Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử (mã số 62 22 03 02) của tác giả Nguyễn Thị Hải Yến, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Lê Hữu Nghĩa tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh năm 2019, mang tiêu đề: "Nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay". Bản mô tả thư mục học thuật này trình bày toàn diện các nội dung cơ bản, phương pháp luận và các kết quả nghiên cứu chính của công trình.

Về tính cấp thiết, tác giả luận giải rằng sự hưng thịnh hay suy vong của một quốc gia phụ thuộc đáng kể vào đường lối lãnh đạo và năng lực của tầng lớp tinh hoa trong việc lựa chọn phương thức chấn hưng đất nước. Đường lối lãnh đạo và chất lượng hoạt động của đội ngũ này lại chịu sự quy định trực tiếp từ trình độ tư duy chiến lược của họ. Nhắc lại quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh rằng cán bộ là cái gốc của mọi công việc, luận án nhấn mạnh người cán bộ lãnh đạo không thể chỉ dừng lại ở trình độ tư duy thông thường mà phải có tư duy chiến lược để định hướng cho hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn. Tư duy chiến lược giúp chủ thể có tầm nhìn rộng mở, sớm phát hiện tín hiệu biến đổi, kịp thời nhận diện cái mới hợp quy luật, từ đó dự báo chính xác các tình huống và chủ động đề ra phương án dự phòng cho các diễn biến bất lợi. Tuy nhiên, thực tiễn công tác lãnh đạo tại Việt Nam thời gian qua cho thấy trình độ tư duy chiến lược của đội ngũ cán bộ vẫn còn nhiều bất cập, thể hiện qua các quyết sách thiếu tầm nhìn dài hạn, công tác dự báo còn mang tính bị động đối phó, dẫn đến tình trạng chắp vá, tùy tiện trong chỉ đạo điều hành kinh tế - xã hội.

Về khoảng trống nghiên cứu, qua khảo sát tình hình thực tế, tác giả nhận thấy các nghiên cứu trong nước trước đây thường tiếp cận tư duy chiến lược theo từng ngành, lĩnh vực cụ thể (kinh tế, quân sự, giáo dục) hoặc thuần túy phân tích các kỹ thuật lập kế hoạch ngắn hạn. Việc nghiên cứu tư duy chiến lược dưới góc độ triết học với tư cách là một quy trình tư duy, một cấp độ phản ánh lý tính mang tính khái quát cao, gắn liền với việc tìm ra con đường bồi dưỡng năng lực tư duy cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo các cấp, vẫn chưa được giải quyết một cách hệ thống.

Mục đích và các nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được văn bản xác định cụ thể như sau:

  • Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở phân tích làm rõ một số vấn đề lý luận về tư duy chiến lược và thực trạng trình độ tư duy chiến lược của đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay, luận án đề xuất một số giải pháp chủ yếu góp phần nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta, đáp ứng những yêu cầu, nhiệm vụ trong thời kỳ mới.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Tổng quan những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.
    2. Phân tích, làm rõ một số vấn đề lý luận về tư duy chiến lược; tầm quan trọng của nâng cao trình độ tư duy chiến lược đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo nước ta hiện nay; những nhân tố ảnh hưởng đến nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho cán bộ lãnh đạo; thực chất của việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược.
    3. Phân tích thực trạng, nguyên nhân và những vấn đề đặt ra đối với việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay.
    4. Đề xuất một số giải pháp chủ yếu góp phần nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta.
  • Phạm vi nghiên cứu: Đội ngũ cán bộ lãnh đạo các cấp nói chung trong hệ thống chính trị ở nước ta, tập trung khảo cứu trong giai đoạn thời kỳ đổi mới (từ năm 1986 đến thời điểm bảo vệ luận án năm 2019).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tại Chương 1, tác giả đã tiến hành khảo sát và phân loại các công trình khoa học trong và ngoài nước có liên quan trực tiếp đến đề tài theo ba nhóm hướng nghiên cứu chính:

Nhóm 1: Những công trình nghiên cứu về tư duy và tư duy chiến lược. Hướng nghiên cứu này tập trung làm rõ bản chất nhận thức luận và phương pháp luận của tư duy. Tác giả Phạm Như Cương trong Đổi mới phong cách tư duy khẳng định yêu cầu phát triển phong cách tư duy biện chứng duy vật. Tác giả Trần Văn Phòng trong Học tập phong cách tư duy Hồ Chí Minh phân tích các đặc trưng tư duy nhằm khắc phục bệnh kinh nghiệm và giáo điều. Tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn với Nửa thế kỷ nghiên cứu và giảng dạy triết học ở Việt Nam và tác phẩm viết chung với Đặng Hữu Toàn (Những vấn đề lý luận đặt ra từ các văn kiện Đại hội IX của Đảng) nhấn mạnh việc giảng dạy logic học và nâng cao năng lực trí tuệ cho đội ngũ cán bộ. Tác giả Vũ Khoan với Tư duy chiến lược và khoa học lãnh đạo, quản lý - những thành tựu nghiên cứu trên thế giới và sự tham khảo, vận dụng cho Việt Nam khẳng định tư duy chiến lược là thành tố cơ bản trong khoa học lãnh đạo. Tác giả Nguyễn Ngọc Long (Năng lực tư duy lý luận trong quá trình đổi mới tư duy), Hồ Bá Thâm (Bàn về năng lực tư duy), Trần Đình Huỳnh (Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của năng lực trí tuệ và lý luận), Nguyễn Đức Quyền (Nâng cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp huyện ở nước ta hiện nay), Thái Ninh (Mấy ý kiến về đổi mới tư duy lý luận), cùng kỷ yếu hội thảo năm 2008 của Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh về Phát triển tư duy chiến lược cho các nhà lãnh đạo khu vực công đã làm rõ bản chất của tư duy lý tính và sự cần thiết của việc đổi mới tư duy.

Nhóm 2: Những công trình nghiên cứu về trình độ tư duy, tư duy chiến lược của đội ngũ cán bộ lãnh đạo. Nhóm này xem xét thực trạng tư duy của cán bộ trong hoạt động thực tiễn. Tác giả Nguyễn Thế Kiệt chỉ rõ tình trạng thụ động, trông chờ chỉ đạo từ cấp trên của cán bộ lãnh đạo. Nhóm tác giả Tô Huy Rứa tổng kết quá trình đổi mới tư duy lý luận của Đảng từ năm 1986. Công trình 5 đương đại của các học giả Trung Quốc nhấn mạnh việc bồi dưỡng tư duy chiến lược và mở rộng tầm nhìn thế giới. Các tài liệu nước ngoài được chuyển ngữ như tác phẩm của T. Irene Sanders (Tư duy chiến lược và khoa học mới: Lập kế hoạch giữa tình thế hỗn độn, phức tạp và thay đổi, Chu Tiến Ánh dịch), Bruce và Andy (Tư duy chiến lược, Lê Ngọc Phương Anh dịch), Avinat Đixit và Beri NênBăp (Tư duy chiến lược - Công cụ sắc bén trong chính trị, kinh doanh và đời thường) cung cấp các phương pháp, kỹ thuật hoạch định chiến lược. Tác giả Lê Hữu Nghĩa (Một số căn bệnh trong phương pháp tư duy của cán bộ ta) chỉ ra hai căn bệnh phổ biến là bệnh kinh nghiệm và bệnh giáo điều xuất phát từ sự yếu kém về lý luận. Tác giả Trần Văn Phòng có các bài viết chuyên sâu về bồi dưỡng tư duy chiến lược, năng lực tư duy của cán bộ cấp huyện người dân tộc thiểu số và yêu cầu tư duy chiến lược trong bối cảnh toàn cầu hóa. Báo cáo tổng kết 30 năm đổi mới của Ban Chỉ đạo Tổng kết Trung ương cũng cung cấp các đánh giá thực tiễn về những thành tựu và hạn chế trong tư duy chỉ đạo.

Nhóm 3: Những công trình về giải pháp nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo. Nhóm nghiên cứu này đưa ra các phương thức tác động cụ thể. Các học giả Trung Quốc gồm Thái Kiến Ba, Chu Minh, Vĩ Học Cơ đề xuất bồi dưỡng các tố chất về thế giới quan, phương pháp luận; Vương Như Cần đề xuất bốn quan điểm (triết học, thời đại, toàn cục, thực tiễn); Tăng Quảng Lạc chỉ ra các nguyên tắc giá trị, khoa học, dân chủ và sáng tạo; Đoạn Bồi Quân phân tích kết cấu tư duy chiến lược theo góc độ mục tiêu, toàn cục và dự báo. Ở trong nước, tác giả Hoàng Chí Bảo phân tích năng lực lãnh đạo chiến lược ở tầm vĩ mô và vi mô; Đỗ Minh Cương và Nguyễn Viết Lộc nghiên cứu đào tạo nguồn nhân lực tham mưu chiến lược; Dương Minh Đức nghiên cứu nâng cao tư duy lý luận cho cán bộ cấp tỉnh đồng bằng sông Hồng; Ngô Huy Đức, Đoàn Minh Huấn nghiên cứu xây dựng đội ngũ cán bộ cấp chiến lược; Đỗ Văn Quân và Nguyễn Ngọc Lam chỉ ra tác động của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư; Trần Thành, Hồ Bá Thâm đề xuất giải pháp cho cán bộ cấp cơ sở và cấp huyện; Trần Thị Thanh Thủy phân tích kinh nghiệm đào tạo lãnh đạo chiến lược của Trường Công vụ Singapore.

Nhóm công trình Tác giả tiêu biểu Trọng tâm nghiên cứu
Nghiên cứu về tư duy và tư duy chiến lược Phạm Như Cương, Trần Văn Phòng, Nguyễn Trọng Chuẩn, Vũ Khoan, Nguyễn Ngọc Long, Hồ Bá Thâm, Nguyễn Đức Quyền Khái niệm tư duy, bản chất tư duy lý luận, vai trò của tư duy đối với nhận thức và thực tiễn
Nghiên cứu về trình độ tư duy của cán bộ lãnh đạo Nguyễn Thế Kiệt, Tô Huy Rứa, Lê Hữu Nghĩa, T. Irene Sanders, Bruce & Andy, Avinat Đixit & Beri NênBăp Đánh giá thực trạng tư duy, nhận diện bệnh giáo điều, bệnh kinh nghiệm và các mô hình lập kế hoạch
Nghiên cứu về giải pháp nâng cao tư duy chiến lược Hoàng Chí Bảo, Đỗ Minh Cương, Ngô Huy Đức, Đoàn Minh Huấn, Thái Kiến Ba, Vương Như Cần, Trần Thị Thanh Thủy Đề xuất giải pháp đào tạo, bồi dưỡng, tiêu chuẩn hóa cán bộ và kinh nghiệm quốc tế

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết: Phần lớn các tài liệu đã công bố chỉ dừng lại ở việc xem xét tư duy chiến lược theo các lĩnh vực nghiệp vụ riêng lẻ hoặc đánh giá năng lực tư duy lý luận chung. Luận án của Nguyễn Thị Hải Yến xác định khoảng trống nghiên cứu là: xây dựng hệ thống lý luận triết học hoàn chỉnh về tư duy chiến lược với tư cách là một trình độ phản ánh lý tính khái quát, phân tích thực trạng trình độ tư duy chiến lược của cán bộ lãnh đạo các cấp ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và đề xuất hệ thống giải pháp tổng thể nhằm nâng cao trình độ tư duy này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được triển khai trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về tư duy, vai trò của tư duy chiến lược, về cán bộ và công tác cán bộ.

Về mặt khái niệm và khung phân tích lý thuyết:

  • Lý luận phản ánh mác-xít: Nhận thức là quá trình phản ánh hiện thực khách quan vào bộ não người một cách biện chứng, tích cực, sáng tạo trên cơ sở thực tiễn. Thực tiễn đóng vai trò là cơ sở, động lực, mục đích của nhận thức và là tiêu chuẩn kiểm tra chân lý.
  • Khái niệm tư duy: Tư duy là sản phẩm cao nhất của vật chất được tổ chức đặc biệt (bộ não người), là quá trình phản ánh hiện thực khách quan gián tiếp và khái quát dưới dạng các khái niệm, phán đoán, suy lý. Tư duy hướng vào việc nắm bắt bản chất bên trong và các quy luật vận động của sự vật.
  • Phân cấp trình độ tư duy: Luận án phân định rõ giữa tư duy kinh nghiệm và tư duy lý luận. Tư duy kinh nghiệm dựa vào tri thức kinh nghiệm cảm tính, phản ánh các mối liên hệ bề ngoài của các sự vật riêng lẻ, dễ dẫn đến khuynh hướng kinh nghiệm chủ nghĩa. Ngược lại, tư duy lý luận phản ánh các mối liên hệ bản chất, tất yếu, có tính quy luật của hiện thực thông qua các thao tác trừu tượng hóa và khái quát hóa, tạo cơ sở cho việc dự báo khoa học.
  • Khái niệm tư duy chiến lược: Luận án đưa ra định nghĩa: Tư duy chiến lược là một loại hình tư duy ở cấp độ cao của con người; phản ánh được bản chất, quy luật, xu hướng vận động của hiện thực khách quan; thể hiện tầm nhìn xa trông rộng, có tính sáng tạo; từ đó đưa ra những dự báo, định hướng đúng để đạt mục tiêu chiến lược trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn, phù hợp với quy luật phát triển khách quan.
  • Thực chất của việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược: Tác giả xác lập khung phân tích gồm ba nội hàm căn bản:
    1. Nâng cao tầm nhìn xa trông rộng: Xem xét sự vật trong mối liên hệ toàn diện cả về không gian và thời gian, khắc phục tư duy nhiệm kỳ và lối nhìn thiển cận trước mắt.
    2. Nâng cao tính sáng tạo của tư duy: Vượt qua lối tư duy kinh nghiệm ỷ lại, vượt qua tâm lý sợ thất bại, phá bỏ định kiến cũ để tạo ra các phương thức giải quyết mới phù hợp với thực tiễn biến đổi.
    3. Nâng cao năng lực dự báo xu hướng vận động: Đưa ra các phán đoán khoa học về xu thế tương lai dựa trên dữ liệu hiện thực, xây dựng các kịch bản dự phòng cho những tình huống bất định.

Phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp luận chung: Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.
  • Các phương pháp nghiên cứu cụ thể: Phương pháp phân tích và tổng hợp; phương pháp quy nạp và diễn dịch; phương pháp kết hợp lịch sử và logic; phương pháp tiếp cận hệ thống - cấu trúc; phương pháp so sánh đối chiếu; phương pháp liên ngành (kết hợp triết học với khoa học lãnh đạo, quản lý và tâm lý học) và phương pháp phỏng vấn chuyên gia.

Nguồn tư liệu và dữ liệu: Công trình khai thác hệ thống văn bản kinh điển của C. Mác, Ph. Ăng-ghen, V.I. Lênin, các tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh; các văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam từ Đại hội VI (1986) đến Đại hội XII, các Nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương (đặc biệt là Nghị quyết Trung ương 7 khóa XII về công tác cán bộ); các báo cáo tổng kết thực tiễn 30 năm đổi mới và các tài liệu khảo cứu lý luận chuyên ngành.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này dành 20 trang để hệ thống hóa toàn bộ các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế có liên quan. Tác giả phân chia bức tranh nghiên cứu thành ba cụm vấn đề: lý luận về tư duy lý luận và tư duy chiến lược; thực trạng năng lực tư duy của cán bộ lãnh đạo; các giải pháp đã được đề xuất nhằm bồi dưỡng tư duy chiến lược. Qua đó, tác giả chỉ ra các thành tựu lý luận đã đạt được, đồng thời khẳng định việc tiếp cận tư duy chiến lược dưới góc độ triết học chuyên ngành, coi đó là năng lực nhận thức khái quát mang tính định hướng hành động cho cán bộ lãnh đạo các cấp ở Việt Nam, là hướng nghiên cứu còn khuyết thiếu mà luận án tập trung thực hiện.

Chương 2: Một số vấn đề lý luận về tư duy chiến lược và vai trò của nó đối với hoạt động của cán bộ lãnh đạo

Chương 2 thiết lập khung lý thuyết cơ bản của đề tài thông qua ba tiểu mục:

  • Tư duy và tư duy chiến lược: Phân tích quá trình nhận thức từ cảm tính đến lý tính, sự đối lập và chuyển hóa giữa tư duy kinh nghiệm và tư duy lý luận. Tác giả xác định tư duy chiến lược là hình thái phát triển ở nấc thang cao của tư duy lý tính, mang các đặc trưng: tính hệ thống, tính tổng hợp, tầm nhìn dài hạn, tính sáng tạo và khả năng dự báo khoa học. Luận án làm rõ thực chất của việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược qua ba trụ cột: mở rộng tầm nhìn, tăng cường tính sáng tạo và nâng cao năng lực dự báo xu thế.
  • Vai trò của tư duy chiến lược đối với cán bộ lãnh đạo: Phân tích mối quan hệ giữa hai khái niệm "lãnh đạo" và "quản lý". Luận án lập luận rằng trong hoạt động chính trị - xã hội, lãnh đạo giữ vai trò định hướng vĩ mô, thuyết phục và chỉ đạo thực tiễn, do đó tư duy chiến lược mang tính chất quyết định sự thành bại của người lãnh đạo. Về mặt nhận thức, tư duy chiến lược trang bị thế giới quan khoa học, giúp cán bộ nhận diện bản chất trong môi trường bất định phức tạp, gạt bỏ cái nhìn phiến diện. Về mặt thực tiễn, tư duy chiến lược giúp người cán bộ đưa ra quyết định đúng đắn, tổ chức lực lượng tối ưu và thực hiện hiệu quả đường lối đổi mới.
  • Những nhân tố ảnh hưởng đến nâng cao trình độ tư duy chiến lược: Luận án phân tích tác động của môi trường kinh tế - xã hội, thể chế chính trị, môi trường văn hóa, công tác đào tạo cán bộ (nhân tố khách quan) cùng với năng lực trí tuệ, vốn tri thức tích lũy, phẩm chất đạo đức cách mạng và tinh thần tự học tập, tự rèn luyện của người cán bộ (nhân tố chủ quan).

Chương 3: Nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay - thực trạng và những vấn đề đặt ra

Nội dung chương 3 tập trung đánh giá thực trạng năng lực tư duy chiến lược của cán bộ lãnh đạo Việt Nam trong giai đoạn đổi mới:

  • Thực trạng và nguyên nhân: Luận án ghi nhận những chuyển biến tích cực: Đội ngũ cán bộ lãnh đạo đã từng bước đổi mới tư duy kinh tế, tiếp cận cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chủ động hội nhập quốc tế và nâng cao năng lực thể chế hóa đường lối của Đảng thành các chính sách phát triển. Tuy nhiên, luận án chỉ rõ các hạn chế cơ bản: tư duy còn mang nặng tính nhiệm kỳ; tầm nhìn chưa mang tính tổng thể và dài hạn; việc gắn kết giữa quy hoạch vùng và quy hoạch ngành còn rời rạc; năng lực dự báo khoa học còn thấp dẫn đến bị động đối phó trước các tình huống phát sinh; nhiều nơi còn biểu hiện của bệnh kinh nghiệm chủ nghĩa, giáo điều hoặc duy ý chí. Nguyên nhân của hạn chế xuất phát từ sự chậm đổi mới trong công tác quy hoạch, tuyển chọn, đào tạo cán bộ; tác động tiêu cực của tàn dư cơ chế quản lý hành chính bao cấp; sự thiếu hụt thông tin dự báo chiến lược và sự suy giảm ý thức tự tu dưỡng của một bộ phận cán bộ.
  • Những yêu cầu đặt ra: Phân tích các áp lực từ bối cảnh toàn cầu hóa, sự cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, sự phát triển nhanh chóng của khoa học - công nghệ và các vấn đề an ninh phi truyền thống. Những yếu tố này đòi hỏi cán bộ lãnh đạo phải có năng lực thích ứng cao, tư duy đa chiều và khả năng xử lý các tình huống phức tạp.

Chương 4: Một số giải pháp chủ yếu nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta trong tình hình mới hiện nay

Chương 4 đề xuất bốn nhóm giải pháp mang tính đồng bộ:

  • Đổi mới công tác lựa chọn, tuyển dụng đội ngũ cán bộ lãnh đạo các cấp: Xây dựng tiêu chí đánh giá cán bộ dựa trên năng lực tư duy chiến lược, tầm nhìn dài hạn và khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn; bảo đảm quy trình tuyển chọn công khai, minh bạch, có cạnh tranh lành mạnh để lựa chọn những người thực sự có năng lực trí tuệ.
  • Đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ theo hướng rèn luyện tư duy chiến lược: Chuyển đổi phương thức đào tạo lý luận chính trị từ truyền thụ một chiều sang phát triển tư duy phản biện, tư duy phân tích chính sách và xử lý tình huống; cập nhật tri thức hiện đại về khoa học quản trị, kỹ năng dự báo và quản lý sự thay đổi.
  • Tăng cường công tác thông tin đối ngoại và khoa học dự báo cho cán bộ lãnh đạo: Thiết lập hệ thống cung cấp thông tin chiến lược đa chiều, kịp thời về tình hình khu vực và quốc tế; phát huy vai trò của các cơ quan nghiên cứu, tư vấn chính sách và chuyên gia trong việc hỗ trợ cán bộ lãnh đạo xây dựng các kịch bản dự báo phát triển.
  • Phát huy nhân tố chủ quan của đội ngũ cán bộ lãnh đạo: Kích thích tính tích cực tự giác học tập, nghiên cứu lý luận mác-xít và đường lối của Đảng; rèn luyện bản lĩnh chính trị, đạo đức cách mạng, tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, khắc phục tâm lý an phận, bảo thủ.

Kết quả và những đóng góp mới

Căn cứ vào công bố của tác giả tại phần mở đầu và kết luận, công trình đạt được những kết quả và đóng góp mới sau:

Về mặt lý luận:

  • Luận án đã bước đầu đưa ra định nghĩa khái quát về tư duy chiến lược dưới góc độ triết học Mác - Lênin, phân biệt tư duy chiến lược với tư duy kinh nghiệm và tư duy lý luận thông thường.
  • Luận giải có hệ thống cấu trúc ba thành tố thực chất của việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược (tầm nhìn xa trông rộng, tính sáng tạo, năng lực dự báo xu hướng vận động).
  • Phân tích rõ vị trí, vai trò của tư duy chiến lược đối với công tác lãnh đạo, làm rõ mối quan hệ tương tác giữa chức năng lãnh đạo và chức năng quản lý trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Về mặt thực tiễn và giải pháp:

  • Luận án cung cấp bức tranh đánh giá thực trạng trình độ tư duy chiến lược của cán bộ lãnh đạo nước ta qua hơn 30 năm đổi mới, chỉ ra nguyên nhân nhận thức luận của các căn bệnh cản trở tư duy chiến lược như bệnh kinh nghiệm, bệnh giáo điều và tư duy nhiệm kỳ.
  • Đề xuất hệ thống bốn nhóm giải pháp chủ yếu có tính khả thi, bao quát từ khâu tuyển chọn, công tác đào tạo bồi dưỡng, cung cấp thông tin dự báo cho đến việc phát huy nỗ lực tự rèn luyện chủ quan của người cán bộ, nhằm đáp ứng các yêu cầu phát triển của thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

  • Luận án tiếp cận vấn đề ở tầm mức khái quát triết học cho toàn bộ đội ngũ cán bộ lãnh đạo các cấp nói chung trong hệ thống chính trị Việt Nam thời kỳ đổi mới. Do giới hạn về phạm vi và tính chất của một công trình triết học thuần túy định tính, luận án chưa đi sâu phân tích đặc thù tư duy chiến lược của từng nhóm chức danh chuyên biệt (như cán bộ lãnh đạo cấp chiến lược Trung ương, cán bộ lãnh đạo chính quyền địa phương cấp tỉnh/huyện, hoặc cán bộ lãnh đạo trong các đơn vị sự nghiệp, doanh nghiệp).
  • Công trình không sử dụng các phương pháp điều tra xã hội học định lượng quy mô lớn hay các công cụ đo lường tâm lý học để lượng hóa mức độ tư duy chiến lược của cán bộ.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

  • Triển khai các nghiên cứu chuyên biệt về tư duy chiến lược cho từng đối tượng cán bộ cụ thể (cán bộ cấp chiến lược, cán bộ lãnh đạo nữ, cán bộ người dân tộc thiểu số).
  • Ứng dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành xã hội học và khoa học tổ chức để xây dựng bộ tiêu chí và thang đo định lượng đánh giá năng lực tư duy chiến lược của cán bộ.
  • Nghiên cứu tác động của bối cảnh chuyển đổi số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo đối với phương thức hình thành và ra quyết định chiến lược của cán bộ lãnh đạo trong giai đoạn mới.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên: Phục vụ nghiên cứu các chuyên ngành Triết học, Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, Khoa học lãnh đạo, Khoa học quản lý, Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước. Các phần tổng quan tài liệu (Chương 1) và cơ sở lý luận về tư duy chiến lược (Chương 2) là nguồn tư liệu chuẩn mực để tham khảo khung khái niệm.
  • Giảng viên các trường Đảng, trường Chính trị tỉnh, thành phố và các cơ sở giáo dục đại học: Sử dụng làm giáo trình, tài liệu tham khảo trong các chuyên đề giảng dạy về phương pháp tư duy khoa học, phong cách lãnh đạo và công tác xây dựng đội ngũ cán bộ.
  • Cán bộ làm công tác tham mưu, tổ chức cán bộ và các nhà hoạch định chính sách: Tham khảo các đề xuất tại Chương 4 để hoàn thiện quy chế đánh giá, quy trình quy hoạch, bổ nhiệm và thiết kế chương trình đào tạo, bồi dưỡng cán bộ lãnh đạo phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa tư duy chiến lược như thế nào?
Luận án xác định tư duy chiến lược là một loại hình tư duy ở cấp độ cao của con người; phản ánh được bản chất, quy luật, xu hướng vận động của hiện thực khách quan; thể hiện tầm nhìn xa trông rộng, có tính sáng tạo; từ đó đưa ra những dự báo, định hướng đúng để đạt mục tiêu chiến lược trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn, phù hợp với quy luật phát triển của khách quan.

2. Thực chất của việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược gồm những nội hàm nào?
Thực chất việc nâng cao trình độ tư duy chiến lược được cấu thành từ ba nội dung cơ bản: thứ nhất là nâng cao tầm nhìn xa trông rộng của tư duy (nhìn nhận sự vật toàn diện trong không gian và thời gian, khắc phục tư duy nhiệm kỳ); thứ hai là nâng cao tính sáng tạo của tư duy (vượt qua tư duy kinh nghiệm ỷ lại, vượt qua nỗi sợ thất bại để tìm kiếm giải pháp mới); thứ ba là nâng cao năng lực dự báo khoa học về xu hướng vận động của sự vật, hiện tượng (đưa ra định hướng dài hạn và xây dựng kịch bản dự phòng).

3. Luận án phân biệt hai khái niệm "lãnh đạo" và "quản lý" ra sao?
Luận án chỉ ra hai quan điểm tiếp cận khác nhau trong tài liệu nghiên cứu: quan điểm coi lãnh đạo là một chức năng của quản lý, và quan điểm coi lãnh đạo bao trùm lên quản lý. Tác giả đồng thuận với cách tiếp cận thứ hai trong khoa học chính trị: lãnh đạo mang tính định hướng, dẫn dắt, vạch ra đường lối và kiểm tra thực hiện ở tầm vĩ mô; trong khi quản lý là quá trình tổ chức, điều hành, thể chế hóa và triển khai cụ thể các chủ trương đó. Lãnh đạo nặng về định hướng và thuyết phục, còn quản lý nặng về tổ chức và chấp hành.

4. Những hạn chế căn bản về tư duy của cán bộ lãnh đạo được luận án chỉ ra là gì?
Luận án chỉ ra rằng trình độ tư duy chiến lược của cán bộ lãnh đạo nước ta còn bộc lộ các hạn chế: quyết sách và chủ trương nhiều nơi chưa thể hiện tầm nhìn xa trông rộng; công tác dự báo còn yếu, thường rơi vào tình trạng bị động đối phó; kế hoạch phát triển thiếu tính tổng thể dài hạn, còn chắp vá; tư duy còn bị chi phối bởi lợi ích nhiệm kỳ, bệnh kinh nghiệm chủ nghĩa và bệnh giáo điều tách rời lý luận khỏi thực tiễn.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp trọng tâm nào để nâng cao trình độ tư duy chiến lược?
Hệ thống giải pháp gồm bốn nhóm chủ yếu: (1) Đổi mới công tác lựa chọn, tuyển dụng cán bộ lãnh đạo gắn với tiêu chí tư duy chiến lược; (2) Đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ theo hướng rèn luyện phương pháp tư duy biện chứng và kỹ năng giải quyết tình huống; (3) Tăng cường công tác thông tin đối ngoại và phát triển khoa học dự báo chiến lược; (4) Phát huy tính tích cực, tự giác học tập, rèn luyện phẩm chất và bản lĩnh của bản thân người cán bộ lãnh đạo.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Hải Yến là một công trình nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống về vấn đề nâng cao trình độ tư duy chiến lược cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở Việt Nam dưới góc độ triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Công trình đã làm rõ các cơ sở lý luận nhận thức, phân tích đúng đắn thực trạng tư duy của cán bộ trong thời kỳ đổi mới và chỉ ra những mâu thuẫn cần giải quyết. Hệ thống giải pháp bốn nhóm được luận án đề xuất có tính đồng bộ, góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho công tác đào tạo, bồi dưỡng và quy hoạch cán bộ lãnh đạo trong giai đoạn hội nhập quốc tế hiện nay.