Chương 1. Những vấn đề lý luận về công tác xã hội với nạn nhân bị bạo lực học đường 15 Chương 2. Thực trạng hoạt động công tác xã hội với nạn nhân bị bạo lực học đường tại các trường trung học phổ thông ở huyện Hải Hà, tỉnh Quảng Ninh Chương 3. Đề xuất giải pháp nâng cao các hoạt động công tác xã hội với nạn nhân bị bạo lực học đường 16 CHƯƠNG 1.
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NẠN NHÂN BỊ BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG 1. Lý luận về bạo lực học đường với học sinh trung học phổ thông 1. Khái niệm bạo lực Bạo lực là một hiện tượng xã hội diễn ra ở khắp mọi nơi, mọi nền văn hóa. Do vậy, bạo lực là một chủ đề được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu từ rất sớm.
Trong cuốn sách “School psychology” (Tâm lý học học đường), các tác giả Estevez, Jimenez & Musitu (2008) đã cho rằng: “Để có được một định nghĩa duy nhất về bạo lực là rất phức tạp, bởi khía cạnh hành vi này của con người đã được nghiên cứu từ rất lâu với nhiều hướng tiếp cận, và mỗi một cách tiếp cận lại tập trung vào một phần cụ thể. Cần phải nói thêm rằng, thuật ngữ “bạo lực” được sử dụng như là một từ đồng nghĩa của “gây hấn” trong nhiều trường hợp, thậm chí cả trong những sách báo, tạp chí uy tín. Mặc dù gây hấn và bạo lực có thể được coi là tương đồng nhưng chúng vẫn có sự khác biệt về bản chất hoặc nguồn gốc. Sự khác nhau giữa gây hấn và bạo lực có thể được thấy trước hết ở chỗ gây hấn là hành vi được điều khiển bởi bản năng và do đó nó mang tính chất của các loài động vật khác.
Trong khi đó, bạo lực lại là sự tương tác giữa yếu tố sinh học và văn hóa, và nó bao gồm một ý định hay mục đích rõ ràng” [32, tr. Một số tác giả khác như Berkowitz (1996) và Anderson & Bushman (2002) đã chỉ ra sự khác nhau giữa hai hướng của hành vi bạo lực: một chiều hướng hành vi nhấn mạnh việc sử dụng những hành động gây hấn với mục tiêu duy nhất là gây ra tổn hại, và một chiều hướng ý định trong đó bạo lực được sử dụng như một phương tiện để đạt được mục đích hay lợi ích. Hai chiều hướng này được biết đến dưới cái tên là bạo lực thù địch (hostile violence) thường không có kế hoạch, dựa trên cơn thịnh nộ, hành vi xung đột thường xuất hiện sau khi bị khiêu khích với mục đích chính là gây ra tổn hại. 17 Và bạo lực công cụ (instrumental violence): một hành vi bạo lực được lập kế hoạch với mục đích duy nhất là đạt được mục tiêu và không phải là một phản ứng do sự khiêu khích trước đó [23, tr27-51].
Bạo lực (violence), theo Từ điển Xã hội học của G. Trommsdorff: là các hành vi có khuynh hướng hủy diệt như một phương tiện tối hậu để được thực thi quyền lực trong khuôn khổ quan hệ trên – dưới một chiều dựa trên ưu thế bên ngoài, không có sự thừa nhận của người yếu thế (violentia) (thường đối lập với sự ép buộc có tác động bên trong) [3]. Như vậy, bên cạnh sự thống trị có thiết chế hợp pháp, nó là một hiện tượng ranh giới dưới hình thức biểu hiện của quyền lực, ở mức hạn chế hay lâu dài. Vấn đề này có thể được chú ý xem xét ở mọi phạm vi liên cá nhân hoặc phạm vi toàn bộ xã hội.
Ở phạm vi thứ hai có thể kể đếnbạo lực hợp pháp (potestas/violentia) của nhà nước gòm cưỡng bức tâm lý theo định nghĩa của Max Weber, như đặc điểm của hành động chính trị, không gian tự do và chính trị của đội ngũ đứng đầu nhà nước đối với công việc quản lý (von ferber). Bạo lực hợp pháp của nhà chức trách cũng như phân chia bạo lực làm giảm đi sự chuyên quyền nhà nước.Và đó là một hình thức đặc biệt của khái niệm bạo lực (potestas) (Matz). Một khái niệm bạo lực có tính thể chế không chỉ gắn “việc gây tổn thất về thể xác và cuộc sống” mà cả những quan hệ có tính quyền lực có tính lâu dài, được chế tài về pháp lý (Waldmann). Nó cần phải vượt lên trên khái niệm bạo lực cấu trúc (Waldmann Matz, Zimemermann) coi việc ngăn cản một cách sống nào đó trong xã hội như là dấu hiệu của bạo lực.
Ở đó có thể là việc sự dụng bạo lực hợp lý, có tính công cụ và không hợp lý cũng như có tính giao tiếp. Nó có thể được thực hiện theo cá nhân hoặc tập thể tự phát, được tổ chức công khai và che giấu trực tiếp hay gián tiếp, có tác động về thể xác hay tâm lý, được cảm nhận là hợp pháp, bình thường hoặc bệnh lý. 18 Theo Đại từ điển tiếng Việt (1998), bạo lực được định nghĩa như sau: “Bạo lực là sức mạnh dùng để trấn áp, chống lại lực lượng đối lập hay lật đổ chính quyền” [2]. Từ điển tiếng Việt (2003): “Bạo lực là sức mạnh để trấn áp, lật đổ”[23].
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): “Bạo lực là việc đe dọa hay dùng sức mạnh thể chất hay quyền lực đối với bản thân, người khác hoặc đối với một nhóm người hay cộng đồng người mà gây ra hay làm gia tăng khả năng gây ra tổn thương, tử vong, tổn hại về tâm lý, ảnh hưởng đến sự phát triển hay gây ra sự mất mát”[18]. Như vậy, có thể nhận thấy có hai xu hướng thể hiện bản chất của khái niệm này. Trước hết, những quan điểm về bạo lực theo nghĩa hẹp thuộc chuyên ngành chính trị học, các khái niệm bạo lực đi theo hướng này cho rằng bạo lực là một phương thức vận động chính trị, là “sức mạnh dùng để trấn áp, lật đổ”. Hướng thứ hai là những quan điểm cho rằng bạo lực như một hiện tượng xã hội, phương thức hành xử trong các mối quan hệ xã hội, là những hành động mang tính chất chiếm đoạt, làm tổn thương đến người khác và bị pháp luật trừng phạt.
Tuy nhiên, nếu chỉ hiểu theo một trong hai cách trên thì chưa nhình nhận vấn đề bạo lực theo hướng đa chiều, nhiều góc độ. Hiểu một cách chung nhất thì: Bạo lực không chỉ là hành động gây tổn thương về mặt thể chất mà còn là những hành động gây tổn thương về mặt tinh thần cho người khác, dưới bất cứ hình thức, phương tiện, mục đích nào. Khái niệm nạn nhân bị bạo lực học đường Để có thể hiểu được khái niệm nạn nhân bị bạo lực học đường là gì, trước hết cần phải hiểu thế nào là nạn nhân và thế nào là bạo lực học đường. Danh từ nạn nhân thường được sử dụng để chỉ những cá nhân, tổ chức bị thiệt hại.
Trong Từ điển tiếng Việt, từ nạn nhân được định nghĩa: “Người bị nạn hoặc người phải chịu hậu quả của một tại họa xã hội hay một chế độ bất công” [23]. 19 Trong Đại từ điển tiếng Việt, từ nạn nhân được định nghĩa: “1. Người bị tai nạn; 2. Người, tổ chức gánh chịu hậu quả từ bên ngoài đưa đến”.
Theo các định nghĩa trên thì nạn nhân được hiểu là những cá nhân, tổ chức bị thiệt hại về thể chất, tinh thần hoặc tài sản. Nạn nhân bao gồm rất nhiều loại như nạn nhân của chiến tranh, nạn nhân của thiên tai, nạn nhân bị tai nạn lao động, tai nạn giao thông, nạn nhân tự tử, nạn nhân của tội phạm… Nạn nhân là cá nhân bị thiệt hại về thể chất, về tinh thần hoặc tài sản do hậu quả của một tai nạn xã hội, thiên tai, địch họa, một xã hội bất công, phân biệt chủng tộc. Có thể hiểu, nạn nhân là cá nhân bị thiệt hại về thể chất, tinh thần hoặc cả về tài sản do hậu quả từ các hành vi hoặc yếu tố bên ngoài đưa đến. Bạo lực nói chung, đặc biệt là bạo lực học đường là hiện tượng đang tồn tại tới mức phổ biến và có xu hướng ngày càng gia tăng trên thế giới cũng như ở Việt Nam.
Do vậy, vấn đề bạo lực học đường trong thời gian gần đây đã được nhiều nhà khoa học đặc biệt quan tâm nghiên cứu. Khi nói đến khái niệm bạo lực học đường, mỗi nhà khoa học ở mỗi lĩnh vực nghiên cứu khác nhau lại đưa ra các khái niệm khác nhau. Theo các tác giả Furlong và Morrison (2000) và Peters (2004), nói chung hiện nay bạo lực học đường được coi là một cấu trúc đa chiều bao gồ cả những hành động phạm tội và gây hấn ở trường học, làm hạn chế sự phát triển và học tập, cũng như gây hại môi trường học tập. Bạo lực học đường là một cấu trúc đa chiều, không có sự tuyên bố chắc chắn nào về những chiều hướng cụ thể của nó.
Người ta đã từng cho rằng bạo lực học đường bao gồm sự gây ra bạo lực, bắt nạt, hành vi chống đối xã hội, hành vi phạm tội và kỷ luật ở trường học và những yếu tố khác nữa [34, tr. Theo định nghĩa của Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh 20 Hoa Kỳ (CDC) thì khái niệm bạo lực học đường được hiểu như sau: “Bạo lực học đường là một dang của bạo lực ở những thanh thiếu niên, và việc sự dụng có mục đích vũ lực hay quyền lực, chống lại người khác, nhóm khác và cộng đồng, và hành động có xu hướng gây ra tổn thướng về thực thể hoặc tâm lý. Bạo lực ở thanh thiếu niên thường xuất hiện ở lứa tuối từ 10 đến 24, tuy vậy nó có thể bắt nguồn từ những năm đầu đời” [19]. Theo Fagan và Wilkinson (1998), bạo lực học đường là loại hành vi bao gồm những đặc tính chung của hành vi bạo lực, với sự khác biệt ở chỗ người thực hiện nó là trẻ em hoặc thanh thiếu niên và nó xảy ra ở trường học, nơi mà trẻ ở cùng nhau nhiều giờ trong ngày và trong suốt năm học.
Những học sinh gây ra bạo lực thường không tuân thủ quy định của trường trong việc kiểm soát những tương tác trong lớp học và trong môi trường trường học. Theo hai tác giả này, những học sinh này thường gây ra những hành vi bạo lực trực tiếp, quan hệ, phản ứng hay chủ động vì nhiều lý do: [33, tr.55-93] 1) Đạt được và duy trì vị trí xã hội cao.