CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. SƠ LƯỢC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM 1. Trên thế giới Trên thế giới, giáo dục mang tính tích cực luôn được chú trọng. Nhiều nhà giáo dục đã đề cập đến tầm quan trọng của vấn đề này và đưa ra nhiều biện pháp khác nhau để phát huy tính tích cực của người học.
Khổng Tử (551- 479 TCN), nhà tư tưởng, nhà triết học xã hội nổi tiếng người Trung Hoa đã đưa ra hệ thống các phương pháp giáo dục, phát huy tính năng động, tích cực và sáng tạo của người học. Theo ông, phương pháp chân chính của dạy học là khải phát (gợi mở). Ông xem trọng việc tự học, tự luyện, tự tu thân, kết hợp học với thực hành, phát triển hứng thú, động cơ, ý chí của người học. Socrates (469-339 TCN), một triết gia Hy Lạp cổ đại, ông thường dùng PP trao đổi, gợi mở để người học tự đi đến kết luận.
Ông xem một trong những phương thức quan trọng nhất trong giáo dục là thảo luận. Ông luôn khuyến khích mọi người khám phá, học hỏi để tìm ra chân lý và tiếp cận với tri thức. Aristotle (384–322 TCN), nhà triết học và bác học nổi tiếng thời Hy Lạp cổ đại, phương pháp của ông là vừa giảng dạy kết hợp với quan sát, bàn luận và học hỏi từ những quan sát đó. Cách giảng dạy của Aristotle rất thực tế và đa dạng.
Jean Jacques Rousseau (1712-1778), một nhà tư tưởng vĩ đại, nhà Khai sáng lỗi lạc của Triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII. Với tư cách nhà giáo dục học, ông đã đề xuất xây dựng một hệ thống giáo dục mới lấy việc đào tạo những công dân tích cực, biết quý trọng lao động làm mục tiêu chính. Ở các nước phương Tây, phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa người học xuất hiện từ đầu thế kỷ XX và phát triển mạnh từ nửa sau của thế kỷ, có ảnh hưởng sâu rộng tới các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Đó là cách 11 thức dạy học theo lối phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học.
Phương pháp dạy học tích cực (PPDHTC) hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào với xu hướng giảng dạy “lấy người học làm trung tâm”, tính tích cực trong học tập của học sinh càng được quan tâm, nghiên cứu nhiều hơn.khi nghiên cứu về tính tích cực đã cho rằng: Dựa trên quan điểm cá nhân luôn hoạt động, không có hoạt động thì cá nhân không tồn tại trong môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh mình. Chỉ có trong hoạt động thì tính tích cực, tâm lý, ý thức của con người mới bộc lộ, nảy sinh, hình thành và phát triển. Các nhà tâm lý học, giáo dục học của Liên Xô như: L.đã dựa vào tư tưởng trên để nghiên cứu bản chất và phân loại tính tích cực nhận thức, mối quan hệ giữa tính tích cực và tính độc lập nhận thức. Tại Châu Âu vào thế kỷ XVII, lý luận giáo dục của J.Comenxki đã bao hàm tư tưởng nhấn mạnh vai trò tích cực của người học, xem người học là chủ thể của quá trình dạy học.Usinxki (1824-71), nhà giáo dục người Nga đã đề cập đến tính tích cực độc lập trong quá trình dạy học như là ”cơ sở vững chắc cho mọi sự học tập có hiệu quả”.
Nhà giáo dục Đức A.Đixtervec đã khởi xướng phương pháp giáo dục tích cực từ năm 1956. Ông đã hết sức nhấn mạnh đến sự phát triển tính tích cực nhận thức của người học. Ông thiên về phương pháp “dạy học” hơn là “thông báo”. Đến những năm 70 của thế kỷ XX, I.Kharlamop đã nghiên cứu sâu sắc hơn và hệ thống lại các phương pháp giáo dục tích cực của nền giáo dục Xô Viết trong cuốn sách “Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào?”.
Các tư tưởng dạy học nêu trên đã góp phần đặt nền móng cho các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của người học. Nhiều nhà giáo dục đã đề cập 12 đến việc phát huy tính tích cực nhận thức cho học sinh dưới nhiều góc độ khác nhau. Ngày nay, ở nhiều nước trên thế giới, người ta đã thay đổi cách dạy và cách học. “Teachers open the door, you enter by yourself”.
Câu thành ngữ này cho thấy quan điểm về vai trò của GV và HS trong việc học: GV có thể giới thiệu cho HS kiến thức, HS phải áp dụng kiến thức cho bản thân mình. Người giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn. Người học phải tích cực tham gia vào các hoạt động học tập, phải tự tìm kiếm tài liệu ở thư viện hoặc trên Internet, phải tham quan triển lãm hoặc đi thực tế…để tự trải nghiệm và học tập. Các PPDH tích cực này đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến các nước khác trên thế giới và Việt Nam cũng đang trên đường thay đổi PP dạy và học của mình.
Trong nước Ở Việt Nam, vấn đề phát huy tính tích cực của người học hay dạy và học theo xu hướng lấy người học làm trung tâm đã và đang rất được quan tâm. Về mặt lý luận, các công trình nghiên cứu về PPDH tích cực của các nhà nghiên cứu, nhà giáo dục tập trung vào các hướng: - Dạy học lấy học sinh làm trung tâm. - Dạy học theo định hướng tích cực hóa người học. - Đổi mới phương pháp dạy học.
Các công trình nghiên cứu đã được công bố rộng rãi như: - Nguyễn Kỳ (1994), Phương pháp giáo dục tích cực, NXB GDHN. - Đặng Thành Hưng, Nguyễn Kim Cúc (1994), Các biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh trong giờ lên lớp. - Đặng Văn Đức, Lê Khánh Bằng (1995), Dạy học lấy học sinh làm trung tâm. - Nguyễn Cảnh Toàn (2002), Học và dạy cách học, NXB ĐHSP.
- Đặng Thành Hưng (2004), Thiết kế phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa, Tạp chí giáo dục số 102, Hà Nội. 13 - Vũ Hồng Tiến (2007), Một số phương pháp dạy học tích cực. - Trần Bá Hoành (2010), Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách giáo khoa, NXB ĐHSP. Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của giáo dục, vấn đề về phương pháp giảng dạy ngoại ngữ cũng rất được quan tâm.
Ngoại ngữ có vai trò và vị trí quan trọng trong sự nghiệp giáo dục đào tạo và trong sự phát triển của đất nước. Nói chung, không những vì biết ngoại ngữ là yêu cầu tất yếu của lao động có kỹ thuật cao nhằm đáp ứng các quy trình công nghệ thường xuyên được đổi mới, mà biết ngoại ngữ còn là một năng lực cần thiết đối với người Việt Nam hiện đại. Trong đó, Tiếng Anh được xem là ngôn ngữ toàn cầu (David Crystal, English as a global language, 1997), là ngôn ngữ chính thức của các thế vận hội và các cuộc thi hoa hậu uy tín trên Thế giới. Và tiếng Anh cũng được xem là ngôn ngữ trong văn hóa thế hệ trẻ quốc tế.
Trước nhu cầu to lớn đó, các hội thảo trong và ngoài nước đã được tiến hành để nâng cao phương pháp giảng dạy Tiếng Anh. Trong những năm gần đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã yêu cầu các cơ sở Giáo dục và Đào tạo chuyển đổi mục tiêu, giáo trình, nội dung chương trình, phương pháp… theo hướng giảng dạy tích cực và theo hướng lấy người học làm trung tâm. Không phải chỉ giảng những kiến thức mà thầy sẵn có, mà phải giảng những kiến thức, kỹ năng học sinh cần phải có để đáp ứng được các nhu cầu của các ngành nghề trong xã hội. Các đề tài nghiên cứu về phương pháp giảng dạy gần đây đã được thực hiện như: - “Tổ chức dạy học môn Công nghệ 10 theo hướng tích cực hóa học sinh tại các trường THPT thuộc TP.
HCM” - Liêu Thị Hồng Loan - Luận văn thạc sĩ năm 2012. Đề tài tìm ra những nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng giảng dạy Công nghệ 10 tại các trường THPT thuộc thành phố Hồ Chí Minh. Từ đó, tác giả đề xuất giải pháp đổi mới về PPDH (tổ chức dạy học theo nhóm, thảo luận kết hợp nêu và giải quyết vấn đề) và vận dụng chúng vào thực tiễn nhằm giúp học sinh tự lực sáng tạo quá trình lĩnh hội kiến thức. 14 - “Vận dụng phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy học môn Giáo dục học ở trường Cao đẳng sư phạm Ngô Gia Tự - Bắc Giang” - Nguyễn Văn Việt - 2009.
Đề tài đã sử dụng kết hợp 2 phương pháp dạy học tích cực (PP động não và thảo luận) để phát huy tính tích cực của người học trong dạy học môn Giáo dục học ở trường Cao Đẳng Sư phạm Ngô Gia Tự- Bắc Giang. - “Nâng cao chất lượng dạy học môn Tiếng Anh chuyên ngành tại Trường Cao đẳng Sư Phạm Vĩnh Long theo hướng tích cực hóa người học”–Vũ Thị Bích Thủy – Luận văn Thạc sĩ năm 2009. Khi nghiên cứu giải pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Tiếng Anh chuyên ngành tại Trường Cao đẳng Sư Phạm Vĩnh Long theo hướng tích cực hóa người học, tác giả đã đề ra phương pháp dạy học mới nhằm giúp người học tích cực tham gia học tập để đạt kết quả tốt tốt hơn, góp phần nâng cao chất lượng dạy học. - “Nâng cao chất lượng dạy học theo hướng tích cực hóa người học môn Anh văn chuyên ngành kinh tế tại Trường Cao đẳng nghề An Giang” - Nguyễn Lộc Thủy Tiên - Luận văn thạc sĩ năm 2012.
Khi nghiên cứu các giải pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Tiếng Anh chuyên ngành tại Trường Cao đẳng nghề An Giang theo định hướng tích cực hóa người học, tác giả đã nghiên cứu và thực nghiệm 2 PPDH là PP hoạt động theo nhóm và Kỹ thuật bản đồ tư duy. Các PP này giúp người học tích cực tham gia học tập nhằm đạt được kết quả học tập tốt hơn, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Tiếng Anh chuyên ngành. - “Cải tiến phương pháp giảng dạy Anh Văn 10 theo hướng tích cực hóa người học tại trường Trung học phổ thông Lê Văn Đẩu” - Trương Hoàng Mỹ Ngọc- Luận văn thạc sĩ năm 2012. Tác giả đã tập trung phân tích, tổng hợp các PPDH theo hướng tích cực hóa người học, đồng thời nghiên cứu đặc điểm của hệ thống PPDH ngữ pháp Anh văn hiện nay.
Từ đó đề xuất các giải pháp đổi mới PPDH và hình thức tổ chức dạy học ngoại ngữ, đổi mới PTDH, đổi mới năng lực tự học ở HS, đổi mới về kiểm tra đánh giá, đổi mới về tổ chức quản lý đào tạo nhằm nâng cao chất lượng dạy học ngữ pháp Tiếng Anh.