MỞ ĐẦU Phần này nhằm làm sáng tỏ cơ sở khoa học của việc lựa chọn đề tài nghiên cứu và định hướng thực hiện nghiên cứu, bao gồm: xác định đề tài nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu; đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu; những đóng góp, cùng tính mới của nghiên cứu và kết cấu các nội dung chính của luận án. Xác định đề tài nghiên cứu Về phương diện lý thuyết, theo Bowen và Wiersema; Rouse và Daellenbach, lợi thế cạnh tranh có tầm quan trọng đặc biệt cho việc nghiên cứu, thực hành và giảng dạy chiến lược. Barney và Grant cho rằng, lợi thế cạnh tranh đã tạo ra một khối lượng lớn sản phẩm học thuật về cả lý thuyết lẫn thực nghiệm và được chấp nhận một cách phổ biến trong khoa học quản lý chiến lược [78]. Về phương diện thực tiễn, theo Michael E.
Porter1 ở phạm vi doanh nghiệp: “Trong thị trường cạnh tranh, lợi thế cạnh tranh nằm ở vị trí trung tâm trong thành tích hoạt động của doanh nghiệp, đặc biệt trong thời đại ngày nay khi tốc độ tăng trưởng trở nên chậm lại, các đối thủ cạnh tranh trong và ngoài nước không bao giờ cảm thấy “miếng bánh” cho họ là đủ, thì tầm quan trọng của lợi thế cạnh tranh lại càng trở nên lớn hơn bao giờ hết” [27, tr. Còn ở phạm vi quốc gia: “Mỗi quốc gia luôn có cơ hội để vươn lên thịnh vượng dù kém về tài nguyên, nguồn lực lao động hay vốn liếng. Miễn sao doanh nghiệp của quốc gia đó phải có được sức cạnh tranh. Sự giàu có không hề là một đảm bảo vĩnh viễn, nếu không duy trì được lợi thế cạnh tranh, tăng được năng suất thì duy trì mức tiền lương và thu nhập quốc gia còn khó, huống chi là tăng trưởng” 2.
Vì thế, lợi thế cạnh tranh là cơ sở giải thích nguồn gốc sự giàu có của một quốc gia [28, tr. Chính vì vậy, đề tài lợi thế cạnh tranh đã nhận được sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu lẫn giới kinh doanh và gây ra những tranh luận vừa sôi nổi, hào hứng, vừa gay gắt, quyết liệt giữa các trường phái cạnh tranh trên cả bình diện lý thuyết cũng như thực tiễn. Tuy nhiên, cho đến nay, các lý thuyết và các nghiên cứu về cạnh tranh nói chung và lợi thế cạnh tranh nói riêng dường như vẫn chưa tìm được tiếng nói chung 3. Poreter là giáo sư đại học Harvard, cố vấn cấp cao của Chính phủ Mỹ và nhiều quốc gia, nhiều tập đoàn và công ty lớn trên thế giới.
2 Ghi nhận từ Hội thảo “Cạnh tranh toàn cầu và lợi thế cạnh tranh của Việt Nam” tại Pace Education Central, TP. 3 Được phân tích và đánh giá trong luận án này trên các trang 15, 16, 17, 26, 27,29, 30. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 17 thế, nhu cầu nghiên cứu để hoàn thiện cũng như chọn lọc và ứng dụng các lý thuyết lợi thế cạnh tranh vào những hoàn cảnh cụ thể vẫn là chủ đề có tính cấp thiết ngay ở cả bình diện quốc tế. Tại Việt Nam, nền kinh tế chính thức được vận hành theo cơ chế thị trường muộn hơn so với thế giới (tháng12 năm 1986)4.
Bởi vậy, việc tiếp nhận, nghiên cứu và đặc biệt là việc ứng dụng các lý thuyết cạnh tranh từ vĩ mô đến doanh nghiệp diễn ra chậm và chủ yếu mới dừng lại ở góc độ tổng kết các lý thuyết, các nghiên cứu của nước ngoài và kinh nghiệm thực tiễn. Trong số đó, các nghiên cứu điển hình có thể kể đến bao gồm: - “Những giải pháp chủ yếu nhằm tăng lợi thế cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam trong điều kiện hội nhập hóa” của Vũ Thị Tình (2003). - “Cạnh tranh kinh tế: Lợi thế cạnh tranh quốc gia và chiến lược cạnh tranh của công ty” của Trần Văn Tùng (2004). - “Thị trường, chiến lược và cơ cấu: Cạnh tranh về giá trị gia tăng, định vị và phát triển doanh nghiệp” của Tôn Thất Nguyễn Thiêm (2004).
- “Nâng cao sức cạnh tranh của các doanh nghiệp thương mại Việt Nam trong hội nhập kinh tế thế giới ” của Nguyễn Vĩnh Thanh (2005). - “Nâng cao sức cạnh tranh của các doanh nghiệp trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế” của Vũ Trọng Lâm (2006). - “Năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp trong điều kiện toàn cầu hóa” của Trần Sửu (2006). - “6 Sigma chiến lược đối với các nhà vô địch: Chìa khóa dẫn đến lợi thế cạnh tranh bền vững” của Đặng Kim Cương (2007).
- “Nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay” của Nguyễn Hữu Thắng (2008). Trong khi đó, các nghiên cứu có tính khám phá, xây dựng mô hình và kiểm định lý thuyết đặt cơ sở cho việc triển khai các nghiên cứu ứng dụng còn rất hạn chế. Trong đó, “Nghiên cứu năng lực cạnh tranh động của các doanh nghiệp trên địa bàn TP. HCM” của Nguyễn Đình Thọ và Nguyễn Thị Mai Trang (2008), với hướng tiếp cận từ phía doanh nghiệp đã xác định được các yếu chính tạo nên năng lực cạnh tranh động và do đó quyết định lợi thế cạnh tranh bền vững cho các doanh nghiệp trên địa bàn TP.
HCM bao gồm: 4 Kể từ Đại hội Đàng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI, tháng 12/1986. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 18 năng lực marketing, định hướng kinh doanh, năng lực sáng tạo và định hướng học hỏi [36]. Tuy nhiên, đây là một nghiên cứu mang tính hàn lâm, nên không đi sâu vào các giải pháp nâng cao lợi thế cạnh tranh cho các doanh nghiệp. Đối với lĩnh vực dịch vụ kinh doanh bán lẻ, tuy quy mô thị trường Việt Nam nhỏ hơn nhiều so với các nền kinh tế đang phát triển khác tại châu Á, nhưng đổi lại Việt Nam có những yếu tố căn bản cho sự phát triển nhanh như: qui mô dân số đông5, cơ cấu dân số trẻ, tốc độ tăng trưởng kinh tế được duy trì ở mức khá cao liên tục trong nhiều năm cùng đời sống người dân không ngừng được cải thiện, vv.
Theo kết quả khảo sát của Công ty nghiên cứu thị trường RNCOS (Mỹ) công bố 28/8/2009, doanh thu bán lẻ của Việt Nam tăng từ 23,7 tỷ USD năm 2006 lên gần 39 tỷ USD năm 2008 và dự báo đến năm 2012 sẽ vượt 85 tỉ USD, đồng thời Việt Nam được đánh giá là điểm hấp dẫn của các công ty bán lẻ đa quốc gia [40]. Trong khi đó, theo công bố của Tổng cục Thống kê, tổng mức bán lẻ hàng hóa, dịch vụ của các hình thức phân phối hiện đại còn chiếm một tỉ lệ rất khiêm tốn (năm 2009 là 18,6% và năm 2010 là 20%) [39]. Tỉ lệ này tính cho TP. HCM, trung tâm kinh tế - thương mại lớn nhất của cả nước, có hệ thống kênh phân phối hiện đại đạt trình độ phát triển cao hơn các địa phương khác, năm 2010 là 32,7%, trong đó siêu thị chiếm tỉ trọng 62,6%, tức bằng 20,5% tổng doanh số bán lẻ của TP.
Điều này cho thấy tiềm năng để phát triển kinh doanh siêu thị tại TP. HCM trong những năm tới là rất lớn. Tuy nhiên, dựa vào cơ sở nào để nâng cao lợi thế cạnh tranh - điều kiện cần và đủ để phát triển các siêu thị tại TP. HCM trong những năm tới dường như không dễ tìm được lời giải cho các nhà hoạch định chính sách và kinh doanh siêu thị.
Vì, cho đến thời điểm hiện tại, mặc dù đã có khá nhiều nghiên cứu liên quan đến lợi thế cạnh tranh của siêu thị và các siêu thị tại TP. HCM như: - “Phát triển hệ thống phân phối hàng hóa ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế” của Lê Trịnh Minh Châu và các đồng tác giả (2004); - “Kinh nghiệm phát triển hệ thống siêu thị và chuỗi siêu thị Co.opmart” của Nguyễn Ngọc Hòa (2004); - “Hệ thống siêu thị trên địa bàn TP. HCM - Hiện trạng và giải pháp” của Trần Văn Bích và các tác giả - Viện nghiên cứu Kinh tế và Phát triển TP. HCM (2005); 5 Đến thời điểm 01/4/2009 dân số Việt Nam là 86,2 triệu người đứng thứ 13 thế giới, thứ 5 châu Á.
6 Tổng hợp số liệu do Vụ thị trường trong nước và Sở Công Thương TP. HCM cung cấp. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 19 - “Siêu thị - Phương thức kinh doanh bán lẻ hiện đại” của Nguyễn Thị Nhiều - Viện nghiên cứu Bộ Thương mại (2006); - “Giải pháp phát triển siêu thị ở TP. HCM đến năm 2010 và tầm nhìn đến năm 2020” của Nguyễn Văn Tiến - Luận án tiến sĩ (2006); - Phát triển thương mại bán lẻ trên địa bàn TP.
HCM đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế” của Nguyễn Đông Phong và các tác giả (2010); - “Đề án phát triển thương mại trong nước đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020” của Bộ Thương mại (2007); - “Qui hoạch Định hướng phát triển chợ - siêu thị - trung tâm thương mại trên địa bàn TP. HCM từ năm 2009 - 2015” của UBND TP. HCM (2009); - “Đề án phát triển hệ thống phân phối bán buôn, bán lẻ trên địa bàn TP. HCM đến năm 2015, tầm nhìn đến năm 2020” của UBND.
HCM (2009); một số nghiên cứu khác là luận văn thạc sĩ, đề tài nghiên cứu khoa học của sinh viên và các bài báo khoa học. Song, nhìn chung các nghiên cứu này đều tiếp cận từ phía doanh nghiệp (hướng tiếp cận truyền thống và gần đây theo nhiều nhà nghiên cứu là có những hạn chế nhất định7), nhưng quan trọng hơn là thiếu chuyên sâu vào lợi thế cạnh tranh hoặc chưa đi sâu khám phá, xây dựng và kiểm định mô hình các yếu tố quyết định lợi thế cạnh tranh cho các siêu thị nên độ tin cậy là chưa thể xác định được. Bởi thế, tác giả cho rằng thực hiện đề tài: “Nâng cao lợi thế cạnh tranh cho các siêu thị tại TP. HCM giai đoạn 2011 - 2020”, với hướng tiếp cận từ phía khách hàng (khuynh hướng tiếp cận phổ biến hiện nay8) nhằm xây dựng cơ sở khoa học nâng cao lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp - nghiên cứu trường hợp các siêu thị tại TP.
HCM là vấn đề có tính cấp thiết cả về phương diện lý thuyết lẫn thực tiễn. Mục tiêu nghiên cứu của luận án Từ quan điểm của Porter: “Tựu chung lại có hai loại lợi thế cạnh tranh mà doanh nghiệp có thể sở hữu là chi phí phí thấp và khác biệt hóa”, trong đó, vị thế chi phí cũng như sự độc nhất của doanh nghiệp được quyết định bởi các yếu tố tác động đến chi phí và sự độc nhất [27, tr.