CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH 1.1 Cơ sở lý luận về cạnh tranh 1.1 Khái niệm về cạnh tranh “Cạnh tranh” là một phạm trù kinh tế cơ bản, nó tác động đến nhiều mặt của đời sống kinh tế xã hội và là điều kiện sống còn của mỗi doanh nghiệp. Khái niệm cạnh tranh được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau và có nhiều quan niệm khác nhau ở các góc độ khác nhau: Khi nghiên cứu về cạnh tranh, K. Max cho rằng: “Cạnh tranh là sự ganh đua, sự đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hóa để thu lợi nhuận siêu ngạch”. Theo nhà kinh tế học P.
Samuelson, “Cạnh tranh là sự giành thị trường để tiêu thụ sản phẩm giữa các nhà doanh nghiệp”. Trong cuốn từ điển rút gọn về kinh doanh, xuất bản năm 1992 ở Anh, “Cạnh tranh là sự ganh đua, kình địch giữa các nhà kinh doanh trên thị trường nhằm giành cùng một loại tài nguyên sản xuất hoặc cùng một loại khách hàng về phía mình”. Từ điển Bách khoa của Việt Nam cho rằng: “Cạnh tranh (trong kinh doanh) là hoạt động tranh đua giữa những người sản xuất hàng hóa, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, chi phối qua hệ cung cầu, nhằm giành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ thị trường có lợi nhất”. Hoặc “Cạnh tranh theo cấp độ doanh nghiệp là việc đấu tranh hoặc giành giật từ một số đối thủ về khách hàng, thị phần hay nguồn lực của các doanh nghiệp (theo Micheal Porter – 1996).
Từ nhiều cách diễn đạt khác nhau về khái niệm cạnh tranh như trên có thể thấy rằng, dù hiểu theo cách nào, khái niệm cạnh tranh đều có những nét chung như sau: Khoa Kinh tế & Quản lý 11 Học viên: Cao Phương Thảo Trường Đại học Bách khoa Hà Nội Luận văn thạc sỹ Thứ nhất, nói đến cạnh tranh là nói đến sự ganh đua giữa nhiều chủ thể cùng tham gia.Các chủ thể đó cùng có mục đích, mục tiêu phải giành giật, tức phải có một đối tượng cùng hướng đến để chiếm đoạt. Thứ hai, cạnh tranh diễn ra trong một môi trường cụ thể. Đó là các ràng buộc chung mà các chủ thể tham gia phải tuân thủ như: các đặc điểm về sản phẩm, nhu cầu của khách hàng, các ràng buộc của pháp luật, các thông lệ kinh doanh… Thứ ba, cạnh tranh diễn ra trong một khoảng thời gian không cố định, hoặc ngắn (từng vụ việc), hoặc dài (trong suốt quá trình tồn tại và hoạt động của mỗi chủ thể tham gia cạnh tranh). Đồng thời cạnh tranh cũng diễn ra trong khoảng không gian không cố định, hoặc hẹp (một tổ chức, một địa phương, một ngành) hoặc rộng (giữa các quốc gia).
Tuy nhiên, trong xu hướng hợp tác toàn cầu đang diễn ra mạnh mẽ cho thấy, cạnh tranh ngày nay không còn mang đậm dấu ấn “đối đầu và hủy diệt”, quan điểm về cạnh tranh đã có sự thay đổi. Như quan điểm của Giáo sư Tôn Thất Nguyễn Thiêm: “Cạnh tranh trong thương trường không phải là diệt trừ đối thủ của mình mà là phải mang lại cho khách hàng những giá trị gia tăng cao hơn hoặc mới lạ hơn để khách hàng lựa chọn mình chứ không phải đối thủ”, “nếu doanh nghiệp muốn phát triển bền vững thì không phải cứ khư khư nghĩ đến cạnh tranh mà còn phải nghĩ đến liên kết”. Trong đó, “cạnh tranh là để mang đến cho thị trường và khách hàng giá trị gia tăng cao hơn các doanh nghiệp khác và liên kết với các doanh nghiệp khác là để cùng nhau có được giá trị gia tăng cao hơn so với giá trị gia tăng doanh nghiệp đạt được nếu doanh nghiệp hoạt động riêng lẻ”. Như vậy có thể hiểu rằng: Cạnh tranh là tập hợp các hành vi của các chủ thể kinh tế nhằm thích ứng với môi trường kinh doanh.
Trong quá trình cạnh tranh, các chủ thể tham gia có thể sử dụng nhiều công cụ khác nhau, tùy theo mục tiêu họ hướng tới. Đó có thể là: cạnh tranh bằng đặc tính và Khoa Kinh tế & Quản lý 12 Học viên: Cao Phương Thảo Trường Đại học Bách khoa Hà Nội Luận văn thạc sỹ chất lượng sản phẩm dịch vụ, cạnh tranh bằng giá bán, cạnh tranh bằng nghệ thuật tiêu thụ hay cạnh tranh nhờ sử dụng những nguồn lực khác.2 Vai trò của cạnh tranh Trong nền kinh tế thị trường, nếu quan hệ cung- cầu là cốtvật chất, giá cả là diện mạo thì cạnh tranh là linh hồn của thị trường.Nhờ có cạnh tranh, nền kinh tế thị trường đã có những bước phát triển nhảy vọt. Sự ham muốn không có điểm dừng đối với lợi nhuận của nhà kinh doanh đã trở thành động lực thúc đẩy họ sáng tạo không mệt mỏi, làm cho cạnh tranh trở thành động lực của sự phát triển. Theo đó, cạnh tranh có những vai trò cơ bản sau: - Đối với doanh nghiệp: Cạnh tranh tạo áp lực buộc họ phải thường xuyên tìm tòi, sáng tạo, cải tiến phương pháp sản xuất và tổ chức quản lý kinh doanh, đổi mới công nghệ, áp dụng tiến bộ KHKT, phát triển sản phẩm mới, tăng năng suất lao động, hạ giá thành sản phẩm.
Qua đó nâng cao trình độ của công nhân và lãnh đạo quản lý các cấp trong doanh nghiệp, làm cho doanh nghiệp ngày càng phát triển. - Đối với người tiêu dùng: Cạnh tranh tạo ra một áp lực liên tục đối với giá cả, các doanh nghiệp luôn tìm mọi cách lôi kéo khách hàng về phía mình đã làm cho giá cả hàng hóa đạt được mức rẻ nhất có thể. Vì vậy người tiêu dùng dễ dàng lựa chọn được các sản phẩm phù hợp với thu nhập của họ. Với ý nghĩa đó, cạnh tranh đã loại bỏ khả năng bóc lột người tiêu dùng từ phía nhà kinh doanh.
Mặt khác, cạnh tranh buộc các doanh nghiệp phải đa dạng hóa sản phẩm theo nhu cầu, thị hiếu của người tiêu dùng và quan tâm nhiều hơn đến các dịch vụ đi kèm. Cho nên cạnh tranh đem lại sự tự do lựa chọn cho người tiêu dùng, người tiêu dùng có thể lựa chọn những sản phẩm phù hợp với sở thích và lợi ích họ thu được là cao nhất. - Đối với nền kinh tế: Cạnh tranh làm sống động nền kinh tế.Cạnh tranh buộc các doanh nghiệp sử dụng có hiệu quả các nguồn lực.Mọi sự lãng phí hoặc sai lầm trong sử dụng nguồn lực đều có thể dẫn họ đến thất bại. Đồng thời bàn tay vô hình trong quá trình cạnh tranh sẽ lấy đi nguồn lực từ doanh nghiệp làm ăn kém hiệu quả và trao cho Khoa Kinh tế & Quản lý 13 Học viên: Cao Phương Thảo Trường Đại học Bách khoa Hà Nội Luận văn thạc sỹ những doanh nghiệp có khả năng sử dụng nguồn lực một cách tốt hơn.
Do đó, nhìn ở góc độ tổng thể, cạnh tranh góp phần tiết kiệm các nguồn lực chung của nền kinh tế và thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng. Nhờ có cạnh tranh, mọi thành phần kinh tế có điều kiện phát triển, góp phần xóa bỏ bất bình đẳng trong kinh doanh.Bên cạnh đó, cạnh tranh còn thúc đẩy các doanh nghiệp mở rộng thị trường ra khu vực và thế giới, tìm kiếm thị trường mới, liên doanh liên kết với các đối tác nước ngoài. Qua đó quan hệ đối ngoại của nền kinh tế mở rộng, tăng cường giao lưu vốn, lao động và KHCN với các nước trên thế giới. Đó là những xu thế phát triển lành mạnh của nền kinh tế thị trường mà cạnh tranh mang đến.Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực đó, cạnh tranh cũng đem những tác động tiêu cực cho kinh tế xã hội.
Cạnh tranh không phải là những hành động mang tính thời điểm mà là một tiến trình tiếp diễn không ngừng và luôn có sự biến đổi mới lạ.Nó buộc các doanh nghiệp phải đua nhau phục vụ khách hàng một cách tốt nhất. Doanh nghiệp nào bằng lòng với vị trí hiện tại hoặc không theo kịp sẽ bị đào thải, gây thiệt hại về nguồn lực, gia tăng thất nghiệp và các vấn đề khác buộc Nhà nước phải quan tâm giải quyết. Mặt khác cạnh tranh có thể gây nên tình trạng rối loạn nền kinh tế, do một số cá nhân bất chấp mọi thủ đoạn, bất chấp pháp luật và đạo đức xã hội, đánh bại đối phương bằng mọi giá. Vì vậy, phát huy những mặt tích cực của cạnh tranh, hạn chế những mặt tiêu cực của cạnh tranh là nhiệm vụ chung của toàn xã hội.3 Các hình thức cạnh tranh Cạnh tranh diễn ra muôn màu, muôn vẻ trên thị trường.
Do vậy, có rất nhiều hình thức cạnh tranh khác nhau, tùy theo căn cứ phân loại. Cụ thể: - Căn cứ vào sự điều tiết của Nhà nước: - Cạnh tranh tự do là loại hình cạnh tranh không có sự can thiệp của Nhà nước, trong đó các chủ thể tham gia cạnh tranh hoàn toàn chủ động và tự do ý chí trong việc xây dựng và thực hiện các chiến lược cạnh tranh của mình. Khoa Kinh tế & Quản lý 14 Học viên: Cao Phương Thảo Trường Đại học Bách khoa Hà Nội Luận văn thạc sỹ - Cạnh tranh có sự điều tiết của Nhà nước là hình thức cạnh tranh mà ở đó Nhà nước sử dụng các chính sách và công cụ pháp luật can thiệp vào thị trường để điều tiết, hướng các quan hệ cạnh tranh vận động và phát triển trong một trật tự, đảm bảo sự phát triển công bằng và lành mạnh. - Căn cứ vào tính chất, mức độ biểu hiện: - Cạnh tranh hoàn hảo là hình thức cạnh tranh giữa nhiều người bán trên thị trường, trong đó tất cả người bán đều không có khả năng tác động đến giá cả của sản phẩm trên thị trường.
Các sản phẩm trên thị trường này được xem là đồng nhất. - Cạnh tranh không hoàn hảo là hình thức cạnh tranh mà ở đó các doanh nghiệp phân phối hoặc sản xuất có đủ sức mạnh về thế lực để có thể chi phối giá cả các sản phẩm của mình trên thị trường. Mỗi thành viên của thị trường đều có một mức độ quyền lực nhất định.Biểu hiện của hình thức cạnh tranh này là cạnh tranh độc quyền và độc quyền nhóm. - Căn cứ vào phạm vi kinh tế: - Cạnh tranh giữa các ngành là cuộc cạnh tranh giữa các ngành khác nhau trong nền kinh tế nhằm mục đích đầu tư có lợi hơn.
- Cạnh tranh trong nội bộ ngành là hình thức cạnh tranh giữa các doanh nghiệp cùng sản xuất hoặc kinh doanh một loại hàng hóa trong cùng một ngành.