Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm văn hóa doanh nghiệp Văn hóa là khái niệm mang nội hàm rất rộng liên quan đến mọi mặt trong đời của con người, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa, mỗi định nghĩa đều có góc độ nhìn nhận, đánh giá riêng. Tylor cho rằng: “Văn hóa là một phức thể bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, pháp luật, tập quán, cùng mọi khả năng và thói quen mà con người như một thành viên của xã hội đã đạt được. Theo Federico Mayor, Tổng Giám đốc UNESCO thì: “Văn hóa bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống và lao động.
Còn Trần Ngọc Thêm (1995) khẳng định: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình lao động thực tiễn trong sự tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” [45, tr. Đặc biệt, theo Hồ Chí Minh: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” [42, tr. Từ những định nghĩa nên trên, chúng ta nhận thấy rằng văn hóa không chỉ bao gồm những yếu tố tinh thần mà chúng còn bao hàm những yếu tố vật chất.
Văn hóa là sản phẩm do con người tạo ra, nó được hình thành, phát triển trong quá trình lao động sáng tạo của con người trong mối quan hệ tương hổ giữa con người với thế giới tự nhiên và xã hội. Con người và văn hóa có mối quan hệ biện chứng với nhau vì con người là chủ thể tạo ra văn hóa và quyết định chúng nhưng trong thực tiễn, nhưng chính văn hóa đã tác động ngược trở lại vào quá trình phát triển của con người nhằm quyết định sự phát triển đời sống tinh thần cũng như vật chất cho con người. Suy cho cùng, văn hóa là thước đo để đánh giá mức độ phát triển của con người cũng như xã hội. 10 Theo chúng tôi, văn hóa là những yếu tố vật chất lẫn tinh thần do con người tạo ra qua quá trình lao động, sáng tạo của mình trong sự tương tác với thế giới xung quanh.
Nó là thước đo để đánh giá trình độ phát triển của một cá nhân, cộng đồng hoặc xã hội. Giống như văn hóa, văn hóa doanh nghiệp cũng có rất nhiều quan điểm khác nhau. Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cho rằng: “Văn hóa doanh nghiệp là sự trộn lẫn đặc biệt các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết” [42, tr. Edgar Schein nhận định: “Văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp các quan niệm chung mà các thành viên trong công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và giải quyết các vấn đề xung quanh” [42, tr.
Nguyễn Mạnh Quân khẳng định: “Văn hóa doanh nghiệp được định nghĩa là một hệ thống các ý nghĩa, giá trị, niềm tin chủ đạo, nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên của một tổ chức cùng đồng thuận và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng đến cách thức hành động của các thành viên” [41, tr. Phạm Xuân Nam đưa ra quan điểm “Văn hóa doanh nghiệp là hệ thống các ý nghĩa, giá trị niềm tin chủ đạo, nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên của một tổ chức cùng đồng thuận và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng đến cách thức hành động của từng thành viên” [38, tr. Còn đối với Dương Thị Liễu thì: “Văn hóa doanh nghiệp là toàn bộ các giá trị tinh thần mang đặc trưng riêng biệt của doanh nghiệp có tác động tới tình cảm, lý trí và hành vi của tất cả thành viên doanh nghiệp” [33, tr. Nhìn chung, tùy theo góc độ nghiên cứu của mỗi tác giả mà những định nghĩa nêu trên đều có sự khác nhau ít nhiều, chúng giúp chúng ta có một cái nhìn tổng thể, đa chiều hơn về văn hóa doanh nghiệp.
Nhưng tựu trung, các tác giả đều thừa nhận văn hóa doanh nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến mọi hoạt động của doanh nghiệp, nó là sợi chỉ xuyên suốt có tính chất chiến lược, là bộ tiêu chí chung cho tất cả các nhân viên trong doanh nghiệp căn cứ vào đó để hành động. Văn hóa doanh nghiệp là những tư tưởng dẫn dắt hành vi được tất cả mọi người trong doanh nghiệp thừa 11 nhận, thực hiện theo. Theo thời gian, nó trở thành thói quen, truyền thống và bản sắc của doanh nghiệp, từ đó tạo nên sự khác biệt cho doanh nghiệp. Chúng tôi cho rằng văn hóa doanh nghiệp là hệ thống các quy chuẩn, tiêu chí hành động của doanh nghiệp đưa ra nhằm xây dựng bản sắc văn hóa riêng cho tổ chức của mình, nó là kim chỉ nam, là hệ quy chiếu cho mọi hành vi của doanh nghiệp mà tất cả các nhân viên đều thống nhất thừa nhận và làm theo.
Vai trò của văn hóa doanh nghiệp 1. Mang lại lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp Lợi thế cạnh tranh là một trong những tiêu chí then chốt trong việc hoạch định chiến lược cho doanh nghiệp. Vì doanh nghiệp muốn tồn tại, phát triển tốt trong điều kiện môi trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt như hiện nay thì phải xây dựng được cho mình những lợi thế cạnh tranh. Đó chính là những yếu tố mà doanh nghiệp có nhưng đối thủ không có, hoặc đối thủ có nhưng không bằng, từ đó giúp cho doanh nghiệp nổi bật, tạo nên sự khác biệt với tất cả các đối thủ còn lại trên thương trường.
Giai đoạn hiện nay, Việt Nam đang trên đà hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, sự cạnh tranh trên thương trường giữa các doanh nghiệp ngày càng khốc liệt. Trong bối cảnh đó, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp ngày nay không chỉ dừng lại là những yếu tố về doanh thu, kênh phân phối, sản phẩm,… mà văn hóa doanh nghiệp mới chính là yếu tố cốt lõi tạo nên lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp. Thu hút nguồn nhân lực, tạo nên sự gắn kết giữa nhân viên với doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp là công cụ hữu hiệu nhất trong việc xác định các tiêu chí cụ thể, rõ ràng đối với công tác tuyển dụng, chế độ đãi ngộ, các cột mốc nhân viên cần phấn đấu để đạt được theo lộ trình,… Từ đó tạo ra môi trường làm việc công bằng, lành mạnh, công khai, ổn định,… tạo được sự hấp dẫn cho những lao động muốn gia nhập vào công ty, cũng như cho tất cả mọi thành viên trong tổ chức. Đây là yếu tố then chốt nhằm thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao, phù hợp cho doanh nghiệp.
Bởi lẽ, khi xây dựng được văn hóa doanh nghiệp phù hợp thì người 12 lãnh đạo của tổ chức dễ dàng có được những tiêu chí làm thước đo trong việc xác định, đánh giá năng lực chuyên môn, phẩm chất đạo đức của từng vị trí cho công tác tuyển dụng, bổ nhiệm, chế đỗ đãi ngộ tương xứng,… và đặc biệt là đảm bảo việc thăng tiến phù hợp đối với từng cá nhân trong tổ chức. Mức thu nhập chỉ là một trong những yếu tố giúp doanh nghiệp thu hút và giữ chân nhân sự giỏi, yếu tố quan trọng hơn cả, chính là môi trường làm việc thân thiện, chuyên nghiệp, tôn trọng lẫn nhau. Văn hóa doanh nghiệp là hệ thống quy chuẩn, tiêu chí chung cho tất cả mọi thành viên cùng nhau phấn đấu thực hiện theo vì một mục tiêu chung của doanh nghiệp. Điều đó có nghĩa mục tiêu của mọi cá nhân được đặt dưới tầm nhìn chung của tổ chức, khi doanh nghiệp phát triển tốt thì sự nghiệp của họ cũng phát triển theo, khi doanh nghiệp đạt được mục tiêu chung đã đề ra thì mọi cá nhân trong tổ chức cũng đạt được những mục tiêu riêng của cá nhân mình.
Khi xây dựng được văn hóa doanh nghiệp phù hợp cho tổ chức của mình, sẽ phát huy được một môi trường làm việc mang lại hiệu quả cao, từ đó tạo ra những động lực tích cực, truyền cảm hứng cho tất cả mọi người cùng nhau phấn đấu vì mục tiêu chung. Văn hóa doanh nghiệp giúp cho sự tương tác, giao tiếp giữa các thành viên trong tổ chức ngày càng lành mạnh, hiệu quả hơn. Từ đó, họ sẽ thực hiện ngày càng tốt hơn vai trò, nhiệm vụ của mình trong doanh nghiệp một các tự nguyện. Nó là sợi dây vô hình gắn kết mọi người trong tổ chức, giúp họ dễ dàng thống nhất được với nhau trong việc định hướng hành vi hoạt động sao cho phù hợp, mang lại hiệu quả cao nhất.
Vì văn hóa doanh nghiệp là hệ thống quy chuẩn, tiêu chí chung dành cho tất cả mọi người trong tổ chức nên mọi cá nhân đều được đối xử công bằng như nhau, điều đó đã giúp doanh nghiệp hóa giải rất hiệu quả những xung đột về quyền lợi, nghĩa vụ giữa những cá nhân trong nội bộ tổ chức. Thậm chí khi có những xung đột nội bộ diễn ra thì văn hóa doanh nghiệp cũng là công cụ hữu hiệu nhất giúp cho người lãnh đạo hóa giải những xung đột đó một cách hiệu quả nhất nhằm mang lại sự hài hòa, thấu hiểu, gắn kết giữa các bên liên quan.3 Tạo dựng lòng tin, thu hút đối tác, khách hàng 13 Việc xây dựng văn hóa thành công sẽ giúp cho doanh nghiệp tạo dựng được lòng tin từ đối tác, khách hàng của mình. Vì khi mua sản phẩm hoặc hợp tác thương mại với doanh nghiệp họ cảm nhận được sự yên tâm về mặt tâm lý, từ đó họ trở nên tin tưởng, đặt niềm tin vào sản phẩm, dịch vụ. Văn hóa là hình ảnh của doanh nghiệp, vì thông qua những yếu tố hữu hình như bộ nhận diện thương hiệu, mạng xã hội, website,… khách hàng, đối tác hiểu được sự chuyên nghiệp của doanh nghiệp.
Văn hóa còn là linh hồn của doanh nghiệp, vì thông qua các yếu tố vô hình như thái độ, sự tận tâm, cởi mở, tinh thần trách nhiệm,… của tất cả nhân viên trong tổ chức, khách hàng, đối tác có thể yên tâm trao trọn niềm tin cho doanh nghiệp.Qua đó văn hóa doanh nghiệp giúp cho tổ chức thu hút khách hàng và đối tác ngày càng tốt hơn.