuyện về cô gái điếm Viên mỡ bò trên chuyến xe tản cư khỏi Paris. Maupassant đã dành những tình cảm đặc biệt cho những con người đau khổ, những con người dưới đáy đó. Nhân vật được đặt trong mối quan hệ, tác động nhiều chiều và giữa chúng thường có một nhân vật đóng vai trò nhân chứng, chứng kiến các sự kiện, biến cố và đưa tất cả ra trước mắt độc giả với giọng kể khách quan. Nhân vật người kể chuyện ở đây có thể là một viên chức, một anh nông dân có tên hoặc không tên.
Nhân vật này có thể trực tiếp tham gia vào cốt truyện đứng ở vị trí trung tâm, thể hiện tập trung tư tưởng chủ đề tác phẩm (Cô Châu, Người đã khuất) cũng có thể chỉ là người ngoài cuộc kể những gì đã biết (Bà Hermet). Maupassant luôn quan sát không bỏ qua những chi tiết bình thường nhất, những con người bình thường nhất bởi ông quan niệm “phải quan tâm đến mọi cái xung quanh, miêu tả những bậc của ngai vàng cũng như những bậc thang trơn của nhà bếp”. Đọc Maupassant chúng ta cảm thấy đằng sau giọng kể khách quan là một tấm lòng đầy trắc ẩn. Ông luôn cảm thông chia sẻ và dành sự ưu ái đặc biệt cho những con người thuộc tầng lớp dưới.
Những cô gái giang hồ, kẻ cướp, ăn xin, những người lao động nghèo khổ luôn được hiện ra với những phẩm chất tốt đẹp dù ở trong hoàn cảnh khốn cùng. Đó là tinh thần dân tộc, lòng dũng cảm, tính hy sinh của họ (Viên mỡ bò, Cô Fifi, Đôi bạn, Mẹ Sauvage…). Đó là tình cảm, tình người nhân hậu đẹp đẽ trong: Bố của Simon, Boiten, Người đàn bà làm nghề độn ghế… Đó là sự cảm thông chia sẻ với những cuộc đời đầy bất trắc nghèo khổ của người lao động trong: Bến cảng, Thằng ăn mày, Tình thôn dã, Trở về…. Ngay cả khi họ có những hành vi phạm pháp, vô nhân đạo, những việc làm độc ác tưởng như không chấp nhận được như: Con giết cha mẹ, mẹ giết con… ta vẫn cảm nhận 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được Maupassant muốn tố cáo xã hội, bênh vực những số phận đau khổ, Maupassant muốn người đọc phải suy ngẫm về xã hội suy đồi đã dồn đẩy, tha hóa con người lương thiện.
Những trang viết của Maupassant luôn nổi lên hình tượng người nông dân. Nói như Marc Blancpain: “Kể từ Maupassant trở đi nhiều người dân đã biết uống rượu trong tiểu thuyết, nói năng sống sượng, chơi gái, yêu tiền và đất đai với tính man rợ và họ xảo trá hơn là thông minh. Thực tế nhiều người dân có như thế không? Chẳng ai có thể biết hơn một chút gì được, bởi vì mọi người đều nhìn họ như Maupassant đã buộc mọi người phải nhìn họ như thế” [13; 152-153]. Tất nhiên không phải lúc nào nhân vật của Maupassant cũng như vậy.
Đôi lúc họ cũng bộc lộ bản chất trong sáng nhưng đa số hiện lên trong cái nhìn có tính chất bỡn cợt hoặc khinh bỉ của nhà văn (Con quỉ, Cái thùng con). Những người đàn bà nông dân, dù đã nhiều tuổi như mụ Magloire - đã 72 tuổi, gần đất xa trời, mụ Pape “răn reo như quả táo khô từ năm ngoái còn lại” ; vậy mà trong ánh mắt vẫn luôn thường trực bản tính tư hữu, thói ham tiền và thói keo kiệt đến mức đánh mất cả lương tri, cả tính người. Viết về cuộc sống của giới viên chức nhỏ, Maupassant cũng tỏ ra đầy cảm thông với cuộc sống bế tắc, tù túng của họ - những con người không có quá khứ vì không có kỉ niệm, không có tương lai vì không tiền đồ. Cuộc đời họ chỉ là những chuỗi ngày giống hệt nhau (Cho một cốc đây, Đi dạo, Tiếc nuối).
Ông cũng đồng thời vạch ra những khuyết điểm của họ như sự thụ động, thiển cận, nông cạn (Cái thùng con), sự khốn khổ huyênh hoang để chuốc lấy kết cục tai ác như của anh nhân viên quen Hécto trong Đi ngựa. Có thể nói “Maupassant là một bậc thầy trong nghệ thuật dò xét bóng tối trong cuộc đời các viên chức” [13, 156]. Đó là bóng tối u ám trong cuộc đời lão Lơrat, bóng tối nhơ nhuốc, ô nhục, do dự, xấu hổ, ngượng ngùng và 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đã vượt qua nhân phẩm của Lantin trước món đồ trang sức thật và giả mà vợ y để lại; bóng tối của sự lao động đến tàn tạ để trả nợ cho một món đồ nữ trang giả của Mathilde… Những con người đủ mọi tầng lớp trong cuộc sống xã hội của Maupassant đã làm cho bức tranh hiện thực xã hội Pháp thế kỷ XIX hiện lên một cách rõ ràng sinh động và có sức tố cáo, đả kích mạnh mẽ. Người đọc nhận thấy một nỗi cô đơn, day dứt và ám ảnh những trang văn của Maupassant khiến cho tác phẩm đậm tính chất bi quan và nỗi buồn chán.
Nhưng cái đã đưa ông lên hàng ngũ những nhà văn vĩ đại lại là ánh sáng của tấm lòng yêu thương cuộc đời, lòng trắc ẩn, sự khinh bỉ những cái tầm thường được ẩn giấu bên dưới cái vỏ ngoài bỡn cợt bông đùa, dưới những câu văn tưởng như bình thản. Người đọc có thể cảm thấy ngay đằng sau cái vẻ bề ngoài hấp dẫn, hóm hỉnh nhẹ nhàng, đơn giản, trong những sáng tác của Maupassant lại ẩn giấu những thảm kịch sâu xa trong đời sống hàng ngày ở xã hội Pháp. Mỗi tác phẩm của ông như một xã hội thu nhỏ, trong đó người ta thấy được nhiều kiểu người với những sắc thái tình cảm, tâm lý khác nhau. Với việc xây dựng hình tượng những con người nhỏ bé, đặt người lao động nghèo, người dân thường vào vị trí trung tâm của tác phẩm thể hiện khát vọng sống cũng như phẩm chất trong sáng, cao đẹp của họ đối lập với giai cấp tư sản quí tộc bị châm biếm đả kích sâu cay Maupassant đã cho thấy một cảm quan nhân đạo sâu sắc, tình cảm thiết tha mong muốn con người và cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn.
Ngòi bút sắc sảo tinh tế của nhà văn đã khắc họa sinh động những con người đa tầng trong xã hội không chỉ bằng ngoại hình mà ở cả chiều sâu tính cách tạo nên những nhát cắt của đời sống, giúp người đọc cảm nhận nhiều khía cạnh của xã hội tư sản Pháp thế kỷ XIX. Xã hội Pháp thế kỷ XIX đầy những biến động, từ kinh tế, chính trị đến xã hội. Các cây bút hiện thực xuất sắc đương thời như 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Balzac, Flaubert. đã phơi bày bộ mặt xấu xa của xã hội đương thời qua lăng kính trung thực nhất là những tác phẩm của mình, nhưng chỉ đến Maupassant bộ mặt đó mới được khắc họa một cách sâu sắc và đầy đủ nhất.
Con người vì toan tính, vị kỉ mà đánh mất chất người xem nhẹ tình thân. Nỗi bi quan, chán nản tột độ, mất niềm tin ở con người cũng như lòng trắc ẩn, cảm thông, ca ngợi những phẩm chất cao đẹp của những con người bình thường qua từng tình huống của đời sống. Mọi cung bậc của tiếng cười cũng như giọng điệu, nội dung tư tưởng của mỗi tác phẩm luôn gắn liền với người kể chuyện. Nó là yếu tố làm nên cái riêng trong phong cách của “người kể chuyện giỏi nhất trong cái xứ sở xưa nay truyện kể vốn rất nhiều và rất hay”.
Người kể chuyện Người kể chuyện liên quan mật thiết đến vấn đề điểm nhìn hay nói ngược lại cũng được. Trước hết, ta nói đến vấn đề người kể chuyện. Người kể chuyện là người kể lại, trần thuật lại câu chuyện trong tác phẩm tự sự. Người kể chuyện có khi là một nhân vật nào đó trong truyện.
So sánh trong mối tương quan giữa điểm nhìn với vai trò của người kể chuyện, và qua khảo sát truyện ngắn của Maupassant, chúng tôi thấy người kể chuyện xuất hiện trong tác phẩm như sau: * Truyện kể ở ngôi thứ nhất * Truyện được kể ở ngôi thứ ba * Sự đan xen các ngôi kể 1. Truyện kể ở ngôi thứ nhất Truyện được kể ở ngôi thứ nhất là một kĩ thuật văn học trong đó câu chuyện được kể bởi một hoặc nhiều nhân vật được quy chiếu rõ ràng lên 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính nó ở ngôi thứ nhất, có nghĩa là một cái “tôi” đang kể lại câu chuyện mà anh/chị ta đã trải nghiệm hoặc chứng kiến hay nghe được. Truyện kể ở ngôi thứ nhất được phân biệt với “tự thuật” (autobiographie), với “hư cấu tự thuật” (autofiction) và với “tiểu thuyết tự thuật” (roman autobiographique) bởi tính chất thuần túy hư cấu của nó. Mặc dù sử dụng ngôi thứ nhất số ít hoặc số nhiều, nhưng truyện kể ở ngôi thứ nhất, không giống như trong tiểu thuyết tự thuật là giới thiệu hay kể về tác giả, ngay cả khi truyện kể đó được trình bày như một cuốn tự thuật thì nó vẫn khác trong chừng mực mà câu chuyện không dựa trên đời sống thực của tác giả.
Đây là một dạng thức trần thuật đã có từ lâu đời. Nó được thịnh hành vào thế kỉ XVIII. Nhiều tiểu thuyết đã ứng dụng ngôi kể này dưới dạng “hồi ức” (mémoire): Manon Lescault của l‟Abée Prévost; Cuộc đời của Marianne (Marivaux); Nữ tu sĩ (Diderot);. dưới dạng trao đổi thư từ (correspondance): Những mối quan hệ nguy hiểm của Choderlos de Laclos; Những bức thư Ba tư (Montesquieu); Julie hay nàng Héloïse mới (Rousseau); hoặc các nhà văn viết bằng tiếng Anh như: Daniel Defoe, Samuel Richardson, Henry Fielding, Laurence Sterne, Frances Brooke hay nhà văn Đức Goethe trong Nỗi đau khổ của chàng Werther cũng sử dụng ngôi kể này.
Lợi ích của truyện kể ở ngôi thứ nhất là nó kéo theo trực tiếp hoặc gián tiếp người kể chuyện vào trong câu chuyện mà nó đang kể. Một lợi thế của ngôi kể này là nó cho phép nhân vật bày tỏ những tình cảm, những suy nghĩ và những kinh nghiệm nếm trải của mình, độc giả cũng như được đưa vào nếm trải cùng với người kể chuyện. Ngoài ra, ngôi kể này còn tạo ra được sự thân mật mang tính chất tự thú, theo đó nó có thể gây xúc động mạnh. Truyện kể kiểu này được trình bày dưới nhiều dạng: độc thoại nội tâm (Bút kí dưới hầm của Dostoïevski); độc thoại mang tính chất kịch như trong Sụp đổ của Camus hoặc rõ rệt hơn, trong Cuộc phiêu lưu của 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Huckleberry Finn của Mark Twain.