Nâng cao năng lực vận dụng kiến thức hóa học cho học sinh lớp 12 thông qua dạy học trải nghiệm

Tài liệu nghiên cứu Luận văn thạc sỹ toán phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học cho học sinh thông qua, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Trịnh Thị Lan Hương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hoàng Trang
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Hóa học
• Đề tài: Nâng cao Năng Lực Học Sinh Qua Dạy Học Trải Nghiệm Hóa Học Lớp 12
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi và giới hạn nghiên cứu
• 0.5. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.6. Giả thuyết khoa học
• 0.7. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.8. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu
• 0.9. Những đóng góp mới của đề tài
• 0.10. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC KĨ NĂNG ĐÃ HỌC CHO HỌC SINH VÀ DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.2. Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học
• 1.3. Dạy học trải nghiệm
• 1.4. Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học
• 1.5. Khái niệm năng lực
• 1.6. Khái niệm năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học
• 1.7. Cấu trúc và biểu hiện của năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học
• 1.8. Công cụ đánh giá năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học
• 1.9. Dạy học trải nghiệm môn Hóa học ở trường THPT
• 1.9.1. Khái niệm dạy học trải nghiệm môn Hóa học
• 1.9.2. Đặc điểm của dạy học trải nghiệm môn Hóa học
• 1.9.3. Ưu điểm và hạn chế của dạy học trải nghiệm môn Hóa học
• 1.10. Thực trạng tổ chức dạy học trải nghiệm và phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học cho học sinh THPT hiện nay
• 1.10.1. Mục tiêu và nhiệm vụ điều tra thực trạng
• 1.10.2. Mô tả điều tra thực trạng
• 1.10.3. Kết quả và thảo luận
• 1.11. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ KẾ HOẠCH DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC KĨ NĂNG ĐÃ HỌC CHO HỌC SINH
• 2.1. Mục tiêu nội dung và phương pháp dạy học phần Hóa học và vấn đề phát triển kinh tế - xã hội - môi trường - Hóa học lớp 12
• 2.1.1. Mục tiêu của phần Hóa học và vấn đề phát triển kinh tế - xã hội - môi trường - Hóa học lớp 12
• 2.1.2. Một số điểm cần chú ý về nội dung và phương pháp dạy học phần Hóa học và vấn đề phát triển kinh tế - xã hội - môi trường - Hóa học lớp 12
• 2.2. Thiết kế bộ công cụ đánh giá năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học của học sinh thông qua dạy học trải nghiệm
• 2.2.1. Đánh giá qua phiếu đánh giá theo tiêu chí
• 2.2.2. Đánh giá qua bài kiểm tra
• 2.3. Dạy học trải nghiệm phần Hóa học và vấn đề phát triển kinh tế - xã hội - môi trường - Hóa học lớp 12 nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học cho học sinh
• 2.3.1. Nguyên tắc tổ chức dạy học trải nghiệm
• 2.3.2. Quy trình tổ chức dạy học trải nghiệm
• 2.4. Đề xuất một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học phần Hóa học và vấn đề phát triển kinh tế - xã hội - môi trường - Hóa học lớp 12 nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học cho học sinh
• 2.4.1. Một số kế hoạch dạy học trải nghiệm
• 2.4.1.1. Kế hoạch dạy học trải nghiệm “Thuốc lá hay sức khỏe”
• 2.4.1.2. Kế hoạch dạy học trải nghiệm “Giảm thiểu và tái chế rác thải polime (polymer)”
• 2.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mô tả thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Đối tượng và phạm vi thực hiện
• 3.6. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.7. Lập kế hoạch giảng dạy
• 3.8. Tiến hành các giờ dạy
• 3.9. Kiểm tra đánh giá
• 3.10. Phương pháp xử lý thống kê kết quả thực nghiệm
• 3.11. Kết quả thực nghiệm sư phạm và thảo luận
• 3.11.1. Kết quả đánh giá định tính
• 3.11.2. Kết quả bài kiểm tra và thảo luận
• 3.11.3. Kết quả phiếu đánh giá theo tiêu chí sự phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học của học sinh và thảo luận
• 3.12. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về dạy học trải nghiệm trong hóa học lớp 12

Dạy học trải nghiệm là một phương pháp giáo dục tích cực, nhằm phát huy tính chủ động và sáng tạo của học sinh. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc áp dụng dạy học trải nghiệm vào môn hóa học lớp 12 không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách sâu sắc mà còn phát triển được năng lực học sinh. Theo nghiên cứu, phương pháp này khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động thực tiễn, từ đó hình thành các kỹ năng cần thiết cho cuộc sống. Việc lồng ghép học tập trải nghiệm vào chương trình giảng dạy hóa học sẽ giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức lý thuyết mà còn có thể áp dụng chúng vào thực tiễn. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học của học sinh, giúp các em trở thành những công dân có trách nhiệm và sáng tạo.

1.1. Đặc điểm của dạy học trải nghiệm trong hóa học

Dạy học trải nghiệm trong hóa học có nhiều đặc điểm nổi bật. Đầu tiên, phương pháp này tập trung vào việc học sinh tham gia trực tiếp vào quá trình học tập thông qua các hoạt động thực hành, thí nghiệm. Điều này giúp học sinh cảm nhận được sự thú vị và ứng dụng của hóa học trong đời sống hàng ngày. Thứ hai, giáo viên hóa học giữ vai trò là người hướng dẫn, tạo điều kiện cho học sinh khám phá và tự tìm ra kiến thức. Cuối cùng, dạy học trải nghiệm còn khuyến khích sự hợp tác giữa các học sinh, giúp các em phát triển kỹ năng làm việc nhóm và giao tiếp. Những đặc điểm này không chỉ tạo ra môi trường học tập tích cực mà còn giúp học sinh phát triển năng lực một cách toàn diện.

II. Phương pháp dạy học trải nghiệm và ứng dụng trong thực tiễn

Để nâng cao năng lực học sinh, việc áp dụng các phương pháp dạy học trải nghiệm trong môn hóa học là rất cần thiết. Các hoạt động trải nghiệm có thể được thiết kế theo nhiều hình thức khác nhau, từ các thí nghiệm đơn giản đến các dự án nghiên cứu khoa học. Việc tổ chức các hoạt động này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về lý thuyết mà còn tạo cơ hội cho các em áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Chẳng hạn, hoạt động thực hành hóa học có thể bao gồm việc thực hiện các thí nghiệm về phản ứng hóa học trong môi trường an toàn. Điều này không chỉ giúp học sinh ghi nhớ kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng thực hành, phân tích và đánh giá kết quả. Hơn nữa, việc đánh giá năng lực học sinh thông qua các hoạt động trải nghiệm cũng sẽ giúp giáo viên có cái nhìn rõ hơn về mức độ hiểu biết và khả năng ứng dụng kiến thức của học sinh.

2.1. Thiết kế hoạt động trải nghiệm cho học sinh lớp 12

Thiết kế hoạt động trải nghiệm cho học sinh lớp 12 cần phải đảm bảo tính thực tiễn và khả thi. Một số hoạt động có thể bao gồm: thí nghiệm về phản ứng hóa học giữa axit và bazơ, hoặc các dự án nghiên cứu về tác động của hóa học đối với môi trường. Mục tiêu của những hoạt động này là giúp học sinh không chỉ nắm vững lý thuyết mà còn hiểu rõ về ứng dụng của hóa học trong đời sống. Đặc biệt, việc tổ chức các hoạt động như hội thảo, buổi thuyết trình về các vấn đề liên quan đến hóa học và môi trường sẽ giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp và làm việc nhóm. Những hoạt động này không chỉ giúp các em củng cố kiến thức mà còn hình thành thái độ tích cực đối với việc học tập.

III. Đánh giá hiệu quả dạy học trải nghiệm

Đánh giá hiệu quả của việc áp dụng dạy học trải nghiệm trong môn hóa học là rất quan trọng để xác định mức độ thành công của phương pháp này. Các tiêu chí đánh giá có thể bao gồm: sự tiến bộ trong việc vận dụng kiến thức, khả năng thực hành thí nghiệm, và sự tham gia của học sinh trong các hoạt động nhóm. Theo kết quả nghiên cứu, học sinh tham gia vào các hoạt động trải nghiệm có xu hướng đạt điểm cao hơn trong các bài kiểm tra so với các bạn không tham gia. Điều này cho thấy rằng nâng cao năng lực học sinh thông qua dạy học trải nghiệm là một phương pháp hiệu quả. Hơn nữa, việc thu thập phản hồi từ học sinh về các hoạt động trải nghiệm cũng rất cần thiết để cải tiến và điều chỉnh chương trình dạy học cho phù hợp.

3.1. Các phương pháp đánh giá năng lực học sinh

Các phương pháp đánh giá năng lực học sinh trong dạy học trải nghiệm có thể bao gồm đánh giá qua bài kiểm tra, phiếu đánh giá và quan sát trực tiếp trong quá trình học. Đánh giá qua bài kiểm tra giúp xác định kiến thức lý thuyết của học sinh, trong khi phiếu đánh giá có thể cung cấp thông tin về thái độ và sự tham gia của học sinh trong các hoạt động trải nghiệm. Quan sát trực tiếp trong lớp học cũng giúp giáo viên nắm bắt được khả năng thực hành và sự tương tác của học sinh. Từ đó, giáo viên có thể đưa ra những điều chỉnh cần thiết để nâng cao hiệu quả dạy học. Việc đánh giá này không chỉ giúp cải thiện chất lượng giảng dạy mà còn góp phần phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học của học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, giáo dục Việt Nam đang đứng trước yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện nhằm phát triển năng lực học sinh (HS) đáp ứng nhu cầu xã hội hiện đại. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), môn Hóa học phổ thông cần hình thành ba năng lực đặc thù, trong đó năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học (NLVDKTKNĐH) là trọng tâm nhằm giúp HS giải quyết các vấn đề thực tiễn. Tuy nhiên, thực trạng dạy học hiện nay cho thấy việc phát triển năng lực này còn hạn chế, đặc biệt trong phần “Hóa học và vấn đề phát triển kinh tế - xã hội - môi trường” lớp 12. Nghiên cứu được thực hiện tại ba trường THPT trên địa bàn Hà Nội với 234 HS và 18 giáo viên (GV) nhằm khảo sát thực trạng, thiết kế và thử nghiệm các hoạt động dạy học trải nghiệm (DHTN) để phát triển NLVDKTKNĐH cho HS. Mục tiêu cụ thể là lựa chọn, thiết kế các hoạt động DHTN phù hợp với nội dung chương trình, xây dựng bộ công cụ đánh giá năng lực và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả dạy học. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học Hóa học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông, đồng thời hỗ trợ HS phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết học từ trải nghiệm của David Kolb, nhấn mạnh quá trình học tập thông qua chuyển hóa kinh nghiệm thực tiễn thành kiến thức và năng lực. Lý thuyết này được kết hợp với quan điểm phát triển năng lực trong giáo dục phổ thông, đặc biệt là năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học trong môn Hóa học. Các khái niệm chính bao gồm:

• Năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học (NLVDKTKNĐH): Khả năng phát hiện, giải thích, phản biện, đề xuất và thực hiện giải pháp dựa trên kiến thức hóa học trong các tình huống thực tiễn.
• Dạy học trải nghiệm (DHTN): Phương pháp dạy học tích cực, tạo điều kiện cho HS tham gia trực tiếp vào các hoạt động thực tế, từ đó phát triển năng lực và phẩm chất.
• Cấu trúc năng lực: Bao gồm các thành tố phát hiện vấn đề, phản biện, đề xuất giải pháp và thực hiện giải quyết vấn đề.
• Đánh giá năng lực: Sử dụng các công cụ như bài kiểm tra, phiếu đánh giá theo tiêu chí và sản phẩm học tập để đo lường mức độ phát triển năng lực của HS.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phối hợp giữa nghiên cứu lý luận và thực tiễn:

• Nguồn dữ liệu: Thu thập từ khảo sát 234 HS và 18 GV tại ba trường THPT trên địa bàn Hà Nội, kết quả thực nghiệm sư phạm tại hai trường Hữu Nghị T78 và THPT Sơn Tây.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng thống kê mô tả, phân tích tần suất, biểu đồ và so sánh mức độ phát triển năng lực trước và sau khi áp dụng DHTN.
• Timeline nghiên cứu: Khảo sát thực trạng và thiết kế công cụ đánh giá trong 6 tháng đầu năm; thực nghiệm sư phạm và thu thập dữ liệu trong 6 tháng tiếp theo; phân tích và hoàn thiện báo cáo trong 3 tháng cuối năm.
• Chọn mẫu: Mẫu chọn ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo đại diện cho HS lớp 12 và GV dạy Hóa học tại các trường nghiên cứu.
• Phương pháp thu thập: Phiếu khảo sát, quan sát, phỏng vấn và kiểm tra đánh giá năng lực qua bài kiểm tra và sản phẩm học tập.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng nhận thức và áp dụng DHTN của GV: 54,3% GV đang tìm hiểu và nghiên cứu DHTN, 22,9% đã áp dụng nhưng chưa thường xuyên, 14,3% mong muốn thực hiện nhưng chưa biết cách tổ chức. Khoảng 93,8% GV cho biết DHTN đòi hỏi nhiều thời gian chuẩn bị, 90,9% lo ngại nhiệm vụ không phù hợp gây nhàm chán cho HS.

2. Mức độ vận dụng kiến thức, kỹ năng của HS: 73,9% HS biết vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học để giải thích và giải quyết các tình huống thực tiễn, tuy nhiên chỉ 17,4% vận dụng thường xuyên. HS đặc biệt yêu thích các hoạt động thực hành và đi thực tế tại các cơ sở sản xuất.

3. Hiệu quả của các hoạt động DHTN: Qua thực nghiệm sư phạm, HS tham gia các hoạt động trải nghiệm có sự tiến bộ rõ rệt về NLVDKTKNĐH, với tỷ lệ HS đạt mức độ vận dụng cao tăng từ khoảng 30% lên trên 60% sau khi áp dụng DHTN.

4. Đánh giá công cụ đo lường: Bộ công cụ đánh giá gồm bài kiểm tra, phiếu đánh giá theo tiêu chí và sản phẩm học tập được GV và HS đánh giá là phù hợp, khách quan và phản ánh đúng năng lực phát triển của HS.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy DHTN là phương pháp hiệu quả để phát triển NLVDKTKNĐH cho HS lớp 12 trong phần Hóa học và vấn đề phát triển kinh tế - xã hội - môi trường. Việc GV chưa thường xuyên áp dụng DHTN chủ yếu do khó khăn về thời gian và kỹ năng tổ chức, điều này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về thách thức trong đổi mới phương pháp dạy học. Mức độ vận dụng kiến thức của HS chưa cao phản ánh nhu cầu tăng cường các hoạt động trải nghiệm thực tế, giúp HS chủ động và sáng tạo hơn trong học tập. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả này khẳng định vai trò quan trọng của DHTN trong phát triển năng lực học sinh, đồng thời nhấn mạnh cần có sự hỗ trợ và đào tạo GV để nâng cao hiệu quả áp dụng. Biểu đồ phân phối kết quả bài kiểm tra và biểu đồ mức độ phát triển năng lực của HS minh họa rõ sự tiến bộ sau khi áp dụng DHTN, góp phần củng cố tính khả thi của mô hình.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng GV về DHTN: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm, kỹ năng đánh giá năng lực HS nhằm nâng cao năng lực chuyên môn và tự tin áp dụng DHTN. Thời gian thực hiện: 6 tháng; Chủ thể: Sở Giáo dục và Đào tạo, các trường đại học sư phạm.

2. Xây dựng và phổ biến bộ tài liệu hướng dẫn DHTN: Soạn thảo các kế hoạch dạy học trải nghiệm cụ thể cho phần Hóa học và vấn đề phát triển kinh tế - xã hội - môi trường, kèm theo bộ công cụ đánh giá năng lực chuẩn hóa. Thời gian: 3 tháng; Chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo, trường đại học sư phạm.

3. Tăng cường tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế: Tạo điều kiện cho HS tham quan, thực hành tại các cơ sở sản xuất, phòng thí nghiệm, kết hợp với các hoạt động ngoại khóa như CLB Hóa học, hội thi sáng tạo khoa học kỹ thuật. Thời gian: liên tục trong năm học; Chủ thể: GV, nhà trường, các đơn vị liên kết.

4. Khuyến khích HS phát triển năng lực tự học và sáng tạo: Xây dựng môi trường học tập tích cực, khuyến khích HS tự đề xuất các dự án, sản phẩm học tập liên quan đến thực tiễn, đồng thời áp dụng đánh giá theo tiêu chí để phản hồi và nâng cao năng lực. Thời gian: áp dụng ngay trong các lớp học; Chủ thể: GV, HS.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên dạy Hóa học THPT: Nghiên cứu cung cấp các phương pháp và công cụ thiết thực để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho HS, giúp GV đổi mới phương pháp giảng dạy hiệu quả.

2. Nhà quản lý giáo dục: Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng chính sách, chương trình đào tạo và bồi dưỡng GV, đồng thời phát triển các hoạt động trải nghiệm trong nhà trường.

3. Sinh viên sư phạm chuyên ngành Hóa học: Là tài liệu tham khảo quý giá trong việc hiểu và áp dụng lý thuyết dạy học trải nghiệm, phát triển năng lực học sinh trong quá trình thực tập và nghiên cứu.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm và mô hình nghiên cứu về phát triển năng lực học sinh qua dạy học trải nghiệm, mở rộng nghiên cứu trong lĩnh vực đổi mới phương pháp dạy học.

Câu hỏi thường gặp

1. Dạy học trải nghiệm là gì và tại sao quan trọng trong dạy học Hóa học?
   Dạy học trải nghiệm là phương pháp học tập qua hoạt động thực tế, giúp HS chuyển hóa kinh nghiệm thành kiến thức và kỹ năng. Trong Hóa học, DHTN giúp HS hiểu sâu hơn các hiện tượng, phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tăng hứng thú học tập.

2. Làm thế nào để đánh giá năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học của HS?
   Có thể đánh giá qua bài kiểm tra viết, sản phẩm học tập và phiếu đánh giá theo tiêu chí. Việc kết hợp các công cụ này giúp đánh giá toàn diện năng lực của HS, từ phát hiện vấn đề đến thực hiện giải pháp.

3. Những khó khăn phổ biến khi GV áp dụng dạy học trải nghiệm là gì?
   GV thường gặp khó khăn về thời gian chuẩn bị, thiếu kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm, và khó kiểm soát sự tham gia đồng đều của HS. Cần có sự hỗ trợ đào tạo và tài liệu hướng dẫn cụ thể.

4. Dạy học trải nghiệm có phù hợp với tất cả HS không?
   DHTN tạo cơ hội cho HS phát triển năng lực cá nhân, tuy nhiên hiệu quả phụ thuộc vào thái độ và mức độ tham gia của từng HS. GV cần thiết kế hoạt động phù hợp để khuyến khích sự tích cực của tất cả HS.

5. Làm thế nào để tích hợp dạy học trải nghiệm vào chương trình Hóa học lớp 12?
   Có thể tích hợp thông qua các chủ đề thực tiễn như “Hóa học và vấn đề phát triển kinh tế - xã hội - môi trường”, thiết kế các hoạt động thực hành, thí nghiệm, dự án nghiên cứu nhỏ và các chuyến tham quan thực tế.

Kết luận

• Nghiên cứu khẳng định dạy học trải nghiệm là phương pháp hiệu quả để phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học cho HS lớp 12 trong phần Hóa học và vấn đề phát triển kinh tế - xã hội - môi trường.
• Thực trạng cho thấy GV đã nhận thức được vai trò của DHTN nhưng còn hạn chế trong áp dụng do khó khăn về thời gian và kỹ năng tổ chức.
• HS có nhận thức tốt về năng lực vận dụng kiến thức nhưng mức độ vận dụng chưa thường xuyên, cần tăng cường các hoạt động trải nghiệm thực tế.
• Bộ công cụ đánh giá được thiết kế phù hợp, giúp đo lường chính xác sự phát triển năng lực của HS.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hỗ trợ GV, nâng cao chất lượng dạy học và phát triển năng lực cho HS trong thời gian tới.

Next steps: Triển khai đào tạo GV, hoàn thiện tài liệu hướng dẫn, mở rộng thực nghiệm tại các trường khác và tiếp tục nghiên cứu nâng cao hiệu quả dạy học trải nghiệm.

Các nhà giáo dục và quản lý cần phối hợp để đưa dạy học trải nghiệm trở thành phương pháp phổ biến, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục Hóa học phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học cho học sinh và dạy học trải nghiệm. Thiết kế kế hoạch dạy học trải nghiệm và bộ công cụ đánh giá sự phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học cho học sinh. Thực nghiệm sư phạm.

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC KĨ NĂNG ĐÃ HỌC CHO HỌC SINH VÀ DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học Hiện nay, trong việc phát triển chương trình giáo dục thì phát triển năng lực (NL) cho HS được xem là một trong những quan điểm giáo dục chủ đạo và là vấn đề được quan tâm đặc biệt của hầu hết các nước trên thế giới. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra được các yếu tố tác động, từ đó đề ra chiến lược và mô hình phát triển NL cho HS.

NL được đánh giá thông qua mối quan hệ đồng đẳng, hạnh kiểm, học lực, khả năng tham gia các hoạt động trong nhà trường. (1993), ‘‘The collected works of L. S Vygotsky’’, đã nhấn mạnh bản chất của việc học tập vốn là được trải nghiệm vào một môi trường văn hóa cụ thể. Mỗi một môi trường, người học sẽ phải thích nghi, hình thành các chuẩn, hành vi, kỹ năng, niềm tin, ngôn ngữ, thái độ phù hợp với bối cảnh [46].

Ministry of National Education (2012), ‘‘School Education in France’’, chương trình giáo dục Pháp chỉ rõ mục tiêu của giáo dục bắt buộc là phải đảm bảo ít nhất cung cấp cho từng HS những công cụ cần thiết để làm chủ một nền tảng chung, bao gồm tổng thể các kiến thức và NL không thể thiếu để thành công trong quá trình học trong nhà trường, tiếp tục quá trình học tập, tạo dựng tương lai nghề nghiệp và đạt được thành công trong cuộc sống [44]. Department for Education (2013), ‘‘The national curriculum in England’’, chương trình giáo dục Anh hướng tới nhiệm vụ trọng tâm là phát triển đầy đủ (NL trí tuệ, NL tinh thần, NL đạo đức, NL xã hội, NL văn hóa, NL thể chất) để HS có trải nghiệm, hình thành kinh nghiệm và tạo ra các cơ hội cho tương lai [41]. Tại Việt Nam, tháng 12 năm 2018, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành chương trình giáo dục phổ thông tổng thể [4], trong đó đã xác định những phẩm chất và NL 6 cốt lõi cần hình thành và phát triển cho HS bao gồm ba NL chung (NL tự chủ và tự học, NL giao tiếp và hợp tác, NL giải quyết vấn đề và sáng tạo) và các NL đặc thù (NL ngôn ngữ, NL tính toán, NL tìm hiểu tự nhiên và xã hội, NL công nghệ, NL tin học, NL thẩm mĩ, NL thể chất). Với môn Hóa học, NL đặc thù cần hình thành là NL hóa học (gồm NL nhận thức hóa học, NL tìm hiểu thế giới tự nhiên dưới góc độ hóa học, NL vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học).

Như vậy, NL vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học (NLVDKTKNĐH) được đưa ra và xác định là một trong ba mục tiêu cần đạt về NL của môn Hóa học. Đây là một NL tương đối mới nên đa phần đã và đang được nghiên cứu trong các khóa luận tốt nghiệp, luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ ở các trường đại học. Bên cạnh đó, cũng đã có một số công trình nghiên cứu khoa học về việc phát triển NLVDKTKNĐH cho HS trong giảng dạy được đăng trên các tạp chí khoa học như: Tác giả Trần Thị Kim Cúc với bài báo ‘‘Phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học cho học sinh thông qua dạy học trải nghiệm môn Tự nhiên và Xã hội’’ [7] đã đề cập đến việc phát triển NLVDKTKNĐH cho HS thông qua dạy học trải nghiệm môn Tự nhiên và Xã hội ở tiểu học nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay. Bài báo đã nêu ra được định nghĩa NLVDKTKNĐH, yêu cầu cần đạt về NLVDKTKNĐH của môn Tự nhiên và Xã hội và ý nghĩa của NLVDKTKNĐH trong môn Tự nhiên và Xã hội đối với HS tiểu học.

Cùng nghiên cứu về phát triển NLVDKTKNĐH cho HS, liên quan đến dạy học môn Hóa học ở trường trung học phổ thông có bài báo ‘‘Phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học cho học sinh thông qua hệ thống bài tập tiếp cận PISA trong dạy học phần phi kim lớp 11’’ của nhóm tác giả Trần Thị Diệu Phương và Trần Trung Ninh [33]. Nhóm tác giả Lý Huy Hoàng và Trương Thị Hồng Phúc với bài báo ‘‘Thiết kế chủ đề giáo dục STEM dạy học phần hóa học hữu cơ lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học cho học sinh’’ [19] cũng đã giới thiệu sơ lược về phát triển NLVDKTKNĐH cho HS thông qua giáo dục STEM, vận 7 dụng mô hình 5E thiết kế chủ đề ‘‘Nhựa từ sữa’’ trong dạy học chương trình hóa học hữu cơ lớp 12. Trong các nghiên cứu kể trên, các tác giả đều đã đề xuất được một số phương pháp dạy học (PPDH) nhằm phát triển NL nói chung và NLVDKTKNĐH nói riêng, đồng thời đề xuất một số phương pháp (PP) đánh giá để đánh giá NLVDKTKNĐH cho HS như: PP đánh giá qua quan sát, PP hỏi - đáp, PP kiểm tra viết, PP đánh giá sản phẩm học tập, PP đánh giá hồ sơ học tập. Như vậy, có thể thấy việc nghiên cứu NLVDKTKNĐH là tương đối mới, cần tiếp tục mở rộng nghiên cứu.

Đồng thời để đáp ứng nhu cầu đổi mới giáo dục, phát triển NL cho HS và phổ cập chương trình giáo dục phổ thông mới 2018, rất cần thiết đưa ra các biện pháp nhằm phát triển NLVDKTKNĐH và xây dựng các tiêu chí đánh giá về NLVDKTKNĐH ứng với mỗi nội dung chương trình trong dạy học hóa học. Dạy học trải nghiệm Lý luận về dạy học trải nghiệm đã được nhiều nhà tâm lý học, giáo dục học quan tâm nghiên cứu và hoàn thiện từ khá sớm, cho tới những năm 80 – 90 của thế kỉ XX, Lý thuyết kiến tạo ra đời và phát triển, các tác giả của Lý thuyết kiến tạo quan niệm hoạt động học là quá trình người học tự kiến tạo, tự xây dựng tri thức cho chính mình. Ngoài ra, Lý thuyết kiến tạo cũng thống nhất quan điểm: hoạt động học được hiểu không phải là hoạt động nhận thức cá nhân thuần túy mà là hoạt động cá nhân trong sự tương tác, giao lưu với các cá thể khác, chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh cụ thể. Một trong những lý thuyết nghiên cứu trực tiếp đến dạy học trải nghiệm là Lý thuyết học từ trải nghiệm (Experiential learning) của David Kolb [43] nêu ra: “Học từ trải nghiệm là quá trình học theo đó kiến thức, năng lực được tạo ra thông qua việc chuyển hóa kinh nghiệm.

Học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm nhưng khác ở chỗ là nó gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân”. Cũng theo Lý thuyết học từ trải nghiệm (Experiential learning) của David Kolb [43], quan điểm học tập qua hoạt động trải nghiệm còn gắn liền với rất nhiều tên tuổi của các nhà tâm lý học, giáo dục học nổi tiếng khác qua từng thời kì, giai đoạn như: Kurt Lewin, William James, Cart Jung, Paulo Freire, Carl Rogers, … và hầu hết các 8 học thuyết được đưa ra đều khẳng định vai trò, tầm quan trọng của hoạt động, của sự tương tác, của kinh nghiệm đối với sự hình thành nhân cách con người. Năng lực chỉ được hình thành khi chủ thể được hoạt động, được trải nghiệm. Nhìn chung, những quan điểm lý thuyết trên được thế giới rất coi trọng, đề cao trong quá trình xây dựng các hoạt động dạy học trải nghiệm.

Vận dụng quan điểm dạy học trải nghiệm sáng tạo, rất nhiều các quốc gia trên thế giới (Hàn Quốc, Trung Quốc, Singapore, Australia, Anh, …) đã đưa dạy học trải nghiệm vào chương trình giáo dục từ rất sớm và đã đạt được hiệu quả cao [31]. Tại Việt Nam, trong Nguyên lý giáo dục có nêu rõ: “Hoạt động giáo dục phải được thực hiện theo nguyên lý học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội”, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và đào tạo cũng đã đề cập đến vấn đề tổ chức dạy học trải nghiệm cho HS như là một phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy học. Đồng thời, trong thời gian qua, cũng có nhiều hội thảo, hội nghị trong nước đã diễn ra và có rất nhiều bài báo, nghiên cứu khoa học đã được công bố liên quan đến tình hình tổ chức các hoạt động dạy học trải nghiệm ở đa dạng các môn học, đa dạng các cấp học. Cụ thể, nghiên cứu về DHTN ở bậc đại học có các bài báo “Vận dụng phương pháp dạy học trải nghiệm trong đào tạo theo hướng phát triển năng lực tại Trường Đại học Trà Vinh” của tác giả Phạm Minh Đương và Phạm Thị Trúc Mai [15]; “Năng cao năng lực ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học trải nghiệm cho giảng viên và sinh viên Trường Đại học Thủ đô Hà Nội” của tác giả Nguyễn Thị Bằng [1]; “Một số đề xuất tổ chức hoạt động dạy học trải nghiệm trong giảng dạy học phần kĩ năng nói Tiếng Anh cho sinh viên sư phạm Toán – Tiếng Anh khoa Sư phạm Trường Đại học Thủ đô Hà Nội: Một cách tiếp cận tới nội dung hoạt động trải nghiệm trong Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018” của tác giả Trịnh Phan Thị Phong Lan [23].

Nghiên cứu về DHTN một số môn học ở trường trung học cơ sở có các bài báo “Phát triển năng lực nhận thức khoa học địa lí cho học sinh trong phân môn Địa 9 lí lớp 6 thông qua dạy học trải nghiệm” của nhóm tác giả Đoàn Thị Thông và Nguyễn Văn Thái [35] và “Tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong dạy học hình học lớp 6 ở trường trung học cơ sở” của tác giả Trịnh Ngọc Liên [25].