MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài. Trong những năm qua, cùng với những thành tựu to lớn về phát triển kinh tế - xã hội, nƣớc ta cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức, trong đó vấn đề nghèo đói luôn đƣợc quan tâm hàng đầu. Tăng trƣởng kinh tế một mặt đã góp phần cải thiện đáng kể đời sống nhân dân, dẫn tới hình thành những cộng đồng dân cƣ có thu nhập cao, đời sống đƣợc bảo đảm bởi hệ thống cơ sở vật chất và hạ tầng, các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, y tế, giáo dục tƣơng đối khá.
Ngƣời dân tại các cộng đồng này có nhiều cơ hội phát triển, đƣợc phát huy khả năng và đƣợc bảo vệ thông qua mạng lƣới an sinh xã hội an toàn, bền vững. Tuy nhiên, sự phân hóa ngay trong quá trình phát triển cũng làm xuất hiện những cộng đồng dân cƣ nghèo, các nhóm yếu thế tại vùng sâu, vùng xa, nơi có điều kiện tự nhiên không thuận lợi cùng một bộ phận dân cƣ nghèo khổ ngay trong lòng các đô thị phát triển. Cộng đồng nghèo thƣờng gắn liền với các đặc điểm cơ bản nhƣ: Cơ sở hạ tầng, dịch vụ xã hội thiếu hoặc yếu kém; kinh tế không phát triển; nhu cầu cơ bản của ngƣời dân chƣa đƣợc đáp ứng đầy đủ; thiếu cơ hội tiếp cận khoa học - kỹ thuật, tâm lý thiếu tự tin hoặc trông chờ, ỷ lại vào Nhà nƣớc hoặc vào tài trợ quốc tế và không đƣợc tham gia vào các quá trình ra quyết định. Chính vì vậy, việc giúp đỡ, phát triển các cộng đồng nghèo là hết sức cần thiết và việc lựa chọn cách tiếp cận phù hợp nhằm PTCĐ bền vững có ý nghĩa khoa học và thực tiễn to lớn.
PTCĐ với tƣ cách là một phƣơng pháp của công tác xã hội đƣợc xây dựng trên những nguyên lý, nguyên tắc và giả định của nhiều ngành khoa học xã hội khác nhƣ: Tâm lý xã hội, Nhân học, Xã hội học, Chính trị học, Kinh tế học, Dân số học, …, đƣợc áp dụng ở nhiều nƣớc và đã phát huy vai trò trong việc giải quyết các vấn đề của các cộng đồng nghèo, các nhóm yếu thế trong thời gian qua. Đó là phƣơng pháp giải quyết một số vấn đề khó khăn, đáp ứng nhu cầu của cộng đồng, hƣớng tới sự phát triển không ngừng về đời sống vật chất và tinh thần của ngƣời dân thông qua việc nâng cao năng lực, tăng cƣờng sự tham gia, đoàn kết, phối hợp chặt chẽ giữa ngƣời dân với nhau, giữa ngƣời dân với các tổ chức và giữa các tổ chức với 7 nhau trong phạm vi một cộng đồng. Những nguyên tắc cơ bản của PTCĐ là sự tham gia và tự quyết của nhân dân; tin vào khả năng của ngƣời dân và phát huy nội lực của chính cộng đồng. Phƣơng pháp này luôn đánh giá cao vai trò của ngƣời dân và coi đây là nhân tố quyết định tới sự thành công trong việc PTCĐ nghèo.
Gần đây, cách tiếp cận PTCĐ có sự tham gia của ngƣời dân, coi trọng vai trò chủ động của cộng đồng đang đƣợc nhấn mạnh. Xã Yên Thuận - huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang là một trong những xã vùng sâu vùng xa của tỉnh Tuyên Quang, có các điều kiện địa lý và khí hậu phức tạp, do đó đời sống của nhân dân rất khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo tƣơng đối cao, chiếm 39,35% năm 2014, trong khi đó tỷ lệ hộ nghèo trung bình của cả nƣớc tính đến cuối năm 2014 là 6% (theo báo cáo tổng kết của các địa phƣơng gửi đến văn phòng quốc gia, ộ Lao động - Thƣơng binh và xã hội về kết quả giảm nghèo năm 2014). Ngƣời dân không đƣợc tiếp cận nhiều với các tiến bộ của khoa học và kỹ thuật, đồng thời là vùng nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống nên trình độ học vấn còn thấp… tất cả những nguyên nhân trên khiến cho xã Yên Thuận trở thành một trong những xã nghèo của huyện, một địa phƣơng rất cần đƣợc sự quan tâm của Đảng và Nhà nƣớc. Công tác XĐGN cũng đã đƣợc tiến hành tại xã song vẫn còn nhiều bất cập trong việc triển khai, vì vậy để tiếp tục đẩy mạnh công tác XĐGN và giúp xã giảm nghèo bền vững, phát huy đƣợc tối đa các nguồn lực bên trong và bên ngoài thì việc ứng dụng cách tiếp cận PTCĐ có sự tham gia của ngƣời dân là rất cần thiết.
Xuất phát từ lý do trên, kết hợp với những kiến thức chuyên ngành công tác xã hội đã đƣợc tiếp thu, tôi chọn để tài: “Ứng dụng cách tiếp cận PTCĐ có sự tham gia của người dân để nâng cao hiệu quả công tác xoá đói giảm nghèo tại xã Yên Thuận - huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang” để làm đề tài luận văn tốt nghiệp cao học CTXH của mình. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Trong PTCĐ, có nhiều cách tiếp cận khác nhau nhƣ tiếp cận phát triển cộng đồng dựa vào tài sản và nguồn lực trong cộng đồng, tiếp cận phát triển cộng đồng 8 có sự tham gia của ngƣời dân, phát triển cộng đồng lấy trẻ em làm trung tâm…. Cách tiếp cận PTCĐ có sự tham gia của ngƣời dân không phải là một cách tiếp cận mới nhƣng các nghiên cứu về ứng dụng cách tiếp cận này vào trong thực tế phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là để nâng cao hiệu quả công tác XĐGN chƣa có nhiều.
Vào thập niên cuối của thế kỷ 20, sự tham gia của ngƣời dân đã trở thành một bộ phận quan trọng trong các chƣơng trình và các dự án phát triển, đặc biệt là trong các chƣơng trình và dự án của Ngân hàng thế giới và các tổ chức phát triển khác. Tham gia đƣợc coi vừa là nhu cầu, vừa là mục đích, vừa là phƣơng tiện, vì nó xây dựng kỹ năng và nâng cao năng lực hành động của ngƣời dân trong việc giải quyết các vấn đề và cải thiện cuộc sống của họ, đóng góp cho các chính sách và các dự án phát triển tốt hơn. Các dự án này sẽ có nhiều cơ hội thành công và bền vững hơn nếu có sự tham gia của ngƣời hƣởng lợi từ dự án. Ngân hàng Thế giới xem sự tham gia của ngƣời dân nhƣ là một quá trình, nhờ đó mà ngƣời dân, đặc biệt là phụ nữ, ngƣời nghèo và trẻ em đƣợc đóng góp vào quá trình ra quyết định ảnh hƣởng tới cuộc sống của họ.
Chính vì những điều này mà trong những năm gần đây cách tiếp cận tham gia đã trở thành một chính sách, một chiến lƣợc trong các chƣơng trình và dự án phát triển của Ngân hàng Thế giới. Dự án “Cơ sở hạ tầng nông thôn dựa vào cộng đồng” (2002 - 2009) của Ngân hàng thế giới và sau đó đƣợc mở rộng thành một chƣơng trình quốc gia do Chính phủ tài trợ là dự án phát triển cộng đồng đầu tiên áp dụng phƣơng pháp lập kế hoạch và quản lý phi tập trung dựa vào cộng đồng trong các hoạt động phát triển. Dự án đã xây dựng một quy trình chuẩn hóa nhằm hƣớng dẫn ngƣời dân cách thức tham gia vào quá trình ra quyết định. Ngƣời ta tạo dựng một số diễn đàn cho ngƣời dân cùng tham gia, nhƣ tổ chức các cuộc họp tham vấn địa phƣơng để cùng nhau xác định và lựa chọn cơ sở hạ tầng cần thiết mà dự án cần tài trợ.
Các tuyên truyền viên tại cộng đồng đƣợc huy động nhằm hỗ trợ ngƣời dân địa phƣơng tự đƣa ra quyết định và phát triển tại địa phƣơng mình với ngân sách đã đƣợc phân bổ và công khai. Ngƣời dân thụ hƣởng đƣợc đào tạo các kỹ năng xác định các cơ sở hạ tầng cần thiết cũng nhƣ kỹ năng giám sát chất lƣợng các dự 9 án phát triển quy mô nhỏ tại địa phƣơng. Lần đầu tiên lãnh đạo cấp xã đƣợc chỉ định là đơn vị triển khai các dự án, bao gồm quản trị tài chính, quản trị mua sắm và quản trị chất lƣợng theo các yêu cầu cơ bản mà Ngân hàng Thế giới có thể chấp nhận. Dự án đã mang lại nhiều kết quả tốt nhƣ từ năm 2002 đến 2009, dự án đã góp phần nâng cao năng lực hỗ trợ công tác lập kế hoạch từ cấp cơ sở dựa trên cộng đồng đối với các hoạt động phát triển tại 760 xã thuộc11 huyện tại 13 tỉnh.
Dự án đã tổ chức đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật đối với tất cả các cấp cán bộ và lãnh đạo nhà nƣớc tham gia vào dự án.528 cá nhân đƣợc tham gia vào các khóa đào tạo do dự án tổ chức, trong đó 2.500 cá nhân là cán bộ dự án thuộc các cấp khác nhau, còn lại là ngƣời dân từ 12 xã. Dự án cũng đã cung cấp gần 8.500 cơ sở hạ tầng thiết yếu phục vụ các lợi ích xã hội và kinh tế tại địa phƣơng, trong đó 95% cơ sở hạ tầng đƣợc xây dựng theo quyết định của các địa phƣơng tham gia. Xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng này góp phần tạo công ăn việc làm cho 1,8 triệu ngày nhân lực và thu nhập khoảng 4,5 triệu USD.462 cơ sở hạ tầng đƣợc hoàn thành. Cơ sở hạ tầng đƣợc xây dựng góp phần cải thiện đáng kể các dịch vụ nông thôn cơ bản, bao gồm cung cấp nƣớc, trƣờng học, trạm xá và đƣờng giao thông, cũng nhƣ hỗ trợ các hoạt động sản xuất khác nhƣ tƣới tiêu và giao thƣơng buôn bán… Kể từ khi quá trình Đổi Mới chính thức đƣợc bắt đầu vào năm 1986, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu to lớn về XĐGN.
Chỉ riêng trong thời kỳ từ năm 1998 đến 2004, tỷ lệ nghèo đã giảm từ 37,4% năm 1998 xuống còn 19,5% năm 2004 (số liệu của áo cáo cập nhật tình hình nghèo ở Việt Nam, VASS, 2007). Trong thời kỳ này, các cải cách chính trị của Việt Nam đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc huy động ngƣời dân trong cả nƣớc nhằm tiếp tục thực hiện các mục tiêu phát triển quốc gia. Sự xác định này càng đƣợc nhấn mạnh bởi việc xây dựng các chính sách mới liên quan đến sự tham gia của ngƣời dân trong quá trình phát triển, nhƣ Nghị định và Pháp lệnh Dân chủ cơ sở, dự thảo Luật Kế hoạch mới… Đặc biệt, trong một vài năm gần đây, ngƣời dân Việt Nam đã có nhiều cơ hội để tham gia - điều này có thể thấy rõ trong các chính sách của chính phủ, các kế hoạch và chƣơng 10 trình quốc gia (theo Nghiên cứu chỉ số xã hội dân sự Việt Nam CIVICUS, năm 2005).