Luận văn: Giải pháp nâng cao hiệu quả vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam

Luận văn phân tích thực trạng, hạn chế và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam, kèm bài học kinh nghiệm.

• Tác giả: Vũ Trọng Hiền
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đỗ Văn Đức
• Trường học: Học Viện Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Vốn ODA Tại Hệ Thống Ngân Hàng Phát Triển Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HIỆU QUẢ NGUỒN VỐN ODA
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ NGUỒN VỐN PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC
• 1.1.1. Khái niệm và các hình thức ODA
• 1.1.2. Vai trò của vốn ODA đối với phát triển kinh tế của nước tiếp nhận
• 1.1.3. Tính hai mặt của vốn ODA đối với nước nhận viện trợ
• 1.2. HIỆU QUẢ VỐN ODA
• 1.2.1. Khái niệm hiệu quả vốn ODA
• 1.2.2. Các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả vốn ODA
• 1.2.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả vốn ODA
• 1.3. MỘT SỐ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ QUẢN LÝ NGUỒN VỐN ODA
• 1.3.1. Kinh nghiệm quản lý ODA ở một số nước trên thế giới
• 1.3.2. Bài học kinh nghiệm quản lý có hiệu quả vốn ODA cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM TỪ NĂM 2011 ĐẾN NAY
• 2.1. NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 2.1.1. Quá trình hình thành phát triển
• 2.1.2. Cơ cấu tổ chức
• 2.2. TÌNH HÌNH SỬ DỤNG VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 2.2.1. Quy trình quản lý vốn ODA
• 2.2.2. Tình hình giải ngân vốn ODA
• 2.2.3. Tình hình sử dụng vốn ODA
• 2.3. THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 2.3.1. Về Vi mô
• 2.4. ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 2.4.1. Kết quả đạt được
• 2.4.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VỐN ODA CỦA NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 3.1. ĐỊNH HƯỚNG QUẢN LÝ VÀ SỬ DỤNG VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2015-2020
• 3.1.1. Mục tiêu phát triển giai đoạn đến năm 2020
• 3.1.2. Quan điểm và định hướng quản lý và sử dụng vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam trong thời gian tới
• 3.2. CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• 3.2.1. Tái cấu trúc hệ thống Ngân hàng Phát triển Việt Nam, đổi mới bộ máy quản trị và điều hành
• 3.2.2. Đào tạo và phát triển đội ngũ nhân sự đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của ngân hàng
• 3.2.3. Tiếp tục hoàn thiện quy trình và chính sách nghiệp vụ quản lý vốn ODA
• 3.2.4. Hoàn thiện công tác quản lý tín dụng đối với hoạt động cho vay lại ODA
• 3.2.5. Đầu tư đổi mới công nghệ theo hướng hiện đại đáp ứng ngày càng cao yêu cầu của ngân hàng và của ngành
• 3.2.6. Đối với Chính phủ
• 3.2.7. Đối với Bộ Tài chính
• 3.2.8. Đối với Bộ Kế hoạch - Đầu tư
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Hiểu đúng vai trò vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển VN

Vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) là nguồn lực ngoại tệ quan trọng, bổ sung cho ngân sách quốc gia nhằm thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Tại Việt Nam, Ngân hàng Phát triển (VDB) đóng vai trò là một định chế tài chính chủ chốt, được Chính phủ ủy thác thực hiện nhiệm vụ cho vay lại nguồn vốn này. Việc hiểu rõ bản chất của vốn ODA và chức năng đặc thù của VDB là bước đầu tiên để xây dựng chiến lược nâng cao hiệu quả vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển VN.

1.1. Bản chất và đặc điểm của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức

Theo định nghĩa của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) là các giao dịch chính thức nhằm thúc đẩy kinh tế - xã hội tại các nước đang phát triển, với thành tố không hoàn lại chiếm ít nhất 25%. Nguồn vốn này có bốn đặc điểm chính: (1) là nguồn vốn hợp tác phát triển; (2) mang tính ưu đãi cao với lãi suất thấp (0.75-2.3%/năm), thời hạn vay dài (30-40 năm) và thời gian ân hạn kéo dài (8-10 năm); (3) thường đi kèm các điều kiện ràng buộc về chính trị hoặc kinh tế; và (4) có tính nhạy cảm cao với dư luận tại nước tài trợ. Vốn ODA không chỉ bổ sung nguồn vốn trung và dài hạn cho đầu tư công, đặc biệt là phát triển cơ sở hạ tầng, mà còn hỗ trợ tăng cường năng lực thể chế và bù đắp thiếu hụt cán cân thanh toán. Tuy nhiên, nếu quản lý dự án ODA không hiệu quả, nó có thể trở thành gánh nặng nợ công và ODA trong tương lai.

1.2. Vai trò của Ngân hàng VDB trong cơ chế cho vay lại vốn ODA

Ngân hàng VDB, thành lập theo Quyết định 108/2006/QĐ-TTg, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận và được Chính phủ đảm bảo khả năng thanh toán. Một trong những nhiệm vụ cốt lõi của VDB là 'Nhận ủy thác quản lý nguồn vốn ODA được Chính phủ cho vay lại'. Trong cơ chế này, VDB hoạt động như một cầu nối, tiếp nhận nguồn vốn từ Bộ Tài chính và thực hiện cho vay lại vốn ODA cho các dự án đủ điều kiện. VDB chịu trách nhiệm thẩm định, giám sát và thu hồi nợ, có thể chịu hoặc không chịu rủi ro tín dụng tùy theo hợp đồng ủy quyền. Hoạt động này đòi hỏi VDB phải có năng lực quản lý của VDB vượt trội, từ khâu thẩm định dự án đến giám sát và đánh giá (M&E), nhằm đảm bảo nguồn vốn được sử dụng đúng mục đích và mang lại hiệu quả tối đa cho nền kinh tế.

II. Thách thức lớn khi sử dụng vốn ODA tại Ngân hàng VDB

Mặc dù có vai trò quan trọng, quá trình quản lý và sử dụng vốn ODA tại VDB vẫn đối mặt với nhiều hạn chế cố hữu. Luận văn của Vũ Trọng Hiền (2015) chỉ rõ: 'tiến độ giải ngân còn chậm, chưa phát huy được hiệu quả tốt nhất mà nguồn vốn ODA có thể mang lại, tỷ lệ nợ quá hạn ngày một tăng'. Những thách thức này không chỉ làm giảm hiệu quả sử dụng vốn mà còn gây lãng phí nguồn lực và gia tăng áp lực lên ngân sách Nhà nước.

2.1. Phân tích thực trạng chậm trễ trong giải ngân vốn ODA

Tình trạng chậm giải ngân vốn ODA là một trong những nút thắt lớn nhất. Nguyên nhân chính xuất phát từ sự thiếu đồng bộ giữa quy trình trong nước và yêu cầu từ các nhà tài trợ ODA. Mỗi nhà tài trợ có các quy định riêng về đấu thầu, mua sắm, báo cáo, và rút vốn, trong khi khung pháp lý ODA của Việt Nam còn phức tạp, đòi hỏi nhiều bước phê duyệt. Bên cạnh đó, công tác giải phóng mặt bằng gặp nhiều vướng mắc, năng lực chuẩn bị dự án của các chủ đầu tư còn yếu, dẫn đến việc phải điều chỉnh thiết kế, tổng mức đầu tư nhiều lần. Sự chậm trễ này không chỉ làm tăng chi phí cam kết mà còn bỏ lỡ thời cơ vàng để đầu tư, làm giảm hiệu quả chung của toàn bộ dự án.

2.2. Rủi ro tín dụng và gánh nặng nợ quá hạn từ các dự án ODA

Hiệu quả đầu tư thấp của một số dự án dẫn đến tình trạng nợ quá hạn gia tăng, tạo ra gánh nặng lớn cho ngân sách. Bảng 2.4 trong tài liệu gốc cho thấy tình hình dư nợ và nợ gốc quá hạn trong cho vay ODA tại NHPT là một vấn đề đáng báo động. Nguyên nhân sâu xa nằm ở khâu thẩm định dự án chưa thực sự chặt chẽ, đôi khi còn mang tính hình thức. Nhiều dự án được phê duyệt nhưng năng lực tài chính và quản trị của chủ đầu tư không đảm bảo, dẫn đến không có khả năng hoàn trả vốn vay. Thêm vào đó, những biến động về kinh tế và rủi ro tỷ giá cũng tác động tiêu cực đến khả năng trả nợ. Việc thiếu một cơ chế giám sát hậu giải ngân hiệu quả khiến các vấn đề không được phát hiện và xử lý kịp thời, làm rủi ro tín dụng ngày càng tích tụ.

III. Giải pháp vĩ mô nâng cao hiệu quả vốn ODA tại VDB

Để giải quyết các thách thức mang tính hệ thống, việc cải cách ở cấp độ vĩ mô là yêu cầu cấp thiết. Các giải pháp này tập trung vào việc hoàn thiện thể chế, tái cấu trúc bộ máy và hài hòa hóa quy trình, tạo ra một môi trường thuận lợi để nâng cao hiệu quả vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển VN. Đây là nền tảng để các biện pháp vi mô có thể phát huy tác dụng.

3.1. Hoàn thiện khung pháp lý ODA và hài hòa hóa thủ tục

Một trong những giải pháp then chốt là tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý ODA theo hướng đơn giản, minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế. Cần rà soát, loại bỏ các quy định chồng chéo giữa luật trong nước và yêu cầu của nhà tài trợ ODA. Chính phủ cần ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết, thống nhất về quy trình từ chuẩn bị, thẩm định, phê duyệt đến giải ngân vốn ODA. Đặc biệt, việc đẩy mạnh hài hòa thủ tục với các nhà tài trợ lớn như WB, ADB là cực kỳ quan trọng. Áp dụng các mẫu hồ sơ, quy trình đấu thầu chung sẽ giúp rút ngắn đáng kể thời gian thực hiện, giảm chi phí hành chính và nâng cao tính chuyên nghiệp trong quản lý dự án ODA.

3.2. Tái cấu trúc VDB và đổi mới mô hình quản trị điều hành

Giải pháp 'Tái cấu trúc hệ thống Ngân hàng Phát triển Việt Nam, đổi mới bộ máy quản trị và điều hành' được đề cập trong tài liệu gốc là một yêu cầu sống còn. Ngân hàng VDB cần được tăng quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm trong hoạt động cho vay lại vốn ODA. Mô hình quản trị cần được hiện đại hóa, phân định rõ ràng trách nhiệm giữa các cấp, đặc biệt trong khâu thẩm định và giám sát và đánh giá (M&E). Việc xây dựng một cơ chế quản trị rủi ro toàn diện, bao gồm cả rủi ro tín dụng và rủi ro tỷ giá, sẽ giúp ngân hàng hoạt động an toàn và bền vững hơn. Tái cấu trúc không chỉ là thay đổi về cơ cấu tổ chức mà còn là sự thay đổi trong tư duy quản lý, hướng tới hiệu quả và minh bạch.

IV. Phương pháp tối ưu quy trình quản lý dự án ODA tại VDB

Bên cạnh các giải pháp vĩ mô, việc cải tiến trực tiếp các quy trình nghiệp vụ tại VDB đóng vai trò quyết định đến hiệu quả của từng dự án. Các phương pháp này tập trung vào việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và chuẩn hóa các công đoạn cốt lõi trong chu trình dự án, từ đó cải thiện hiệu quả sử dụng vốn và giảm thiểu rủi ro.

4.1. Nâng cao năng lực thẩm định dự án và quản lý tín dụng

Chất lượng của hoạt động cho vay lại vốn ODA phụ thuộc rất lớn vào khâu thẩm định ban đầu. VDB cần xây dựng một bộ tiêu chí thẩm định dự án khoa học và chặt chẽ, không chỉ đánh giá hiệu quả tài chính mà còn phải xem xét kỹ lưỡng tác động kinh tế-xã hội, năng lực của chủ đầu tư và các rủi ro tiềm ẩn. Việc 'Hoàn thiện công tác quản lý tín dụng đối với hoạt động cho vay lại ODA' phải được ưu tiên. Điều này bao gồm việc chuẩn hóa thủ tục vay vốn ODA, yêu cầu cung cấp đầy đủ thông tin về vốn đối ứng, và thiết lập một hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ cho các chủ đầu tư. Một quy trình thẩm định nghiêm ngặt sẽ là bộ lọc quan trọng, giúp lựa chọn các dự án thực sự khả thi và xứng đáng để đầu tư.

4.2. Tăng cường giám sát đánh giá M E và phát triển nhân sự

Công tác giám sát và đánh giá (M&E) cần được thực hiện thường xuyên và thực chất, không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra hồ sơ. VDB cần tổ chức các đợt kiểm tra hiện trường định kỳ và đột xuất để nắm bắt tiến độ thực tế, phát hiện sớm các sai phạm hoặc khó khăn vướng mắc để có biện pháp xử lý kịp thời. Song song đó, giải pháp 'Đào tạo và phát triển đội ngũ nhân sự' là yếu tố con người mang tính quyết định. Cán bộ VDB cần được trang bị đầy đủ kiến thức chuyên sâu về quản lý dự án, tài chính quốc tế, kỹ năng đàm phán và ngoại ngữ. Một đội ngũ nhân sự có năng lực và đạo đức tốt là tài sản quý giá nhất để đảm bảo năng lực quản lý của VDB đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới.

V. Bài học quốc tế về nâng cao hiệu quả sử dụng vốn ODA

Nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia đã thành công trong việc sử dụng vốn ODA là một kênh tham khảo quý báu cho Việt Nam và VDB. Các mô hình quản lý hiệu quả từ Trung Quốc hay Malaysia cung cấp những bài học thực tiễn về cơ chế trách nhiệm, phân cấp quản lý và chiến lược ưu tiên, giúp định hình một lộ trình phù hợp để nâng cao hiệu quả vốn ODA.

5.1. Kinh nghiệm quản lý tập trung và cơ chế ai hưởng lợi người đó trả nợ từ Trung Quốc

Trung Quốc áp dụng mô hình quản lý ODA 'quản lý tập trung, thực hiện phi tập trung'. Bộ Tài chính và Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia là hai cơ quan đầu mối, chịu trách nhiệm giám sát chặt chẽ việc sử dụng vốn. Bài học quan trọng nhất từ Trung Quốc là nguyên tắc 'ai hưởng lợi, người đó trả nợ'. Quy định này buộc các địa phương và doanh nghiệp sử dụng vốn phải có trách nhiệm cao nhất trong việc đảm bảo hiệu quả dự án, tìm giải pháp tạo ra lợi nhuận để hoàn trả vốn vay. Cơ chế này xóa bỏ tâm lý ỷ lại vào ngân sách trung ương, thúc đẩy sự chủ động và trách nhiệm giải trình, qua đó nâng cao đáng kể hiệu quả sử dụng vốn và bảo toàn nguồn lực quốc gia. Đây là một gợi ý chính sách quan trọng cho việc quản lý nợ công và ODA tại Việt Nam.

5.2. Bài học từ Malaysia về phân cấp quản lý và chú trọng hỗ trợ kỹ thuật

Malaysia quản lý vốn ODA tập trung vào một đầu mối là Văn phòng Kinh tế Kế hoạch, chịu trách nhiệm phê duyệt và phân bổ ngân sách. Một điểm nổi bật là Malaysia đặc biệt coi trọng các hợp phần hỗ trợ kỹ thuật trong dự án ODA. Mục tiêu của họ không chỉ là nhận vốn mà là 'tăng cường năng lực con người thông qua các lớp đào tạo'. Họ cũng rất chú trọng công tác theo dõi, đánh giá và khuyến khích sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà tài trợ ODA và bên nhận viện trợ trong quá trình giám sát. Cách tiếp cận này giúp Malaysia không chỉ xây dựng được các công trình phát triển cơ sở hạ tầng mà còn xây dựng được một đội ngũ chuyên gia có năng lực, đảm bảo tính bền vững của dự án sau khi nguồn tài trợ kết thúc.

VI. Hướng đi cho vốn ODA thế hệ mới tại Ngân hàng Phát triển VN

Bối cảnh Việt Nam đã trở thành quốc gia có thu nhập trung bình đặt ra những yêu cầu mới trong việc tiếp cận và sử dụng vốn ODA. Nguồn vốn này đang chuyển dịch sang dạng kém ưu đãi hơn, đòi hỏi một cách tiếp cận chủ động và hiệu quả hơn. VDB cần có một định hướng chiến lược rõ ràng để thích ứng và tiếp tục phát huy vai trò của mình trong giai đoạn phát triển mới.

6.1. Thích ứng với xu hướng ODA thế hệ mới và các điều kiện vay chặt chẽ hơn

ODA thế hệ mới có xu hướng chuyển từ viện trợ không hoàn lại và vay ưu đãi sang các khoản vay hỗn hợp với điều kiện gần với thị trường hơn. Các ràng buộc về môi trường, xã hội và quản trị minh bạch cũng ngày càng chặt chẽ. Để thích ứng, VDB và các cơ quan liên quan phải nâng cao năng lực lựa chọn dự án, ưu tiên các dự án có khả năng tạo ra dòng tiền mạnh và có tác động lan tỏa lớn. Việc xây dựng một chính sách thu hút ODA chọn lọc, tập trung vào các lĩnh vực công nghệ cao, chuyển đổi xanh, phát triển bền vững là hướng đi tất yếu. VDB cần chủ động hơn trong việc đàm phán các điều khoản vay, đảm bảo lợi ích quốc gia và khả năng trả nợ trong dài hạn.

6.2. Kết luận Tầm nhìn chiến lược để tối ưu hóa nguồn lực ODA cho tương lai

Tóm lại, để nâng cao hiệu quả vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển VN, cần một chiến lược tổng thể và đồng bộ. Chiến lược này phải kết hợp giữa việc hoàn thiện khung pháp lý ODA ở tầm vĩ mô và cải cách mạnh mẽ quy trình nghiệp vụ ở cấp vi mô. Các giải pháp trọng tâm bao gồm: tái cấu trúc VDB, nâng cao năng lực quản lý của VDB thông qua đào tạo nhân sự, siết chặt khâu thẩm định dự án, và tăng cường giám sát và đánh giá (M&E). Học hỏi kinh nghiệm quốc tế và chủ động thích ứng với xu hướng ODA thế hệ mới sẽ giúp Việt Nam không chỉ sử dụng hiệu quả nguồn vốn vay mà còn biến nó thành đòn bẩy mạnh mẽ cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước một cách bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HIỆU QUẢ NGUỒN VỐN ODA 1. TỔNG QUAN VỀ NGUỒN VỐN PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC 1. Khái niệm và các hình thức ODA * Khái niệm ODA là tên viết tắt 3 chữ cái đầu của tiếng Anh “Official Development Assistance” có nghĩa là “Hỗ trợ Phát triển Chính thức” Năm 1972, lần đầu tiên Tổ chức Hợp tác kinh tế và phát triển (OECF) đã đưa ra khái niệm về ODA như sau “ODA là một giao dịch chính thức được thiết lập với mục đích chính là thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của các nước đang phát triển. Điều kiện tài chính của giao dịch này có tính chất ưu đãi và thành tố viện trợ không hoàn lại chiếm ít nhất 25%” Tuy nhiên, năm 1999 theo Báo cáo nghiên cứu chính sách của Ngân hàng Thế giới (WB), có đưa ra khái niệm về ODA như sau: “ODA là một phần của Tài chính Phát triển chính thức (ODF) trong đó có yếu tố viện trợ không hoàn lại với cho vay ưu đãi và phải chiếm ít nhất 25% trong tổng viện trợ thì gọi là ODA” Theo chương trình Phát triển Liên hiệp quốc (UNDP) trong “Báo cáo tổng quan viện trợ phát triển chính thức tại Việt Nam - tháng 12 năm 2002” có đưa ra khái niệm về ODA như sau: “Viện trợ Phát triển chính thức (ODA) bao gồm tất cả các khoản viện trợ không hoàn lại và các khoản cho vay đối với các nước đang phát triển, cụ thể là (i) do khu vực chính thức thực hiện; (ii) chủ yếu nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế và phúc lợi; (iii) cung cấp các khoản ưu đãi về mặt tài chính (nếu là vốn vay thì có phần không hoàn lại chiếm ít nhất là 25%)” 4 Ngày 04/05/2001, lần đầu tiên Nghị định 17/2001/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam về Quy chế Quản lý và sử dụng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức có đưa ra khái niệm vê ODA như sau: “Hỗ trợ phát triển chính thức (sau đây gọi tắt là ODA) trong quy chế này được hiểu là hoạt động hợp tác phát triển giữa Nhà nước hoặc Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam với nhà tài trợ bao gồm : (i) Chính phủ nước ngoài; (ii) các tổ chức liên chính phủ hoặc liên quốc gia” Mặc dù còn có nhiều khái niệm về ODA nhưng đều thống nhất ở 4 vấn đề cơ bản sau: Hỗ trợ phát triển chính thức thể hiện: (i) mối quan hệ hợp tác phát triển mang tính: “Hỗ trợ” giữa những quốc gia này với quốc gia khác nhằm đẩy (ii) “Phát triển kinh tế - hỗ trợ thông qua con đường (iii) “Chính thức” giữa cấp Nhà nước và Nhà nước, giữa Nhà nước hoặc Chính phủ với các tổ chức liên chính phủ hoặc liên quốc gia, và mối quan hệ “Hỗ trợ phát triển chính thức này hình thành và phát triển dựa trên nền tảng một phần cho không (phần không hoàn lại hay còn gọi là thành tố hỗ trợ) kế tinh trong tổng nguồn vốn ODA hàng năm mà nước này cam kết dành cho nước khác để phục vụ cho các mục tiêu phát triển kinh tế và xã hội đã định và giá trị ít nhất 25% so với tổng giá trị viện trợ”.

Từ những cách hiểu trên, có thể rút ra kết luận như sau: “Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) chính là nguồn vốn cho vay ưu đãi kết hợp với nguồn ODA cho không có ràng buộc mà quốc gia này dành cho quốc gia khác có thể là trực tiếp, có thể là gián tiếp thông qua hình thức ủy thác cho các Tổ chức quốc tế đa phương thực hiện. Tính ưu đãi của ODA thể hiện qua phần ODA cho không cộng với các ưu đãi về lãi suất, thời hạn cho vay, thời gian ân hạn, lịch trả nợ. đối với phần cho vay, và nếu đem so sánh hoặc quy đổi các ưu đãi này ra so với nguồn tín dụng thương mại thì quốc gia tiếp nhận nguồn vốn phát triển chính thức sẽ được hưởng “phần cho không” ít nhất 5 là 25% đến 100% so với toàn bộ giá trị khoản vay ưu đãi đó. • Phân loại nguồn vốn ODA: Theo thông lệ quốc tế, các khoản viện trợ có thể được cung cấp dưới nhiều hình thức khác nhau.

(1) Nếu phân theo tính chất tài trợ thì ODA gồm: viện trợ không hoàn lại, viện trợ có hoàn lại và viện trợ hỗn hợp. (2) Nếu theo điều kiện tài trợ thì ODA gồm : không ràng buộc, có ràng buộc, hỗn hợp. (4) Nếu phân theo hình thức thực hiện thì ODA gồm: hỗ trợ theo dự án, hỗ trợ phi dự án. (5) Nếu theo mục đích sử dụng thì ODA gồm hỗ trợ cơ bản và hỗ trợ kỹ thuật; Tuy nhiên, về cơ bản hiện nay ODA có 3 hình thức cung cấp như sau: ODA không hoàn lại: Là hình thức cung cấp ODA không phải hoàn lại cho nhà tài trợ.ODA không hoàn lại hay còn gọi là hỗ trợ kỹ thuật là một phần không thể tách rời của nguồn vốn ODA nói chung, chúng được dung chủ yếu cho các đầu vào hay còn gọi là “phần mềm” phục vụ phát triển tức là hỗ trợ để phát triên nguồn nhân lực và thể chế, chuyển giao tri thức, công nghệ và đầu vào mang tính kỹ thuật cao khác mà các quốc gia nhận tài trợ không có khả năng thực hiện được.

ODA không hoàn lại hay hỗ trợ kỹ thuật khác với hỗ trợ vốn để giúp các nước đang phát triển thực hiện các đầu vào còn gọi lai “phần cứng” như xây dựng các cơ sở hạ tầng kinh tế, xã hội v. ODA cho vay ưu đãi: hay còn gọi là tín dụng ưu đãi là các khoản vay mà yếu tố không hoàn lại đạt ít nhất là 25% so với tổng giá trị khoản vay. ODA hỗn hợp: Là các khoản viện trợ không hoàn lại hoặc các khoản vay ưu đãi được cung cấp đồng thơi với các khoản tín dụng thương mại nhưng tính chung lại yếu tố không hoàn lại phải đạt ít nhất trên 25% so với tổng giá trị của khoản vay đó. Các phương thức viện trợ 6 Theo thông lệ quốc tế thì ODA có thể được viện trợ dưới nhiều phương thức khác nhau.

Mỗi phương thức đều có một cơ cấu quản lý, qui định về ké toán, kiểm toán và các điều kiện đi kèm khác nhau. Song nhìn chung, hiện nay có một số phương thức cung cấp ODA cơ bản như sau: Viện trợ theo chương trình: Là một thuật ngữ chỉ các khoản hỗ trợ vào các lĩnh vực như đầu tư hỗ trợ cán cân thanh toán và ngân sách của Chính phủ. Theo phương thức này, có 4 loại cơ bản như sau: Hỗ trợ cán cân thanh toán: Thường có nghĩa là hỗ trợ tài chính trực tiếp (chuyển giao tiền tệ ) cho các nước đang phát triển. Nhưng đôi khi lại là hiện vật ( hỗ trợ hàng hóa hoặc hỗ trợ xuất khẩu).

Ngoại tệ hoặc hàng hóa chuyển vào nước nhận viện trợ qua hình thức hỗ trợ, cán cân thanh toán có thể được chuyển hóa thành hỗ trợ ngân sách, điều này xảy ra khi hàng hóa nhập khẩu bằng bản tệ được đưa vào ngân sách của Chính phủ. Hỗ trợ ngân sách: Cũng tương tự như hỗ trợ cán cân thanh toán, tuy nhiên với loại hình này thì các điều kiện tập trung chủ yếu vào việc sử dụng vốn của nhà tài trợ đối với ngân sách Chính phủ chứ không phải là các vấn đề liên quan đến cán cân thanh toán. Chính phủ phải có trách nhiệm giải trình các báo cáo thu - chi đã qua kiểm toán. Hỗ trợ ngân sách theo ngành: Là việc cung cấp các khoản tài chính cho một ngành cụ thể, ví dụ như ngành y tế, ngành giáo dục v.kèm theo các khoản viện trợ này là các điều kiện liên quan đến kế hoạch chi tiêu của ngành và kế hoạch cải cách chính sách ngành.

Giảm nợ: Giảm nợ cũng được coi là một biện pháp hay hình thức thực hiện viện trợ. Giảm nợ là việc xóa một phần nợ nước ngoài của Chính phủ. Chính vì vậy, nó giúp cho ngân sách hiện có của Chính phủ được tang lên, bằng cách giảm nợ sẽ giúp tăng thêm nguồn lực cho Chính phủ. Viện trợ theo dự án: Là những khoản viện trợ theo các mục tiêu cụ thể.

7 Các hoạt động và chi tiêu của dự án sẽ được chi tiết hóa và thường không đòi hỏi phải kèm theo các điều kiện liên quan đến lĩnh vực thay đổi chính sách. Có 3 phương thức cơ bản sau đây mà các nhà tài trợ thường sử dụng để hỗ trợ cho các dự án phát triển: Viện trợ dự án được chuyển qua chính phủ: Theo hình thức này, chính phủ các nước tiếp nhận tài trợ phải tự chịu trách nhiệm về quản lý dự án, tự kiểm soát việc sử dụng nguồn vốn của các nhà tài trợ. Cơ chế cấp vồn này thường thấy đối với các nhà tài trợ đa phương như Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB). Viện trợ dự án do nhà tài trợ quản lý: Trong trường hợp này, các nhà tài trợ lập đơn vị quản lý dự án đặc biệt chịu trách nhiệm thực hiện dự án và quản lý vốn của nhà tài trợ.

Vốn được giải ngân và hạch toán theo các thủ tục của các nhà tài trợ, cơ chế cấp vốn này thường thấy ở các dự án do các nhà tài trợ song phương. Viện trợ dự án được chuyển qua các Tổ chức phi Chính phủ (NGOs): Đây là một trong những hình thức đang ngày càng trở thành một hình thức hỗ trợ thông dụng của các nhà tài trợ, trong trường hợp này các nhà tài trợ có thể viện trợ cho NGOs trên cơ sở đề xuất dự án được xác định phù hợp. • Đặc điểm của vốn ODA: Nguồn vốn ODA có 4 đặc điểm sau: Một là, ODA là nguồn vốn hợp tác phát triển Từ khái niệm về ODA chúng ta đã thấy: ODA là hình thức hợp tác phát triển của Chính phủ các nước phát triển, các tổ chức quốc tế với các nước đang phát triển hoặc chậm phát triển thông qua các khoản viện trợ không hoàn lại và/hoặc các khoản cho vay với điều kiện ưu đãi. Ngoài ra, bên viện trợ thông qua các khoản cho vay ưu đãi/các khoản viện trợ không hoàn lại sẽ cung cấp cho bên được viện trợ hàng hóa, chuyển 8 giao khoa học - kỹ thuật, cung cấp dịch vụ.

Ngược lại, bên được viện trợ thông qua nguồn vốn hỗ trợ phát triển có điều kiện bổ sung nguồn vốn còn thiếu, sử dụng vào các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng cơ sở hạ tầng, đường sá, cầu cống. tạo điều kiện thúc đẩy nền kinh tế phát triển và nâng cao đời sống nhân dân.