Giáo trình môn học Dịch tễ

Giáo trình môn học Dịch tễ ngành Điều dưỡng Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa năm 2021

• Tác giả: Mai Văn Bảy
• Trường học: Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa
• Chuyên ngành: Điều dưỡng
• Đề tài: Giáo trình môn học Dịch tễ
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thanh Hóa

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình Dịch tễ ngành Điều dưỡng CĐ Y tế Thanh Hóa

Giáo trình môn học Dịch tễ là tài liệu đào tạo cơ sở ngành bắt buộc cho sinh viên hệ Cao đẳng Điều dưỡng chính quy. Văn bản ban hành kèm theo Quyết định số 549/QĐ-CĐYT ngày 9 tháng 8 năm 2021 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa. Thạc sĩ Mai Văn Bảy đảm nhiệm vai trò chủ biên cùng tập thể giảng viên Bộ môn Y tế Công cộng. Giáo trình được xây dựng trên cơ sở chuẩn hóa khung chương trình y tế hiện hành và Thông tư 03/2017 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội. Môn học mang mã số MH 21. Thời lượng môn học cung cấp những nguyên lý nền tảng về sự hình thành, phát triển và suy thoái của dịch bệnh. Điều dưỡng viên tương lai nắm vững mối liên hệ giữa con người, tác nhân gây bệnh và môi trường sống. Hệ thống bài giảng gồm tám chương chuyên đề mạch lạc. Nội dung dẫn dắt người học từ các khái niệm dịch tễ cơ bản đến công tác thực hành y tế dự phòng thực tế. Đây là công cụ đắc lực hỗ trợ sinh viên hoàn thiện kiến thức chuyên môn, củng cố kỹ năng bảo vệ sức khỏe nhân dân địa phương.

1.1. Mục tiêu và sứ mệnh đào tạo của bộ môn Y tế Công cộng

Bộ môn Y tế Công cộng tại Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa hướng tới mục tiêu đào tạo toàn diện. Học viên nắm chắc lý thuyết dịch tễ học và vận dụng linh hoạt vào môi trường lâm sàng. Sứ mệnh của chương trình là chuẩn bị nguồn nhân lực điều dưỡng có tư duy dự phòng cao. Người học hiểu rõ phân bố bệnh trạng và các yếu tố nguy cơ trong quần thể dân cư. Đội ngũ điều dưỡng không chỉ điều trị mà còn chủ động ngăn ngừa dịch bệnh bùng phát. Nhà trường cam kết nâng cao chất lượng y tế qua từng thế hệ sinh viên. Tinh thần trách nhiệm nghề nghiệp được rèn giũa qua từng bài giảng thực tế và nghiên cứu khoa học chuyên sâu.

1.2. Cấu trúc tổng thể chương trình Dịch tễ học điều dưỡng

Chương trình đào tạo gồm tám bài học trọng tâm được sắp xếp khoa học. Mở đầu là kiến thức đại cương về định nghĩa, mục tiêu và chu trình nghiên cứu dịch tễ. Tiếp theo là các nội dung chuyên sâu về giám sát dịch tễ học và cơ chế quá trình dịch. Các chuyên đề kỹ thuật tập trung vào vắc xin, huyết thanh, cảm nhiễm cùng hệ thống miễn dịch người. Chương trình tiêm chủng mở rộng quốc gia được phân tích chi tiết nhằm nâng cao năng lực quản lý trạm y tế. Ngoài ra, sinh viên học các biện pháp kiểm soát véc tơ truyền bệnh nguy hiểm. Cuối cùng, công tác tổ chức bao vây và dập dịch cộng đồng khép lại toàn bộ học phần.

II. Vấn đề cốt lõi môn Dịch tễ ngành Điều dưỡng tại CĐ Y tế Thanh Hóa

Bối cảnh y tế hiện nay đối mặt nhiều nguy cơ bùng phát dịch bệnh nghiêm trọng. Biến đổi khí hậu toàn cầu và ô nhiễm môi trường gia tăng áp lực lớn lên hệ thống chăm sóc sức khỏe. Các bệnh truyền nhiễm mới nổi như Mers-CoV, Ebola, Zika và cúm A đe dọa trực tiếp an sinh xã hội. Quá trình dịch diễn biến phức tạp dựa trên sự tương tác giữa nguồn truyền nhiễm, đường truyền và khối cảm nhiễm. Thiếu hụt kỹ năng phát hiện sớm ca bệnh tại cơ sở điều trị dẫn đến nguy cơ bùng phát dịch chéo. Điều dưỡng viên làm việc tại tuyến đầu thường xuyên đối diện nguy cơ phơi nhiễm tác nhân sinh học. Công tác thu thập số liệu dịch tễ đôi khi còn chậm trễ hoặc thiếu chính xác. Việc phân tích các quần thể nguy cơ cao đòi hỏi phương pháp luận khoa học chặt chẽ. Nếu không hiểu rõ chu trình lan truyền, công tác bao vây và cách ly y tế dễ gặp thất bại. Do đó, sinh viên điều dưỡng cần phân tích thấu đáo các mắt xích dịch tễ để bảo đảm kiểm soát nhiễm khuẩn bệnh viện.

2.1. Yếu tố lây truyền và cơ chế phát sinh quá trình dịch

Quá trình dịch hình thành từ ba mắt xích liên kết chặt chẽ. Thứ nhất là nguồn truyền nhiễm gồm người bệnh và động vật mang mầm bệnh. Thứ hai là các con đường truyền nhiễm đa dạng như hô hấp, tiêu hóa, máu hoặc tiếp xúc da. Thứ ba là khối cảm nhiễm bao gồm những cá thể chưa có miễn dịch bảo vệ. Ngoài ra, điều kiện tự nhiên và hoàn cảnh xã hội tác động mạnh mẽ đến quy mô lây lan. Mật độ dân cư đông đúc làm tăng tốc độ phát tán mầm bệnh. Thiếu nước sạch và vệ sinh kém tạo điều kiện cho vi khuẩn sinh sôi. Nhận diện chính xác từng mắt xích giúp đưa ra can thiệp ngăn chặn kịp thời.

2.2. Thách thức kiểm soát véc tơ và giám sát cộng đồng

Côn trùng truyền bệnh tạo ra áp lực dịch tễ rất lớn tại địa phương. Muỗi vằn truyền sốt xuất huyết và bọ chét truyền dịch hạch thường khó tiêu diệt triệt để. Kháng hóa chất diệt côn trùng đang là vấn đề nan giải toàn cầu. Bên cạnh đó, hệ thống giám sát cơ sở còn gặp khó khăn về nguồn lực kỹ thuật. Việc thu thập báo cáo ca bệnh định kỳ dễ bị chậm hoặc sai lệch. Điều dưỡng viên địa phương thường thiếu trang bị giám sát hiện đại. Công tác quản lý đối tượng nguy cơ cao tại cộng đồng chưa đạt hiệu quả tối đa. Sự phối hợp liên ngành trong xử lý ổ dịch đôi khi chưa thực sự nhịp nhàng và đồng bộ.

III. Phương pháp học Dịch tễ ngành Điều dưỡng của CĐ Y tế Thanh Hóa

Tài liệu giảng dạy đề xuất hệ thống giải pháp can thiệp toàn diện cho y tế cộng đồng. Nguyên lý phòng chống dịch tập trung vào ba hướng can thiệp đồng thời. Giải pháp đầu tiên tác động trực tiếp vào nguồn truyền nhiễm qua cách ly và điều trị triệt để. Giải pháp thứ hai cắt đứt đường truyền bằng việc khử trùng và tiêu diệt véc tơ trung gian. Giải pháp thứ ba tăng cường miễn dịch bảo vệ khối cảm nhiễm thông qua chương trình tiêm chủng mở rộng. Sinh viên thực hành quy trình tiêm phòng an toàn theo tiêu chuẩn Bộ Y tế. Các phương pháp giám sát chủ động giúp cảnh báo sớm nguy cơ bùng phát dịch tại địa bàn dân cư. Kỹ thuật điều tra dịch tễ học cung cấp công cụ thu thập dữ liệu khách quan. Cán bộ y tế sử dụng số liệu để lập kế hoạch phân bổ nguồn lực hợp lý. Sự phối hợp giữa truyền thông giáo dục sức khỏe và biện pháp y khoa tạo ra hàng rào phòng bệnh kiên cố.

3.1. Kỹ thuật tiêm chủng an toàn và sử dụng sinh phẩm y tế

Tiêm chủng vắc xin là biện pháp tạo miễn dịch chủ động hiệu quả nhất. Giáo trình hướng dẫn chi tiết quy trình bảo quản dây chuyền lạnh chuẩn xác. Điều dưỡng viên thực hiện kiểm tra hạn dùng và tính chất vật lý của sinh phẩm trước khi tiêm. Kỹ thuật tiêm vô khuẩn ngăn ngừa tối đa tai biến nhiễm trùng thứ phát. Việc phân loại đối tượng chỉ định và chống chỉ định được thực hiện nghiêm ngặt. Phác đồ xử trí phản vệ sau tiêm luôn sẵn sàng tại điểm tiêm. Ngoài ra, việc sử dụng huyết thanh kháng độc tố được giảng dạy cụ thể cho các tình huống khẩn cấp nhằm bảo vệ người bệnh kịp thời.

3.2. Quy trình giám sát và bao vây dập tắt ổ dịch cơ sở

Quy trình xử lý ổ dịch đòi hỏi tính khẩn trương và tính chính xác cao. Điều dưỡng viên phối hợp đội cơ động khoanh vùng khu vực có nguy cơ lây lan. Công tác lập danh sách bệnh nhân và người tiếp xúc gần diễn ra nhanh chóng. Biện pháp cách ly y tế được triển khai theo từng cấp độ nguy cơ. Việc phun hóa chất diệt côn trùng và khử khuẩn môi trường tiến hành triệt để trong bán kính quy định. Cán bộ y tế thực hiện ghi nhận ca bệnh mới hàng ngày vào biểu mẫu chuẩn. Hoạt động truyền thông hướng dẫn nhân dân giữ vệ sinh cá nhân được tăng cường mạnh mẽ nhằm dập tắt ổ dịch hoàn toàn.

IV. Ứng dụng môn Dịch tễ ngành Điều dưỡng từ CĐ Y tế Thanh Hóa

Môn học Dịch tễ giữ vị trí then chốt trong chương trình đào tạo của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa. Kiến thức môn học định hình phong cách làm việc chuyên nghiệp cho điều dưỡng viên hiện đại. Trong môi trường bệnh viện, nhân viên y tế áp dụng nguyên lý dịch tễ để quản lý quy trình chống nhiễm khuẩn. Tại tuyến y tế cơ sở, cán bộ điều dưỡng đóng vai trò nòng cốt triển khai các chương trình sức khỏe quốc gia. Kỹ năng thu thập dữ liệu giúp đơn vị y tế dự báo chính xác xu hướng bệnh tật địa phương. Năng lực ứng phó nhanh giúp khoanh vùng các ổ dịch mới phát sinh ngay từ giai đoạn đầu. Giá trị của giáo trình thể hiện rõ qua sự chuẩn mực và tính thực tiễn cao trong giảng dạy. Sinh viên tốt nghiệp tự tin thực hiện nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Sự kết hợp chặt chẽ giữa lâm sàng và dịch tễ học tạo nền móng vững vàng cho sự nghiệp y tế lâu dài.

4.1. Vai trò của điều dưỡng viên trong kiểm soát nhiễm khuẩn

Điều dưỡng viên là mắt xích trực tiếp thực hiện quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn tại buồng bệnh. Mọi thao tác tiêm truyền, thay băng và chăm sóc đều tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn chéo. Áp dụng kiến thức dịch tễ giúp nhân viên y tế nhận thức sâu sắc về đường lây truyền vi sinh vật. Kỹ thuật rửa tay ngoại khoa và phân loại chất thải y tế được thực thi chuẩn xác. Điều dưỡng viên chủ động tham gia giám sát các vụ bùng phát nhiễm khuẩn nội viện. Sự thận trọng trong từng thao tác kỹ thuật bảo vệ trực tiếp sức khỏe bệnh nhân và đồng nghiệp. Đây là thước đo chuẩn mực đạo đức nghề y.

4.2. Đóng góp vào chiến lược y tế dự phòng tại Thanh Hóa

Tỉnh Thanh Hóa có địa bàn rộng lớn với địa hình đồng bằng xen lẫn miền núi phức tạp. Cán bộ điều dưỡng được đào tạo bài bản đóng góp quan trọng vào sự nghiệp chăm sóc sức khỏe nhân dân. Lực lượng y tế cơ sở thường xuyên tổ chức khám sàng lọc và tiêm phòng đầy đủ cho trẻ em vùng sâu. Khi phát sinh ca bệnh truyền nhiễm, trạm y tế kích hoạt ngay quy trình xử lý dịch theo giáo trình. Tinh thần chủ động dự phòng giúp ngăn chặn sớm các ổ dịch nguy hiểm bùng phát. Nhà trường không ngừng hoàn thiện chương trình học nhằm đáp ứng sát nhu cầu thực tế của địa phương trong giai đoạn mới.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Môn học: Dịch tễ (Mã môn học: MH 21) là tài liệu học tập và giảng dạy chính thức thuộc khối kiến thức cơ sở ngành trong chương trình đào tạo ngành Điều dưỡng, trình độ Cao đẳng chính quy tại Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa. Tài liệu được ban hành kèm theo Quyết định số 549/QĐ-CĐYT ngày 09 tháng 8 năm 2021 do Hiệu trưởng nhà trường ký duyệt. Nội dung biên soạn được xây dựng dựa trên chuẩn chương trình đào tạo của nhà trường năm 2021 và các quy định tại Thông tư 03/2017/TT-BLĐTBXH của Bộ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội. Công trình do ThS. Mai Văn Bảy làm chủ biên, cùng sự tham gia biên soạn của hai giảng viên Trịnh Xuân Nhất và Lê Viết Toản thuộc Bộ môn Y tế Công cộng.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng tới việc trang bị cho người học hệ thống kiến thức nền tảng về nguyên lý dịch tễ học, dịch tễ học các bệnh truyền nhiễm và bệnh không lây, nguyên lý phòng chống dịch bệnh, cơ chế cảm nhiễm và miễn dịch. Bên cạnh đó, môn học cung cấp kiến thức thực hành liên quan đến vaccin, huyết thanh, Chương trình tiêm chủng mở rộng, các phương pháp giám sát dịch tễ học, cùng kỹ thuật phòng và diệt côn trùng trung gian truyền bệnh nhằm thực hiện công tác bảo vệ sức khỏe và tuyên truyền giáo dục sức khỏe tại cộng đồng.

Về cấu trúc, giáo trình bao gồm 8 bài giảng chuyên đề được bố trí kế tiếp nhau từ trang 1 đến trang 73, tiếp cận từ phương pháp luận nghiên cứu cơ bản đến các can thiệp y tế dự phòng cụ thể. Điểm đặc thù của tài liệu là tính chuẩn hóa sư phạm nghề nghiệp y tế: từng bài học đều được phân bổ thời lượng giảng dạy lý thuyết xác định (2 giờ mỗi bài ở các bài cơ sở), xác lập hệ thống mục tiêu học tập theo chuẩn năng lực, có phần kiến thức trọng tâm cần ghi nhớ và hệ thống câu hỏi lượng giá tự luận cùng trắc nghiệm khép kín ở cuối mỗi bài.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc nội dung của giáo trình được triển khai qua 8 bài học trọng tâm:

• Bài 1: Dịch tễ học đại cương (trang 1 - 11): Phân tích lịch sử hình thành môn học từ nền tảng của Hippocrate đến các mốc phát triển phương pháp luận định lượng của John Graunt (1662), William Farr (1893) và nghiên cứu dịch tả của John Snow tại Luân Đôn. Xác lập định nghĩa dịch tễ học qua hai thành phần: phân bố tần số mắc/chết và các yếu tố quy định phân bố dựa trên bộ ba Con người - Không gian - Thời gian; 2 nhóm mục tiêu (chung và 5 mục tiêu chuyên biệt); nhiệm vụ, chu trình nghiên cứu dịch tễ học và 4 nội dung hoạt động.
• Bài 2: Giám sát dịch tễ học (trang 12 - 22): Giới thiệu bối cảnh hơn 30 bệnh truyền nhiễm mới xuất hiện và tái xuất hiện (HIV/AIDS, Ebola, SARS, cúm A H5N1, dịch hạch); vai trò của Mạng lưới cảnh báo bùng nổ dịch và phản hồi toàn cầu (GOARN). Định nghĩa hệ thống giám sát, phân loại 3 hình thức giám sát (chủ động, thụ động, trọng điểm); xác định mục tiêu, 2 chức năng cốt lõi (giám sát và can thiệp y tế công cộng), 10 nguồn dữ liệu giám sát và 10 nhiệm vụ thường xuyên.
• Bài 3: Quá trình dịch (trang 23 - 33): Trình bày định nghĩa, 2 điều kiện cơ bản của quá trình dịch, 6 yếu tố truyền nhiễm, 4 đặc trưng và 4 hình thái biểu hiện của dịch bệnh; dẫn chứng tình hình lưu hành các dịch bệnh nguy hiểm quốc tế và tại Việt Nam (sốt vàng da, MERS-CoV, Ebola, Zika, cúm A).
• Bài 4: Vaccin và huyết thanh (trang 34 - 44): Cung cấp kiến thức về bản chất sinh học, phân loại, nguyên lý sử dụng và bảo quản các chế phẩm tạo miễn dịch chủ động và thụ động.
• Bài 5: Cảm nhiễm và miễn dịch (trang 45 - 53): Trình bày cơ chế đáp ứng miễn dịch tự nhiên, miễn dịch nhân tạo và tình trạng cảm thụ của cơ thể đối với các tác nhân vi sinh vật.
• Bài 6: Chương trình tiêm chủng mở rộng (trang 54 - 61): Nguyên tắc, lịch tiêm, quy trình triển khai và quản lý tiêm chủng phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm bắt buộc cho trẻ em và cộng đồng.
• Bài 7: Phòng và diệt côn trùng trung gian truyền bệnh (trang 62 - 72): Phân loại các véc tơ truyền bệnh (muỗi, bọ chét), đặc điểm sinh thái học và các biện pháp tiêu diệt trung gian truyền bệnh.
• Bài 8: Công tác phòng chống dịch (trang 73 trở đi): Các bước lập kế hoạch, bao vây, dập dịch, cách ly và xử lý vệ sinh môi trường khi có vụ dịch bùng phát.

Progression logic của giáo trình đi từ việc trang bị tư duy khoa học về đo lường và phương pháp nghiên cứu (Bài 1), đến công cụ theo dõi diễn biến sức khỏe quần thể (Bài 2), phân tích quy luật phát sinh và lây lan dịch bệnh (Bài 3), sau đó đi sâu vào các giải pháp can thiệp sinh học trực tiếp (Bài 4, 5, 6), giải pháp kiểm soát môi trường trung gian (Bài 7) và kết thúc bằng quy trình quản lý, xử lý dịch thực địa (Bài 8).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết dịch tễ học nền tảng: Mối liên hệ nhân - quả giữa yếu tố phơi nhiễm đặc thù và sự biến đổi trạng thái bệnh lý; quy luật cân bằng sinh học giữa tác nhân gây bệnh, vật chủ và điều kiện môi trường bên ngoài.
• Nguyên lý đo lường dịch tễ: Định lượng các hiện tượng sức khỏe bằng số tuyệt đối và các tỷ số so sánh; xác định khái niệm quần thể có nguy cơ; phương pháp quan sát và kiểm định giả thuyết lâm sàng - thực địa.
• Khung phân tích cấu trúc: Mô hình tiếp cận 4 phân nhánh dịch tễ học (mô tả, phân tích, thực nghiệm, lý thuyết khái quát); chu trình nghiên cứu dịch tễ học khép kín; mô hình 3 hệ thống giám sát y tế (chủ động, thụ động, trọng điểm); mô hình dây chuyền lây lan dịch tễ học và cấu trúc ổ nhiễm khuẩn tự nhiên.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật y tế: Thu thập, sắp xếp và phân loại dữ liệu y tế từ 10 nguồn dữ liệu (tử vong, bệnh viện, phòng xét nghiệm, báo cáo nghỉ học/nghỉ làm, số liệu động vật, môi trường); trình bày dữ liệu thành các bảng phân phối, biểu đồ, bản đồ dịch tễ học; nhận diện véc tơ truyền bệnh và thực hiện kỹ thuật sử dụng hóa chất diệt côn trùng.
• Kỹ năng phân tích: Xử lý và phiên giải số liệu thống kê y tế theo 3 khía cạnh Con người - Không gian - Thời gian; chẩn đoán dịch tễ học thực địa để xác minh nguồn truyền nhiễm, đường truyền nhiễm; hình thành và kiểm định giả thuyết dịch tễ học.
• Năng lực thực hành cộng đồng: Vận dụng các nguyên tắc giám sát vào cơ sở y tế; triển khai các nội dung trong Chương trình tiêm chủng mở rộng; tổ chức các biện pháp khoanh vùng, cách ly và tham gia tuyên truyền giáo dục sức khỏe phòng chống dịch bệnh tại địa phương.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp tiếp cận sư phạm nghề nghiệp y khoa, kết hợp giữa giảng dạy lý thuyết cơ sở và hướng dẫn ứng dụng thực địa. Mỗi bài học được phân định thời lượng giảng dạy cụ thể (các bài lý thuyết nền tảng bố trí 2 giờ giảng) và mở đầu bằng hệ thống mục tiêu học tập rõ ràng, đóng vai trò định hướng chuẩn đầu ra về nhận thức và kỹ năng cho sinh viên điều dưỡng.

Nội dung bài học tích hợp hệ thống dữ liệu thực tế và case studies lịch sử điển hình nhằm minh họa cho các phương pháp nghiên cứu khoa học. Cụ thể, giáo trình dẫn chứng các nghiên cứu kinh điển như: phân tích thống kê sinh tử và dịch hạch tại Luân Đôn năm 1662 của John Graunt; hệ thống theo dõi tử vong 40 năm do bệnh tả của William Farr tại Anh và xứ Wales (1893); nghiên cứu dịch tễ học thực địa về dịch tả qua nguồn nước bẩn của John Snow. Bên cạnh đó, tài liệu đưa vào các tình huống thực tiễn hiện đại: dịch SARS bùng phát dẫn đến sự ra đời của mạng lưới GOARN, số liệu các đại dịch cúm toàn cầu (1918, 1957, 1968), sự bùng phát các vụ dịch bạch hầu, giang mai, lậu tại Đông Âu đầu thập niên 1990, và việc giám sát lăng quăng/muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết qua vật phế thải đọng nước (lốp xe hỏng, chum, vại).

Phương pháp thực hành tập trung vào việc hướng dẫn người học thao tác xử lý thông tin từ 10 nguồn dữ liệu giám sát, từ sổ theo dõi vắng mặt của học sinh, công nhân cho đến dữ liệu xét nghiệm và dịch tễ học động vật (chuột, bọ chét trong dịch hạch; gia cầm trong cúm A H5N1).

Hình thức lượng giá kết quả học tập được tiêu chuẩn hóa ở cuối mỗi bài học gồm hai phần:

• Câu hỏi tự luận: Yêu cầu sinh viên trình bày hệ thống định nghĩa, lịch sử, mục tiêu, nhiệm vụ và nội dung hoạt động dịch tễ học; phân tích các nguồn dữ liệu và chu trình nghiên cứu.
• Câu hỏi trắc nghiệm: Kiểm tra khả năng nhận biết chính xác các khái niệm, phân loại các hệ thống giám sát (chủ động, thụ động, trọng điểm), nhận diện các bệnh mới xuất hiện và tái xuất hiện, cũng như các nội dung kỹ thuật nghiệp vụ.

Phần hướng dẫn tự học được hỗ trợ thông qua mục tóm tắt "Ghi nhớ" trước mỗi phần lượng giá, giúp người học hệ thống hóa kiến thức cốt lõi trước khi làm bài tập đánh giá.

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình Môn học: Dịch tễ thể hiện sự cập nhật chặt chẽ về mặt pháp lý và nội dung chuyên môn y tế dự phòng:

• Cập nhật khung chương trình đào tạo: Giáo trình được biên soạn và chuẩn hóa theo Quyết định số 549/QĐ-CĐYT ngày 09/08/2021 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa, căn cứ trực tiếp trên Thông tư số 03/2017/TT-BLĐTBXH của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội. Tài liệu phản ánh chủ trương đổi mới căn bản về nội dung giảng dạy và phương pháp lượng giá của nhà trường.
• Tích hợp các xu hướng dịch bệnh đương đại: Giáo trình cập nhật dữ liệu về hơn 30 bệnh truyền nhiễm mới xuất hiện hoặc tái xuất hiện gây đe dọa an ninh y tế toàn cầu cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, bao gồm HIV/AIDS, hội chứng suy hô hấp cấp tính nặng (SARS), sốt xuất huyết do virus, Ebola, cúm gia cầm A (H5N1), MERS-CoV và virus Zika. Các số liệu dự báo về nguy cơ biến chủng virus cúm lây truyền từ động vật sang người được tích hợp để làm rõ tính cấp thiết của công tác dự phòng.
• Gắn kết an ninh y tế quốc tế: Giáo trình cập nhật thông tin về Mạng lưới cảnh báo bùng nổ dịch và phản hồi toàn cầu (GOARN) của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đồng thời làm rõ nghĩa vụ báo cáo quốc tế theo Quy định Y tế Quốc tế (IHR) đối với các sự kiện y tế công cộng khẩn cấp.
• Mở rộng phạm vi ứng dụng thực tiễn: Khắc phục quan niệm truyền thống cho rằng dịch tễ học chỉ áp dụng cho bệnh lây nhiễm, tài liệu mở rộng phạm vi sang dịch tễ học các bệnh không lây (như tăng huyết áp, béo phì), dịch tễ học tai nạn thương tích, bệnh nghề nghiệp và giám sát các yếu tố môi trường lý - hóa - phóng xạ.

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên chuyên ngành: Tài liệu phục vụ trực tiếp cho sinh viên ngành Điều dưỡng hệ Cao đẳng chính quy tại Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa. Giáo trình cũng được định hướng sử dụng làm tài liệu đào tạo cho học sinh hệ Trung cấp Y khoa theo chương trình của nhà trường. Môn học đóng vai trò kiến thức cơ sở ngành bắt buộc (MH 21).
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần khoa học tự nhiên, giải phẫu - sinh lý học, vi sinh - ký sinh trùng học và điều dưỡng cơ sở nhằm tiếp thu hiệu quả các khái niệm về căn nguyên sinh học, cơ chế miễn dịch và các chỉ số đo lường thống kê sức khỏe.
• Giảng viên và phương thức khai thác: Giảng viên Bộ môn Y tế Công cộng và các bộ môn liên quan sử dụng giáo trình làm khung bài giảng lý thuyết và thảo luận chuyên đề chuẩn hóa; khai thác 8 bài học theo quỹ thời lượng quy định và sử dụng hệ thống câu hỏi lượng giá (tự luận, trắc nghiệm) để thiết kế đề kiểm tra định kỳ và đánh giá kết thúc học phần.
• Tự học và tham khảo chuyên môn: Theo Tuyên bố bản quyền tại trang đầu tài liệu, giáo trình được phép sử dụng nguyên bản hoặc trích dẫn cho các mục đích đào tạo và nghiên cứu học thuật. Tài liệu là nguồn tham khảo nghiệp vụ cho cán bộ y tế cơ sở, nhân viên y tế dự phòng và học viên quan tâm đến dịch tễ học đại cương cùng công tác phòng chống dịch bệnh tại cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai? Giáo trình được biên soạn dành cho sinh viên Cao đẳng Điều dưỡng chính quy, học sinh hệ trung cấp y khoa, giảng viên bộ môn y tế công cộng và cán bộ y tế làm việc trong lĩnh vực y tế dự phòng, chăm sóc sức khỏe ban đầu.

2. Cần kiến thức nền nào để học? Người học cần có kiến thức cơ bản về sinh học, vi sinh vật học y học, vệ sinh môi trường và các kỹ năng xử lý số liệu toán học cơ bản để có thể tính toán, phân tích các chỉ số tần số mắc, tỷ lệ tử vong và vẽ biểu đồ dịch tễ.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác? Tài liệu được kết cấu tinh gọn, bám sát khung đào tạo thực hành điều dưỡng với 8 bài học rõ ràng. Nội dung liên kết chặt chẽ giữa dịch tễ học lý thuyết cổ điển (các nghiên cứu lịch sử của Hippocrate, Snow, Farr) với các chương trình y tế công cộng thực địa tại Việt Nam như tiêm chủng mở rộng, kiểm soát véc tơ và giám sát dịch bệnh mới nổi.

4. Làm sao để tự học hiệu quả? Người học cần bám sát mục tiêu học tập ở phần đầu mỗi bài giảng, đọc kỹ các phân tích dữ liệu, ghi chép lại các nội dung cốt lõi tại khung "Ghi nhớ" và tự kiểm tra kiến thức thông qua bộ câu hỏi tự luận và trắc nghiệm ở cuối mỗi bài trước khi đối chiếu tài liệu.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo? Giáo trình sử dụng các tài liệu tham khảo chính thức bao gồm:

• Dịch tễ học đại cương do Bộ Y tế - Vụ Khoa học và Đào tạo ban hành;
• Vệ sinh - Môi trường - Dịch tễ (Tập I, II) của Trường Đại học Y Hà Nội (NXB Y học, năm 2008);
• Dịch tễ học Y học - Một số nguyên lý và khái niệm thường dùng trong dịch tễ học của Trường Đại học Y Hà Nội (NXB Y học, năm 1993).

Kết luận

Giáo trình Môn học: Dịch tễ (Mã môn học: MH 21) do Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa ban hành năm 2021 cung cấp hệ thống tri thức cơ sở ngành toàn diện về nguyên lý dịch tễ học, phương pháp giám sát và kỹ thuật phòng chống dịch bệnh cho sinh viên điều dưỡng. Tài liệu kết hợp cân đối giữa lý luận dịch tễ học đại cương và các quy trình can thiệp thực địa tại cộng đồng.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học là tiếp cận tuần tự theo kết cấu 8 bài giảng: bắt đầu từ phương pháp luận và lịch sử nghiên cứu (Bài 1), kỹ thuật giám sát thông tin (Bài 2), phân tích quy luật dây chuyền dịch (Bài 3), sau đó làm chủ các biện pháp phòng vệ sinh học và môi trường (Bài 4 đến Bài 7), tiến tới hoàn thiện năng lực xử lý, dập tắt dịch bệnh (Bài 8). Để mở rộng năng lực nghiên cứu, người học có thể đối chiếu nội dung với các giáo trình dịch tễ học chuẩn của Bộ Y tế và Đại học Y Hà Nội được trích dẫn trong danh mục tham khảo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH THANH HÓA TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ --------o0o-------- GIÁO TRÌNH MÔN HỌC: DỊCH TỄ NGÀNH/ NGHỀ: ĐIỀU DƯỠNG TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG CHÍNH QUY (Ban hành kèm theo Quyết định số: 549 /QĐ-CĐYT ngày 9 tháng 8 năm 2021 của Hiệu Trưởng Trường Cao Đẳng Y tế Thanh Hóa) Thanh Hóa, năm 2021 Thanh Hóa, năm 2021 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. LỜI GIỚI THIỆU Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa có bề dày lịch sử đào tạo các thế hệ cán bộ Y – Dược, xây dựng và phát triển hơm 60 năm. Hiện nay, Nhà trường đã và đang đổi mới về nội dung, phương pháp và lượng giá học tập của học sinh, sinh viên nhằm không ngừng nâng coa chất lượng đào tạo.

Để có tài liệu giảng dạy thống nhất cho giảng viên và tài liệu học tập cho học sinh, sinh sinh viên; Đảng ủy – Ban Giám hiệu Nhà trường chủ trương biên soạn tập bài giảng của các chuyên ngành mà Nhà trường đã được cấp phép đào tạo. Tập bài giảng Dịch tễ học được các giảng viên Bộ môn Y tế Công Cộng biên soạn dùng cho hệ Trung cấp Y khoa, dựa trên chương trình đào tạo của Trường ban hành năm 2021, thông tư 03/2017 của Bộ trưởng Bộ Lao động thương binh xã hội. Vì vậy môn học Dịch tễ học giúp cho người học nắm được những nguyên tắc chung nhất về khái niệm dịch, nguyên lý phòng chống dịch, miễn dịch tự nhiên, miễn dịch nhân tạo, chương trình tiêm chủng mở rộng cũng như các kiến thức liên quan đến vaccin, huyết thanh, phòng và diệt côn trùng trung gian truyền bệnh, các biện pháp bao vây, xử lý dịch bệnh tại cộng đồng. Tuy nhên trong quá trình biên soạn tập bài giảng, không thể tránh khỏi nhẽng thiếu sót.

Tập thể biên soạn xin ghi nhận các ý kiến đóng góp xây dựng của các nhà quản lý, đồng nghiệp, độc giả và học sinh, sinh viên, những người sử dụng cuốn sách này để nghiên cứu bổ sung cho tập bài giảng ngày càng hoàn thiện hơn. Thanh Hóa, năm 2021 Chủ biên: ThS. Mai Văn Bảy Tham gia biên soạn: 1. Trịnh Xuân Nhât 2.

Lê Viết Toản MỤC LỤC Số TT Nội dung Trang 1 Lời giới thiệu 2 Bài 1. Dịch tễ học đại cương 1 3 Bài 2. Giám sát dịch tễ học 12 4 Bài 3. Quá trình dịch 23 5 Bài 4.

Vaccin và huyết thanh 34 6 Bài 5. Cảm nhiễm và miễn dịch 45 7 Bài 6. Chương trình tiêm chủng mở rộng 54 8 Bài 7. Phòng và diệt côn trùng trung gian truyền bệnh 62 9 Bài 8.

Công tác phòng chống dịch 73 CHƯƠNG TRÌNH MÔN HỌC DỊCH TỄ Tên môn học: Dịch tễ Mã môn học: MH 21 Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của môn học - Vị trí: Thuộc khối kiến thức cơ sở ngành - Tính chất: + Môn học này gồm các nội dung: một số khái niệm cơ bản về nguyên lý dịch tễ, nguyên lý phòng chống dịch. Một số kiến thức về vaccin, huyết thanh, cảm nhiễm, miễn dịch, chương trình tiêm chủng mở rộng, giám sát dịch tễ học, phòng và diệt một số loại cô trùng trung gian truyền bệnh. + Ngoài ra môn học này còn giúp học sinh có những kiến thức tham gia vào việc tuyên truyền giáo dục sức khoẻ cho người bệnh và cộng đồng về chăm sóc, phòng chống bệnh tật. Kiến thức: - Trình bày được một số khái niệm cơ bản về nguyên lý dịch tễ, các bệnh truyền nhiễm.

- Trình bày được một số khái niệm cơ bản về nguyên lý phòng chống dịch. - Trình bày được một số kiến thức về vaccin, huyết thanh, cảm nhiễm, miễn dịch, chương trình tiêm chủng mở rộng, giám sát dịch tễ học, phòng và diệt một số loại cô trùng trung gian truyền bệnh. Kỹ năng: - Vận dụng được các kiến thức của môn học vào công tác bảo vệ, nâng cao sức khỏe cộng đồng. - Vận dụng được các kiến thức của môn học vào tham gia vào việc tuyên truyền giáo dục sức khoẻ cho người bệnh và cộng đồng về chăm sóc, phòng chống bệnh.

Năng lực tự chủ và trách nhệm: - Rèn luyện thái độ nghiêm túc, chính xác, thận trọng trong học tập. - Nghiêm túc nhận biết và tư vấn phù hợp đối với tác động của dinh dưỡng, thực phẩm an toàn đối với sức khỏe con người. - Nhận biết được ý nghĩa, tầm quan trọng của học phần đối với các học phần chuyên ngành tiếp theo. DỊCH TỄ HỌC ĐẠI CƯƠNG (2 giờ) Giới thiệu: Khi nói tói dịch tễ học, người ta thường nghĩ đến các bệnh truyền nhiễm.

Song như vậy là chưa đủ, kể cả các bệnh không lây cũng có dịch tễ học của chúng, như dịch tễ học bệnh tăng huyết áp, dịch tễ học bệnh béo phì.Dịch tễ học còn nghiên cứu đối tượng thường mắc, giới tính, nghề nghiệp, lứa tuổi, vùng miền, chu kỳ.Để hiểu rõ hơn các vấn đề trên, chúng ta cùng nhau trao đổi bài: Dịch tễ học đại cương Mục tiêu: 1.Trình bày được định nghĩa và 2 mục tiêu của dịch tễ học.Trình bày được đối tượng nghiên cứu, nhiệm vụ và nội dung hoạt động của dịch tễ học. Nêu được 3 vai trò của dịch tễ học hiện nay. Lịch sử nghiên cứu của dịch tễ học Dịch tễ học là một khoa học y học rất cổ. Từ thời xưa Hippocrate là người đầu tiên đặt nền móng cho khoa học này.

Ông đã đưa ra quan niệm rằng sự phát triển bệnh tật của người có thể liên quan đến những yếu tố môi trường bên ngoài của mỗi cá thể.Ở thời điểm đó và một thời gian dài tiếp theo dịch tễ học đã phát triển rất chậm. Để có dược quan niệm dịch tễ học hiện đại như ngày nay, lịch sử phát triển của dịch tễ học trải qua nhiều thời kỳ, nổi bật nhất là 3 cột mốc đánh dấu những 1 giai đoạn phát triển đặc biệt góp phần hình thành cơ sở của dịch tễ học hiện đại: John Graunt, William Farr và John Snow. John Graunt là người đầu tiên định hướng các hiện tượng sức khỏe và bắt đầu chú ý đến tần số mắc bệnh khác nhau ở các lứa tuổi khác nhau, giới tính khác nhau. Năm 1662, ông đã phân tích số sinh, tử ở Luân Đôn và cho thấy cả sinh lẫn tử ở nam đều trội hơn nữ, tỷ lệ chết ở trẻ em cao hơn các lứa tuổi khác.Ngoài ra ông còn nhận thấy số mắc bệnh dịch hạch ở Luân Đôn có khác nhau ở các năm và ông cũng đã nêu lên các đặc điểm của nhẽng năm có dịch xảy ra.

Năm 1893, William Farr đã thiết lập một hệ thống đếm số chết và nguyên nhân chết ở cả Anh và xứ Wales liền trong 40 năm liền và nhấn mạnh đến sự khác nhau ở những người có vợ chồng với những người sống độc thân, ở những nghề nghiệp khác nhau, tỷ lệ chết do mắc bệnh tả ở các mức độ khác nhau. Ông đã đóng góp rất nhiều cho việc hình thành về phương pháp nghiên cứu dịch tễ học hiện đại như định nghĩa quần thể có nguy cơ, phương pháp so sánh giữa các đối tượng khác nhau. Khoảng 20 năm sau William Farr và John Snow là người người đầu tiên đưa ra giả thuyết về một yếu tố bên ngoài có liên quan chặt chẽ với một bệnh. John Snow đã bỏ ra nhiều công sức quan sát dịch tả ở Luân Đôn vào những năm bốn mươi, năm mươi của thế kỷ XIX liên quan tới việc sử dụng nguồn nước bẩn, từ đó ông đã đưa ra nhận định bệnh Tả lan truyền qua nguồn nước.

Nhưng lúc này mới chỉ là giả thuyết mà sau đó được kiểm định và vẫn còn giữ được nguyên vẹn giá trị đến ngày nay. Rõ ràng John Snow là người đầu tiên đã nêu đầy đủ các thành phần của định nghĩa dịch tễ học và đã quan niệm đúng đắn về một đề cập dịch tễ học. Để không những hình thành một giả thuyết mà còn kiểm định giả thuyết đó nữa. Từ đó đến nay, với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học cơ bản và 2 y học cơ sở, dịch tễ học đã có thể cung cấp những phương pháp dịch tễ học tin cậy trong việc nghiên cứu của tất cả các lĩnh vực y học.

Định nghĩa dịch tễ học Từ trước đến nay cùng với sự phát triển của dịch tễ học, đã có nhiều định nghĩa về môn học này, mỗi định nghĩa đánh dấu sự phát triển của thời đó. Định nghĩa dịch tễ học gần đây nhất và được chú ý nhiều nhất là: Dịch tễ học là mộ khoa học nghiên cứu sự phân bố tần số mắc hoặc chết đối với các bệnh trạng cùng với những yếu tố qui định sự phân bố của các yếu tố đó và ứng dụng các nghiên cứu này để kiểm soát các vấn đề sức khỏe. Ở định nghĩa này cần chú ý hai thành phần liên quan chặt chẽ với nhau: Sự phân bố tần số và các yếu tố qui định sự phân bố tần số đó. - Sự phân bố các tần số mắc và tần số chết đối với một bệnh trạng nhất định được nhìn dưới 3 góc độ của dịch tễ học: Con người - Không gian - Thời gian, để có thể trả lời được câu hỏi là một bệnh trạng nào đó được phân bố như thế nào, có làm mắc hay không làm mắc, nhiều hay ít, cho những ai (Tuổi nào, giới tính nào, nghề nghiệp nào, dân tộc nào.), ở đâu (Vùng địa lý nào, nước nào.), vào thời gian nào (Trước kia, hiện nay, vào tháng năm nào.

- Các yếu tố qui định sự phân bố các bệnh trạng bao gồm mọi yếu tố nội và ngoại sinh thuộc nhiều lĩnh vực, bản chất khác nhau, có ảnh hưởng đến sự mất cân bằng sinh học đối với một cơ thể, khiến cơ thể đó không thể duy trì được trạng thái bình thường nữa. Nghiên cứu các yếu tố qui định sự phân bố tần số bệnh trạng đó xem tại sao lại có sự phân bố như vậy mới lý giải được các yếu tố nguyên nhân hoặc các yếu tố phòng ngừa đối với từng bệnh trạng nhất định. 3 Ở cả hai thành phần của định nghĩa này đều có liên quan chặt chẽ đến tần số mắc và tần số chết, nói cách khác là phải định lượng được các hiện tượng sức khỏe đó dưới các dạng số tuyệt đối, đo đếm chính sác và dưới các dạng tỷ số để có thể so sánh được.