Luận văn thạc sĩ về năng lực cạnh tranh hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu của Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ueb năng lực cạnh tranh hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu của việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Trần Thanh Tú
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Phi Nga
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh Tế Đối Ngoại
• Đề tài: Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Hàng Thủ Công Mỹ Nghệ Xuất Khẩu Của Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH
• 1.1. Khái niệm về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh
• 1.1.1. Khái niệm về cạnh tranh
• 1.1.2. Khái niệm về năng lực cạnh tranh, các cấp độ cạnh tranh
• 1.2. Năng lực cạnh tranh của sản phẩm
• 1.3. Vai trò của việc nâng cao năng lực cạnh tranh hàng TCMN xuất khẩu
• 1.4. Tăng kim ngạch xuất khẩu và tối đa hóa lợi nhuận
• 1.5. Xác định vị thế của sản phẩm và nền kinh tế
• 1.6. Mở rộng thị trường trên thương trường quốc tế
• 1.7. Bảo tồn và quảng bá nét văn hóa truyền thống lâu đời
• 1.8. Các tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh của ngành TCMN
• 1.8.1. Nhóm chỉ tiêu định tính
• 1.8.2. Nhóm chỉ tiêu định lượng
• 1.9. Năng lực cạnh tranh hàng TCMN xuất khẩu xét trên phân tích mô hình SWOT
• 1.10. Kinh nghiệm của một số nước trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh hàng TCMN
• 1.10.1. Kinh nghiệm của các nước châu Á và Đông Nam Á
• 1.10.2. Bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC CẠNH TRANH HÀNG THỦ CÔNG MỸ NGHỆ XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2006 – 2010
• 2.1. Tổng quan về hàng TCMN xuất khẩu của Việt Nam giai đoạn 2006 - 2010
• 2.2. Tổng quan về hoạt động sản xuất, xuất nhập khẩu
• 2.3. Các chính sách phát triển hàng TCMN xuất khẩu của Việt Nam giai đoạn 2006 - 2010
• 2.4. Đánh giá năng lực cạnh tranh của hàng TCMN Việt Nam theo các tiêu chí lựa chọn giai đoạn 2006 – 2010
• 2.4.1. Đánh giá năng lực cạnh tranh dựa trên nhóm chỉ tiêu định tính
• 2.4.2. Đánh giá năng lực cạnh tranh dựa trên nhóm chỉ tiêu định lượng
• 2.4.3. Đánh giá chung
• 2.5. Những thành công
• 2.6. Những hạn chế
• 2.7. Nguyên nhân của những hạn chế
• 2.8. Phân tích SWOT
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH HÀNG TCMN XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ THỜI GIAN TỚI
• 3.1. Định hướng và triển vọng phát triển hàng TCMN xuất khẩu của Việt Nam đến năm 2020
• 3.1.1. Quan điểm phát triển
• 3.1.2. Định hướng, mục tiêu phát triển
• 3.1.3. Triển vọng phát triển hàng TCMN xuất khẩu của Việt Nam đến năm 2020: Cơ hội và thách thức
• 3.1.3.1. Thách thức
• 3.2. Một số giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng TCMN xuất khẩu Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế thời gian tới
• 3.2.1. Giải pháp vĩ mô (đối với Nhà nước)
• 3.2.2. Giải pháp vi mô (đối với doanh nghiệp và làng nghề)
• 3.2.3. Giải pháp đối với các Hiệp hội ngành nghề TCMN Việt Nam
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về năng lực cạnh tranh hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu Việt Nam

Năng lực cạnh tranh của hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu Việt Nam đang trở thành một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Với lịch sử lâu đời và sự phong phú về văn hóa, hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn có tiềm năng kinh tế lớn. Tuy nhiên, để nâng cao năng lực cạnh tranh, cần phải hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của ngành này.

1.1. Khái niệm và vai trò của năng lực cạnh tranh

Năng lực cạnh tranh được hiểu là khả năng của một sản phẩm hoặc doanh nghiệp trong việc chiếm lĩnh thị trường. Đối với hàng thủ công mỹ nghệ, năng lực cạnh tranh không chỉ giúp tăng kim ngạch xuất khẩu mà còn bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.

1.2. Tình hình hiện tại của hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu

Hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam đã có mặt trên nhiều thị trường quốc tế, với tốc độ tăng trưởng 17,87%/năm. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua để nâng cao năng lực cạnh tranh, như chất lượng sản phẩm và khả năng tiếp cận thị trường.

II. Những thách thức đối với năng lực cạnh tranh hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu

Mặc dù có nhiều tiềm năng, hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến doanh thu mà còn đến sự phát triển bền vững của ngành.

2.1. Chất lượng sản phẩm và sự đổi mới

Chất lượng sản phẩm là yếu tố quyết định trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh. Nhiều sản phẩm hiện nay vẫn còn đơn điệu và thiếu sự đổi mới, dẫn đến việc khó cạnh tranh với hàng hóa từ các quốc gia khác.

2.2. Chi phí sản xuất và giá thành

Chi phí sản xuất cao và giá thành không cạnh tranh là một trong những nguyên nhân chính khiến hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam gặp khó khăn trong việc xuất khẩu. Cần có các giải pháp để giảm chi phí và tối ưu hóa quy trình sản xuất.

III. Phương pháp nâng cao năng lực cạnh tranh hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp cụ thể. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện chất lượng sản phẩm mà còn tăng cường khả năng tiếp cận thị trường quốc tế.

3.1. Đổi mới công nghệ và thiết kế sản phẩm

Đổi mới công nghệ và thiết kế sản phẩm là yếu tố quan trọng giúp nâng cao năng lực cạnh tranh. Các doanh nghiệp cần đầu tư vào nghiên cứu và phát triển để tạo ra những sản phẩm độc đáo và chất lượng cao.

3.2. Tăng cường marketing và xây dựng thương hiệu

Chiến lược marketing hiệu quả và xây dựng thương hiệu mạnh mẽ sẽ giúp hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam tiếp cận tốt hơn với thị trường quốc tế. Cần có các chiến dịch quảng bá sản phẩm để nâng cao nhận thức của người tiêu dùng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về năng lực cạnh tranh

Nghiên cứu về năng lực cạnh tranh hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Những ứng dụng thực tiễn từ các giải pháp đã được triển khai đang dần mang lại hiệu quả rõ rệt.

4.1. Các mô hình thành công trong ngành

Nhiều mô hình thành công trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh đã được áp dụng tại các làng nghề truyền thống. Những mô hình này không chỉ giúp tăng trưởng doanh thu mà còn tạo ra nhiều việc làm cho người lao động.

4.2. Đánh giá tác động của các giải pháp

Đánh giá tác động của các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong chất lượng sản phẩm và khả năng tiếp cận thị trường. Điều này góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững của ngành.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu Việt Nam

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng việc nâng cao năng lực cạnh tranh hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu là một nhiệm vụ cấp thiết. Triển vọng tương lai của ngành này phụ thuộc vào khả năng thích ứng và đổi mới của các doanh nghiệp.

5.1. Tương lai của ngành hàng thủ công mỹ nghệ

Ngành hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam có nhiều cơ hội phát triển trong tương lai. Tuy nhiên, cần có sự đầu tư và hỗ trợ từ chính phủ cũng như các tổ chức liên quan để phát huy tối đa tiềm năng.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững cho ngành hàng thủ công mỹ nghệ cần được chú trọng. Các doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược dài hạn để đảm bảo sự phát triển ổn định và bền vững trong bối cảnh hội nhập.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu là một trong mười nhóm hàng thương mại trọng điểm của Việt Nam, mang lại nguồn ngoại tệ thực thu rất lớn từ 95% đến 97% giá trị xuất khẩu, vượt trội hoàn toàn so với mức 5% đến 20% của ngành dệt may hay da giày. Cả nước hiện có hơn 2.000 làng nghề truyền thống đang hoạt động, tập trung chủ yếu tại vùng đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, trong đó riêng Hà Nội chiếm khoảng 80% tổng số nghề thủ công của toàn quốc.

Mặc dù đạt tốc độ tăng trưởng kim ngạch bình quân 17,87%/năm và đã hiện diện tại 163 quốc gia và vùng lãnh thổ, năng lực cạnh tranh của ngành hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam trên thị trường quốc tế vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Sản xuất còn mang tính chất tự phát, manh mún, mẫu mã chậm cải tiến, năng suất lao động chưa cao và thiếu vắng các thương hiệu mạnh dẫn tới nguy cơ sụt giảm thị phần trước các đối thủ lớn trong khu vực.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Kinh tế thế giới và Quan hệ kinh tế quốc tế tập trung nghiên cứu thực trạng và đánh giá năng lực cạnh tranh của hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu Việt Nam giai đoạn 2006 - 2010, thời kỳ trước và sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Phạm vi nghiên cứu đi sâu vào ba mặt hàng xuất khẩu chủ lực gồm gốm sứ, đồ gỗ mỹ nghệ và mây tre đan tại ba thị trường trọng điểm là Mỹ, Nhật Bản và Liên minh châu Âu (EU).

Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc tạo sinh kế cho hàng triệu lao động nông thôn, hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu kinh tế và bảo tồn các giá trị di sản văn hóa dân tộc. Đồng thời, đề tài xác lập cơ sở khoa học giúp kim ngạch xuất khẩu toàn ngành bứt phá từ 630,4 triệu USD năm 2006 lên mốc 1,5 tỷ USD vào năm 2010.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết lợi thế so sánh cổ điển của David Ricardo và lý thuyết lợi thế cạnh tranh của Michael Porter (Mô hình Kim cương). Năng lực cạnh tranh được phân định đồng bộ ở ba cấp độ: năng lực cạnh tranh quốc gia, năng lực cạnh tranh doanh nghiệp và năng lực cạnh tranh của sản phẩm.

Khung đánh giá tiếp thu chuẩn mực của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) với 8 nhóm nhân tố và khoảng 250 chỉ số định tính và định lượng để phân tích môi trường kinh doanh tổng thể. Bốn khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa trong luận văn bao gồm:

• Năng lực cạnh tranh sản phẩm thủ công mỹ nghệ: Khả năng đáp ứng vượt trội nhu cầu của khách hàng quốc tế về chất lượng, giá cả, mẫu mã, tính độc đáo và dịch vụ giao nhận so với sản phẩm cùng loại trên thị trường thế giới.
• Tính độc đáo của sản phẩm: Giá trị văn hóa phi vật thể và trình độ tinh xảo nghệ thuật kết tinh trong sản phẩm, cho phép định giá cao hơn so với hàng sản xuất công nghiệp hàng loạt.
• Thị phần và thị phần tương đối: Tỷ lệ phần trăm doanh số sản phẩm của doanh nghiệp hoặc quốc gia so với tổng dung lượng tiêu thụ của thị trường mục tiêu hoặc so với đối thủ cạnh tranh trực tiếp.
• Thương hiệu sản phẩm: Dấu hiệu nhận diện đặc trưng và uy tín chất lượng theo định nghĩa của Hiệp hội Marketing Hoa Kỳ (AMA), đóng vai trò tài sản vô hình tạo dựng lòng tin với đối tác nhập khẩu.

Khung phân tích ma trận SWOT (Điểm mạnh, Điểm yếu, Cơ hội, Thách thức) được tích hợp để đánh giá năng lực nội tại và nhận diện các biến động từ môi trường kinh tế quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp đáng tin cậy được thu thập từ Tổng cục Hải quan, Tổng cục Thống kê, Bộ Công Thương, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn (Ipsard), cùng các tổ chức quốc tế như JETRO và WEF trong giai đoạn 2006 - 2010.

Phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp và so sánh chuỗi thời gian được áp dụng để lượng hóa tốc độ tăng trưởng kim ngạch và chuyển dịch cơ cấu thị trường. Nghiên cứu thực hiện khảo sát dữ liệu thực tế tại các cụm làng nghề tiêu biểu như gốm sứ Bát Tràng, mây tre đan Phú Vinh, lụa Vạn Phúc và gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ. Mẫu phân tích chuyên sâu tại Bát Tràng so sánh hiệu quả kinh tế và mức tiêu hao nhiên liệu giữa lò hộp truyền thống và lò ga cải tiến, chỉ ra giải pháp giảm tỷ lệ phế phẩm và hạ giá thành sản xuất.

Việc kết hợp đồng thời phương pháp định lượng (chi phí sản xuất, doanh thu xuất khẩu, thị phần) và định tính (thị hiếu tiêu dùng, rào cản kỹ thuật, tính độc bản văn hóa) là lựa chọn tối ưu để phản ánh toàn diện sức cạnh tranh của ngành hàng thủ công mỹ nghệ trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô kim ngạch xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc nhưng tỷ trọng chung vẫn còn khiêm tốn. Kim ngạch xuất khẩu tăng từ 630,4 triệu USD năm 2006 lên 750 triệu USD năm 2007 (tăng 19%) và đạt 997 triệu USD năm 2008 (tăng 32,9%). Sau bước chững lại ở mức 880 triệu USD năm 2009 do suy thoái kinh tế toàn cầu, kim ngạch năm 2010 bứt phá đạt khoảng 1,5 tỷ USD, tăng 70,5% so với năm 2009. Tuy nhiên, tỷ trọng mặt hàng này trong tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước chỉ chiếm từ 1,55% đến 2,1%.

Thứ hai, cơ cấu mặt hàng xuất khẩu có sự phân hóa rõ nét về giá trị kinh tế:

• Hàng gốm sứ mỹ nghệ luôn chiếm trên 30% tổng kim ngạch toàn ngành, đạt 174 triệu USD năm 2008 và tăng 11% lên 192,7 triệu USD năm 2010.
• Nhóm mây, tre lá, thảm và sơn mài đạt kim ngạch 180,2 triệu USD năm 2008, tăng trưởng ổn định 12%/năm và đạt 219,1 triệu USD năm 2010.
• Đồ gỗ mỹ nghệ gia dụng duy trì vị thế trong top 3 nhóm hàng dẫn đầu với 153,14 triệu USD năm 2008 và đạt 184,03 triệu USD năm 2010.

Thứ ba, không gian thị trường được mở rộng đa phương hóa sang 163 quốc gia, trong đó EU là khối thị trường lớn nhất chiếm 30% tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2010 (Đức đạt 25,4 triệu USD, Anh đạt 17,64 triệu USD năm 2008). Xét theo từng quốc gia đơn lẻ, Nhật Bản là đối tác xuất khẩu lớn nhất chiếm gần 15% kim ngạch toàn ngành năm 2009 (đạt 33,35 triệu USD năm 2008), tiếp theo là thị trường Mỹ và Đài Loan với mức nhập khẩu đồ gỗ từ 50 đến 60 triệu USD/năm.

Thứ tư, vị thế cạnh tranh quốc tế của ngành vẫn nằm ở mức thấp. Theo khảo sát của WEF trên 12 quốc gia châu Á, năng lực cạnh tranh của thủ công mỹ nghệ Việt Nam xếp thứ 11/12. Đáng chú ý, cơ cấu hàng xuất khẩu có tới gần 60% là hàng thô và sơ chế, hàm lượng giá trị gia tăng thấp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến năng lực cạnh tranh chưa cao bắt nguồn từ quy trình sản xuất phân tán tại hơn 2.000 làng nghề, dẫn đến tình trạng số lượng sản phẩm không đồng đều và khó đáp ứng các đơn hàng quy mô lớn. Chi phí trung gian nhiều cùng công nghệ nung sấy lạc hậu làm tăng giá thành sản xuất. Điển hình tại làng gốm Bát Tràng, việc chuyển đổi từ lò than sang lò ga đã chứng minh khả năng nâng cao tỷ lệ sản phẩm loại 1 và giảm hao hụt nguyên liệu đáng kể.

So sánh với các quốc gia trong khu vực, Việt Nam còn chậm chân trong việc xây dựng chuỗi giá trị khép kín:

• Trung Quốc tận dụng triệt để chính sách trợ giá xuất khẩu và mạng lưới thương nhân Hoa kiều để chiếm lĩnh thị phần giá rẻ.
• Thái Lan phát triển sàn giao dịch điện tử riêng cho đồ gỗ, nâng cấp tay nghề cho 93 xí nghiệp gốm tại Chiềng Mai và Lam Pang.
• Ấn Độ quy tụ 75 vạn thợ kim hoàn tại 450 trung tâm đào tạo chuyên nghiệp, tạo ra 3 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu kim cương.

Dữ liệu nghiên cứu khi được mô hình hóa qua ma trận SWOT và biểu đồ so sánh kim ngạch đã chỉ rõ: nếu không nhanh chóng giải quyết bài toán thiết kế mẫu mã và xây dựng thương hiệu, hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam sẽ tiếp tục bị ép giá và đánh mất lợi thế ngay trên các thị trường truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế chính sách vĩ mô và hỗ trợ tín dụng ưu đãi:

• Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính cần thiết lập quỹ tín dụng ưu đãi lãi suất thấp dành riêng cho các hợp tác xã và hộ sản xuất làng nghề, triển khai từ năm 2012 với mục tiêu giảm 15% chi phí tiếp cận vốn.
• Hoàn thiện chính sách thuế nguyên liệu đầu vào, cho phép doanh nghiệp sản xuất thủ công mỹ nghệ thu mua phế phụ phẩm nông lâm nghiệp được kê khai nộp thuế thay người bán mà không bắt buộc có hóa đơn tài chính phức tạp.

Thứ hai, quy hoạch vùng nguyên liệu bền vững và đổi mới công nghệ sản xuất:

• Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cùng các địa phương cần quy hoạch 100% diện tích vùng trồng tre, nứa, song mây tập trung đạt chứng chỉ bền vững trước năm 2018.
• Khuyến khích hỗ trợ kỹ thuật để chuyển đổi tối thiểu 80% lò nung thủ công sang công nghệ lò nung ga, lò điện tại các làng nghề gốm sứ và cơ sở xử lý chống mối mọt nhằm hạ tỷ lệ hư hỏng sản phẩm xuống dưới 5%.

Thứ ba, chuẩn hóa công tác đào tạo nhân lực và đổi mới thiết kế mẫu mã:

• Hiệp hội Làng nghề Việt Nam chủ trì thành lập 5 trung tâm thiết kế mẫu mã chuyên nghiệp tại Hà Nội, Thừa Thiên Huế, TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương và Đồng Nai trước năm 2016.
• Tổ chức bồi dưỡng định kỳ kỹ năng tiếp cận xu hướng tiêu dùng thế giới cho 100% thợ cả và nghệ nhân, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ sản phẩm có mẫu mã độc quyền lên 40% vào năm 2020.

Thứ tư, xúc tiến thương mại quốc tế và phát triển thương hiệu tập thể:

• Cục Xúc tiến Thương mại (Bộ Công Thương) chủ trì xây dựng thương hiệu quốc gia cho sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam, vận hành sàn thương mại điện tử chuyên ngành vào năm 2015.
• Tăng cường tham gia các hội chợ quốc tế lớn tại New York, Frankfurt và Tokyo, hướng tới mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu toàn ngành cán mốc 2,5 đến 3 tỷ USD vào năm 2020 với tốc độ tăng trưởng ổn định 15%/năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp căn cứ khoa học cho Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn trong việc xây dựng quy hoạch phát triển làng nghề tiểu thủ công nghiệp và hoàn thiện khung chính sách hỗ trợ xuất khẩu.
• Doanh nghiệp xuất nhập khẩu và hợp tác xã làng nghề: Cung cấp bức tranh phân tích thị hiếu tiêu dùng tại 163 quốc gia, giúp các đơn vị chủ động lựa chọn phương thức thanh toán an toàn (L/C, nhờ thu kèm chứng từ), hạn chế rủi ro thương mại và định hình chiến lược sản phẩm phù hợp cho thị trường Mỹ, EU và Nhật Bản.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học khối ngành Kinh tế: Tài liệu tham khảo hữu ích về phương pháp luận đánh giá năng lực cạnh tranh sản phẩm theo mô hình Michael Porter và ma trận SWOT, ứng dụng vào phân tích các ngành hàng xuất khẩu có tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa cao từ 95% đến 97%.
• Các hiệp hội ngành nghề và tổ chức xúc tiến thương mại: Hướng dẫn định hướng xây dựng các chương trình giao thương, tổ chức cụm liên kết sản xuất và xúc tiến quảng bá di sản làng nghề gắn liền với hoạt động du lịch văn hóa.

Câu hỏi thường gặp

Hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam có ưu thế nổi bật nào về giá trị gia tăng so với các mặt hàng xuất khẩu khác?

Hàng thủ công mỹ nghệ được sản xuất chủ yếu từ nguồn nguyên liệu tự nhiên có sẵn trong nước như đất sét, tre, mây, cói và phế phẩm nông nghiệp, trong đó vật tư nhập khẩu chỉ chiếm 3% đến 5%. Nhờ đó, tỷ lệ ngoại tệ thực thu đạt từ 95% đến 97% giá trị xuất khẩu, cao vượt trội so với mức 5% đến 20% của ngành dệt may, giày dép hay điện tử.

Đâu là thị trường xuất khẩu lớn nhất của hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam giai đoạn 2006 - 2010?

Xét theo khối liên minh, EU là thị trường lớn nhất chiếm tới 30% tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2010 với các thị trường tiêu thụ mạnh như Đức (25,4 triệu USD) và Anh (17,64 triệu USD). Xét theo từng quốc gia đơn lẻ, Nhật Bản là bạn hàng xuất khẩu số một của Việt Nam, chiếm gần 15% tổng kim ngạch toàn ngành trong năm 2009.

Vì sao năng lực cạnh tranh của thủ công mỹ nghệ Việt Nam lại xếp thứ 11/12 quốc gia châu Á theo WEF?

Nguyên nhân là do quy mô sản xuất còn manh mún, phân tán tại hơn 2.000 làng nghề, dẫn tới năng suất lao động thấp và chất lượng không đồng đều. Gần 60% sản phẩm xuất khẩu ở dạng thô hoặc sơ chế, mẫu mã chậm cải tiến, thiếu thương hiệu riêng và chi phí trung gian cao làm giảm sức cạnh tranh trước Trung Quốc và Thái Lan.

Ba nhóm mặt hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu chủ lực của Việt Nam gồm những nhóm hàng nào?

Ba nhóm hàng dẫn đầu kim ngạch là gốm sứ mỹ nghệ (chiếm trên 30% kim ngạch toàn ngành, đạt 192,7 triệu USD năm 2010), mây tre đan - thảm - sơn mài (đạt 219,1 triệu USD năm 2010), và đồ gỗ mỹ nghệ gia dụng (đạt 184,03 triệu USD năm 2010). Đây là các nhóm hàng có nguồn nguyên liệu dồi dào và kỹ thuật chế tác điêu luyện.

Việt Nam có thể học hỏi bài học kinh nghiệm quốc tế nào để nâng cao sức cạnh tranh của ngành thủ công mỹ nghệ?

Việt Nam cần kết hợp kỹ thuật thủ công với công nghệ hiện đại như Thái Lan (nâng cấp 93 xí nghiệp gốm sứ), xây dựng chính sách đãi ngộ thợ cả và trung tâm dạy nghề bài bản như Ấn Độ (450 trung tâm), cùng việc ứng dụng sàn thương mại điện tử và kết nối mạng lưới kiều bào như kinh nghiệm của Trung Quốc.

Kết luận

• Khẳng định vị thế chiến lược của ngành thủ công mỹ nghệ với tỷ lệ ngoại tệ thực thu đạt 95% - 97% và mức tăng trưởng kim ngạch ấn tượng từ 630,4 triệu USD năm 2006 lên 1,5 tỷ USD năm 2010.
• Hệ thống hóa toàn diện khung lý thuyết năng lực cạnh tranh và vận dụng thành công ma trận SWOT để làm rõ điểm nghẽn tại hơn 2.000 làng nghề trên cả nước.
• Nhận diện cơ cấu xuất khẩu với ba nhóm trụ cột gồm gốm sứ (192,7 triệu USD), mây tre đan (219,1 triệu USD) và đồ gỗ mỹ nghệ (184,03 triệu USD) trên 163 thị trường quốc tế.
• Đúc kết bốn bài học kinh nghiệm thực tiễn từ Trung Quốc, Thái Lan, Ấn Độ và Indonesia trong việc kết hợp công nghệ hiện đại với đào tạo nghệ nhân truyền thống.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện chính sách thuế, quy hoạch vùng nguyên liệu đến xúc tiến thương hiệu quốc gia hướng tới mục tiêu 2,5 - 3 tỷ USD vào năm 2020.

Luận văn đóng góp những luận cứ khoa học và thực tiễn vững chắc cho chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh ngành hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam trong thời kỳ hội nhập sâu rộng. Quý độc giả, các nhà quản lý và doanh nghiệp quan tâm có thể khai thác chi tiết các mô hình phân tích trong công trình này để triển khai những giải pháp phát triển bền vững cho ngành hàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn được chia thành ba chương như sau: Ch-¬ng 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về năng lực cạnh tranh. Ch-¬ng 2: Đánh giá năng lực cạnh tranh hàng TCMN xuất khẩu của Việt Nam giai đoạn 2006 – 2010. Ch-¬ng 3: Một số giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành TCMN Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế thời gian tới. 6 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH 1.

Khái niệm về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh 1. Khái niệm về cạnh tranh Cạnh tranh là một thuật ngữ với nghĩa chủ yếu là phản ánh sự đấu tranh, ganh đua, thi đua giữa các đối tượng cùng loại, đồng giá trị nhằm đạt được những ưu thế, những lợi ích theo mục tiêu xác định. Trong kinh tế, khái niệm cạnh tranh có thể được hiểu là sự ganh đua giữa các nhà doanh nghiệp trong việc giành một nhân tố sản xuất hoặc khách hàng nhằm nâng cao vị thế của mình trên thị trường. Cạnh tranh sẽ đem lại lợi ích cho người này và thiệt hại cho người khác, song xét dưới góc độ lợi ích toàn xã hội, cạnh tranh hợp pháp (hay lành mạnh) luôn có tác động tích cực (chất lượng tốt hơn, giá rẻ hơn, dịch vụ tốt hơn…) Trong quan hệ kinh tế, cạnh tranh là sự đấu tranh giữa các chủ thể trong việc thực hiện sản phẩm, dịch vụ nhằm chiếm lĩnh thị trường ở mức cao nhất, giành điều kiện tiêu thụ ở mức có lợi nhất để tối đa hóa lợi nhuận.

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, khái niệm cạnh tranh được hiểu như một cuộc ganh đua giữa hai hay nhiều cá nhân hoặc tổ chức để giành thị phần trên thị trường (kể cả thị trường bán lẫn thị trường mua). Cạnh tranh là một xu hướng tất yếu trong nền kinh tế thị trường. Hiện tượng cạnh tranh xuất hiện đồng thời với sự ra đời và phát triển của nền sản xuất hàng hóa. Cạnh tranh là động lực thúc đẩy sản xuất phát triển.

Trong nền kinh tế hàng hóa, quy luật giá trị là quy luật kinh tế cơ bản và cạnh tranh lấy quy luật giá trị làm tiền đề. Tác động của quy luật giá trị trong việc kích thích sự phát triển của lực lượng sản xuất, đào thải cái lạc hậu dựa trên cơ sở công bằng – đó là sự trao đổi ngang giá. Trong điều kiện đó, muốn có nhiều lợi nhuận các chủ thể kinh tế phải đua nhau đổi mới khâu tổ chức quản lý (sản xuất, lưu 7 thông phân phối), đua nhau cải tiến kỹ thuật, áp dụng những thành tựu khoa học kỹ thuật mới vào sản xuất để nâng cao năng suất lao động, giảm chi phí lao động cá biệt nhằm thu lợi nhuận cao hơn các chủ thể kinh tế khác. Có thể nói, để thắng được trong cạnh tranh, chiếm lĩnh được thị phần buộc các quốc gia, các doanh nghiệp, các ngành sản xuất sản phẩm phải nâng cao được năng lực cạnh tranh của mình.

Khái niệm về năng lực cạnh tranh, các cấp độ cạnh tranh Năng lực cạnh tranh được phân biệt ở ba cấp độ, bao gồm năng lực cạnh tranh quốc gia; năng lực cạnh tranh doanh nghiệp; năng lực cạnh tranh của sản phẩm, dịch vụ. - Năng lực cạnh tranh quốc gia là một khái niệm phức hợp, được định nghĩa là năng lực của một nền kinh tế đạt được tăng trưởng bền vững, thu hút được đầu tư, bảo đảm ổn định kinh tế, xã hội, nâng cao đời sống của người dân, chủ yếu nhờ khả năng nâng cấp công nghệ hoặc bằng cách tự sáng tạo hoặc tiếp thu nhanh chóng và tích cực công nghệ từ nước khác. Diễn đàn kinh tế thế giới (WEF) cho rằng, tính cạnh tranh của một quốc gia là “năng lực của nền kinh tế nhằm đạt và duy trì được mức tăng trưởng cao” trên cơ sở các chính sách, thể chế vững bền tương đối và các đặc trưng kinh tế khác. Theo WEF, khuôn khổ nội dung xác định tính cạnh tranh tổng thể của nền kinh tế bao gồm tám nhóm nhân tố: độ mở cửa, chính phủ, tài chính, kết cấu hạ tầng, công nghệ, quản trị, lao động và thể chế.

Chỉ số chung đánh giá thứ hạng cạnh tranh của các quốc gia được tính theo tỷ trọng của tám nhóm nhân tố trên. Mỗi nhóm nhân tố lại được xem xét dựa trên các tiểu nhóm nhân tố. Tất cả có khoảng 250 chỉ số định tính và định lượng được sử dụng để đánh giá tính cạnh tranh của quốc gia. Tuy không được nhìn nhận riêng và thật đầy đủ trong quan niệm của WEF, song sự ổn định kinh tế vĩ mô cũng là một nhóm quan trọng đảm bảo sự tăng trưởng kinh tế bền vững.

Các chỉ số quan trọng nhất được dùng để đánh giá sự ổn định kinh tế vĩ mô là lạm phát, lãi suất, tỷ giá hối đoái, thâm hụt tài chính và thâm hụt cán cân thanh toán quốc tế. 8 Kể từ giữa những năm 1980, cuộc cách mạng về công nghệ thông tin (IT) và những bước đột phá trong một loạt lĩnh vực như công nghệ gen, y học, năng lượng, vật liệu mới, đang đẩy nhanh quá trình chuyển đổi từ kỷ nguyên công nghiệp sang kỷ nguyên của kinh tế tri thức. Ngày nay, lợi thế cạnh tranh truyền thống dựa trên tài nguyên thiên nhiên và chi phí lao động thấp, tuy còn có giá trị, song mới chỉ là điểm khởi đầu; còn tri thức và kỹ năng mới là nhân tố then chốt đảm bảo tính cạnh tranh cao. - Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là khả năng vượt qua các đối thủ cạnh tranh để duy trì và phát triển bản thân doanh nghiệp.

Thông thường, người ta đánh giá khả năng này thông qua các yếu tố nội tại của doanh nghiệp như: quy mô, khả năng tham gia cạnh tranh và rút khỏi thị trường, sản phẩm, năng lực quản lý, năng suất lao động, trình độ công nghệ và lao động. Tuy nhiên, những khả năng này lại bị tác động bởi nhiều yếu tố bên ngoài như Nhà nước và các thể chế trung gian. Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được đo bằng khả năng duy trì và mở rộng thị phần, thu lợi nhuận của doanh nghiệp trong môi trường cạnh tranh trong và ngoài nước. Một doanh nghiệp có thể kinh doanh một hay nhiều sản phẩm hàng hoá hoặc dịch vụ, vì vậy người ta còn phân biệt năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp với năng lực cạnh tranh của sản phẩm, dịch vụ.

- Năng lực cạnh tranh sản phẩm là sự vượt trội của nó về các tiêu chí so với sản phẩm cùng loại do các đối thủ khác cung cấp trên cùng một thị trường. Điều đó cho thấy, việc xác định sản phẩm có năng lực cạnh tranh hay không trên thị trường là xác định mức độ tin cậy của người tiêu dùng đối với sản phẩm về số lượng, chất lượng, bao bì, mẫu mã, về giá cả, đổi mới công nghệ, dịch vụ sau bán hàng so với sản phẩm cùng loại mà các đối thủ khác cung cấp trên cùng một thị trường. Năng lực cạnh tranh ở ba cấp độ đó có mối quan hệ qua lại mật thiết với nhau, tạo điều kiện cho nhau, chế định và phụ thuộc lẫn nhau. Một nền kinh tế có năng lực cạnh tranh quốc gia cao phải có nhiều doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh cao, ngược lại để tạo điều kiện cho doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh, các điều kiện, tiền đề kinh doanh của nền kinh tế phải thuận lợi để các doanh nghiệp 9 kinh doanh có hiệu quả.

Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thể hiện qua chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp, đồng thời thể hiện thông qua năng lực cạnh tranh của các sản phẩm, dịch vụ mà doanh nghiệp sản xuất hoặc kinh doanh. Ngược lại, năng lực cạnh tranh của sản phẩm và dịch vụ phụ thuộc vào năng lực cạnh tranh quốc gia và năng lực tổ chức quản lý của doanh nghiệp. Năng lực cạnh tranh của sản phẩm Trong môi trường cạnh tranh, từng chủ thể kinh tế thể hiện vị thế của mình so với các chủ thể khác. Vị thế đó dựa trên những ưu thế nhất định về các điều kiện sản xuất và tiêu thụ hàng hoá.

Năng lực cạnh tranh (hay sức cạnh tranh, khả năng cạnh tranh) đều phản ánh vị thế cạnh tranh của các chủ thể kinh tế. Vị thế đó là những điều kiện để các chủ thể kinh tế tham gia vào hoạt động cạnh tranh. Một chủ thể có sức cạnh tranh cao là chủ thể có lợi thế, biết tạo ra những lợi thế để thu được lợi nhuận cao hơn so với các chủ thể khác. Năng lực cạnh tranh của sản phẩm, dịch vụ được đo bằng thị phần của sản phẩm hay dịch vụ đó trên thị trường.

Một sản phẩm, dịch vụ được coi là có năng lực cạnh tranh cao khi giá thành sản xuất thấp, quy mô cung ứng, tính độc đáo của sản phẩm và dịch vụ được người tiêu dùng chấp nhận thể hiện ở thị phần của sản phẩm đó trên thị trường vượt trội so với các sản phẩm tương ứng của các đối thủ cạnh tranh. Cùng với quá trình phát triển và tăng trưởng của nền kinh tế thì các quan hệ thương mại cũng phát triển, theo đó diễn ra sự mở rộng thị trường trao đổi hàng hóa. Sự mở rộng trao đổi thương mại tác động ngược trở lại sản xuất của mỗi nước theo cả hai chiều: Kích thích gia tăng khối lượng sản phẩm một số hàng hóa được thị trường chấp nhận (được người mua trả giá) và hạn chế sản xuất những mặt hàng mà thị trường không chấp nhận (người mua không trả giá). Như vậy, mỗi sản phẩm do từng nhà sản xuất đưa ra thị trường sẽ được người tiêu dùng phản ứng với mức độ cao thấp khác nhau.

Sự phản ứng của người tiêu dùng thể hiện ở việc mua hay không mua sản phẩm đó. Đây là biểu hiện tổng quát cuối cùng về sức cạnh tranh 10 của sản phẩm đó. Nói cách khác, cạnh tranh giữa các sản phẩm trên cùng một thị trường là quá trình thể hiện khả năng hấp dẫn người tiêu dùng của các sản phẩm đối với khách hàng trên cùng một thị trường cụ thể và trong một thời gian nhất định. Năng lực cạnh tranh của một sản phẩm có thể gắn với một doanh nghiệp, một quốc gia cụ thể hoặc xét chung cho tất cả các quốc gia, các doanh nghiệp.

Đối với một doanh nghiệp hoặc một ngành, một sản phẩm, năng lực cạnh tranh gắn với mục tiêu duy trì sự tồn tại và thu được lợi nhuận trên thị trường và nó được thể hiện bằng lợi thế cạnh tranh của sản phẩm.