CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. KHÁI NIỆM VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh 1. Khái niệm về cạnh tranh - Cạnh tranh là một quy luật tất yếu trong nền kinh tế thị trường.
Cạnh tranh nói chung, cạnh tranh trong kinh tế nói riêng là một khái niệm có nhiều cách hiểu khác nhau. Khái niệm này được sử dụng cho cả phạm vi doanh nghiệp, phạm vi ngành, phạm vi quốc gia hoặc phạm vi khu vực. nó chỉ khác nhau ở chỗ mục tiêu đặt ra mà thôi. Trong khi đối với một doanh nghiệp mục tiêu chủ yếu là tồn tại và tìm kiếm lợi nhuận trên cơ sở cạnh tranh quốc gia hay quốc tế, thì đối với một quốc gia là nâng cao mức sống và phúc lợi cho nhân dân.
- Theo từ điển kinh doanh (xuất bản năm 1992 ở Anh) thì cạnh tranh trong cơ chế thị trường được định nghĩa là: “Sự ganh đua, sự kình địch giữa các nhà kinh doanh nhằm giành tài nguyên sản xuất cùng một loại hàng hóa về phía mình”. - Hai nhà kinh tế học Mỹ: P.Nordhaus trong cuốn Kinh tế học (xuất bản lần thứ 12) cho rằng: Cạnh tranh là sự kình địch giữa các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau để giành khách hàng hoặc thị trường. Tuy nhiên hai tác giả này lại đồng nhất cạnh tranh với cạnh tranh hoàn hảo. - Theo từ điển Bách khoa Việt Nam (tập 1): Cạnh tranh (trong kinh doanh) là hoạt động tranh đua giữa những người sản xuất hàng hóa, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, chi phối quan hệ cung cầu, nhằm giành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ thị trường có lợi nhất.
[13] - Tiến sỹ Lê Hùng cùng các thành viên của Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh cho rằng: “Cạnh tranh là phạm trù chỉ quan hệ kinh tế theo đó các chủ thể kinh tế huy động tổng lực (nội lực và ngoại lực) của mình trên cơ sở sử dụng các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 phương thức nhằm giành được ưu thế trên thương trường để đạt mục tiêu kinh tế (thường là thị phần, lợi nhuận, khách hàng…) là thu được nhiều lợi nhuận trong sự phát triển ổn định và bền vững” [2] - Từ những định nghĩa và tiếp cận khái niệm cạnh tranh trên các nội hàm khác nhau đã nêu ở trên, ta có thể rút ra các điểm chung sau: Cạnh tranh giữa các doanh nghiệp là việc sử dụng có hiệu quả nhất các nguồn lực, các cơ hội của doanh nghiệp để cố gắng giành lấy phần hơn, phần thắng về mình trước các doanh nghiệp khác trong quá trình kinh doanh, bảo đảm cho doanh nghiệp phát triển nhanh chóng và bền vững. Để có cạnh tranh phải có các điều kiện sau: + Phải có nhiều chủ thể cùng nhau tham gia cạnh tranh, có cùng các mục đích, mục tiêu và kết quả phải giành giật, tức là phải có một đối tượng mà các chủ thể cùng hướng đến việc chiếm đoạt. + Việc cạnh tranh phải được diễn ra trong một môi trường cạnh tranh cụ thể, đó là các ràng buộc chung mà các chủ thể tham gia cạnh tranh đều phải tuân thủ.
Các ràng buộc này trong cạnh tranh kinh tế giữa các doanh nghiệp chính là các đặc điểm nhu cầu về sản phẩm của khách hàng, các ràng buộc của luật pháp và thông lệ kinh doanh trên thị trường. + Cạnh tranh có thể diễn ra trong một khoảng thời gian không cố định hoặc ngắn hoặc dài (trong suốt quá trình tồn tại và hoạt động của mỗi chủ thể tham gia cạnh tranh). Sự cạnh tranh cũng có thể diễn ra trong một không gian hẹp (một tổ chức, một địa phương, một ngành) hoặc một không gian rộng (một nước, giữa các nước). Các loại hình cạnh tranh Dựa vào các căn cứ khác nhau, cạnh tranh có thể được phân ra làm nhiều loại: - Căn cứ vào tính chất cạnh tranh: cạnh tranh được chia làm 02 loại + Cạnh tranh hoàn hảo (Perfect Competition): là thị trường trong đó cả người mua và người bán đều cho rằng các quyết định mua và bán của họ không làm ảnh hưởng đến giá cả thị trường.
Cạnh tranh hoàn hảo chỉ xảy ra khi có các điều kiện sau : Không có nhà cung cấp nào thống lĩnh thị trường; các sản phẩm dịch vụ do LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 nhiều nhà sản xuất có tính đồng nhất và có thể so sánh; người tiêu dùng có đủ thông tin và năng lực đánh giá sản phẩm, dịch vụ như nhau; các nhà cung cấp gia nhập hay rút khỏi thị trường không làm ảnh hưởng đến giá cả thị trường. Để chiến thắng trong cuộc cạnh tranh này, các doanh nghiệp buộc phải tìm cách giảm chi phí, hạ giá thành hoặc làm khác biệt hóa sản phẩm của mình so với các đối thủ cạnh tranh. + Cạnh tranh không hoàn hảo (Inperfect Competition): là thị trường mà ở đó các cá nhân bán hàng hay các nhà sản xuất có đủ sức mạnh để có thể chi phối giá cả các sản phẩm của mình trên thị trường. Cạnh tranh không hoàn hảo xảy ra khi các điều kiện cạnh tranh hoàn hảo không thỏa mãn và chia làm 03 loại: độc quyền; độc quyền nhóm và cạnh tranh mang tính độc quyền : * Độc quyền (Monopoly): là hình thái thị trường trong đó một doanh nghiệp duy nhất bán một sản phẩm mà không có sản phẩm thay thế gần giống với nó, việc xâm nhập vào ngành sản xuất này rất khó khăn hoặc không thể được.
* Độc quyền nhóm (Oligopoly): là hình thái thị trường mà trong đó chỉ có một số ít các nhà sản xuất, mỗi người đều nhận thức được rằng giá cả của mình không chỉ phụ thuộc năng suất của chính mình mà còn phụ thuộc vào hoạt động của các nhà cạnh tranh quan trọng trong ngành đó. Độc quyền nhóm chỉ xảy ra khi một số ít các công ty có khả năng tác động mạnh đến thị trường thông qua việc thay đổi giá cả, chuẩn mực dịch vụ, sản phẩm sẽ dẫn đến việc thay đổi số cầu của người mua, đồng thời làm cho việc gia nhập ngành của doanh nghiệp mới sẽ khó khăn hơn. * Cạnh tranh mang tính độc quyền (Monopolistic competition): là hình thái thị trường có nhiều người bán, sản xuất ra những sản phẩm có thể dễ dàng thay thế cho nhau. Mỗi người bán chỉ có khả năng hạn chế nhất định đối với việc làm ảnh hưởng tới giá cả sản phẩm của mình.
- Căn cứ vào thủ đoạn sử dụng trong cạnh tranh: được chia làm 02 loại + Cạnh tranh lành mạnh: là cạnh tranh đúng luật pháp, phù hợp với chuẩn mực đạo đức, xã hội và được xã hội thừa nhận. Việc cạnh tranh diễn ra bình đẳng, công bằng và công khai. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 + Cạnh tranh không lành mạnh: là cạnh tranh dựa vào kẽ hở của Luật pháp, trái với chuẩn mực đạo đức, xã hội và bị xã hội lên án. - Căn cứ vào chủ thể tham gia thị trường: cạnh tranh được chia làm 03 loại + Cạnh tranh giữa người mua và người bán: Người bán muốn bán hàng hóa của mình với giá cao nhất, còn người mua muốn mua với giá thấp nhất.
Giá cả cuối cùng được hình thành sau quá trình thương lượng giữa hai bên. + Cạnh tranh giữa những người mua với nhau: mức độ cạnh tranh phụ thuộc vào cung cầu trên thị trường. Khi cung nhỏ hơn cầu thì cuộc cạnh tranh trở nên gay gắt, giá cả hàng hóa và dịch vụ sẽ tăng lên, người mua phải chấp nhận giá cao để mua được hàng hóa và dịch vụ mà họ cần. + Cạnh tranh giữa những người bán với nhau: là cuộc cạnh tranh nhằm giành giật khách hàng và thị trường, kết quả là giá cả giảm xuống và có lợi cho người mua.
Trong cuộc cạnh tranh này, doanh nghiệp nào không tồn tại được sẽ phải rút lui khỏi thị trường, nhường thị phần của mình cho các đối thủ mạnh hơn. - Căn cứ vào phạm vi ngành kinh tế: cạnh tranh được chia làm 02 loại + Cạnh tranh trong nội bộ ngành: là cuộc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong cùng một ngành, cùng sản xuất ra một loại hàng hóa hoặc dịch vụ. Kết quả của cuộc cạnh tranh này làm cho khoa học kỹ thuật phát triển. + Cạnh tranh giữa các ngành: là cuộc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong các ngành kinh tế với nhau nhằm thu được lợi nhuận cao nhất.
Trong quá trình này có sự phân bổ vốn đầu tư tự nhiên giữa các ngành và kết quả là hình thành lợi nhuận bình quân. - Căn cứ vào tính chất và mức độ can thiệp của nhà nước: cạnh tranh được chia làm 02 loại: Cạnh tranh tự do và Cạnh tranh có sự điều tiết của nhà nước. Khái niệm về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp - Michael E.Porter, người được coi là cha đẻ của lý thuyết cạnh tranh hiện đại, cho rằng:“ để có thể cạnh tranh thành công, các doanh nghiệp phải có được lợi thế cạnh tranh dưới hình thức hoặc là có được chi phí sản xuất thấp hơn hoặc là có khả năng khác biệt hóa sản phẩm để đạt được những mức giá cao hơn trung bình. Để LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 duy trì lợi thế cạnh tranh, các doanh nghiệp cần ngày càng đạt được những lợi thế cạnh tranh tinh vi hơn, qua đó có thể cung cấp những hàng hóa hay dịch vụ có chất lượng cao hơn hoặc sản xuất có hiệu quả cao hơn”( Nguyễn Thị Quy – Năng lực cạnh tranh của các NHTM trong xu thế hội nhập – Trang 19).
Năng lực cạnh tranh theo quan điểm của Michael E.Porter đòi hỏi doanh nghiệp phải liên tục duy trì được lợi thế cạnh tranh của mình, đồng thời phải được gắn liền với phát triển bền vững, sử dụng hiệu quả các nguồn lực của xã hội. - Theo quan điểm khá phổ biến hiện nay thì năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là khả năng duy trì và mở rộng thị phần, thu lợi nhuận cho doanh nghiệp so với đối thủ. Tuy nhiên hạn chế trong quan điểm là chưa bao hàm các phương thức, chưa phản ánh một cách bao quát năng lực kinh doanh của doanh nghiệp. - Đứng trên giác độ xem xét năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là khả năng chống chịu trước sự tấn công của doanh nghiệp khác, Ủy ban quốc gia về hợp tác kinh tế quốc tế (CIEM) cho rằng: năng lực cạnh tranh là năng lực của doanh nghiệp “không bị doanh nghiệp khác đánh bại về năng lực kinh tế”.
