Luận án về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Phú Thọ: Nâng cao hiệu quả

Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp là một yếu tố quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Phú Thọ. 208 trang · Trường Đại học Hùng Vương · 2022.

• Tác giả: Nguyễn Minh Lan
• Người hướng dẫn: PGS. Ngô Thúy Quỳnh
• Trường học: Trường Đại học Hùng Vương
• Chuyên ngành: Địa lý học
• Đề tài: Nâng Cao Hiệu Quả Tổ Chức Lãnh Thổ Nông Nghiệp Tỉnh Phú Thọ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ KHOA HỌC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN TỔ CHỨC LÃNH THỔ NÔNG NGHIỆP
• 1.1. Tổng quan về tổ chức lãnh thổ kinh tế
• 1.2. Về tổ chức lãnh thổ
• 1.3. Về tổ chức lãnh thổ kinh tế
• 1.4. Tổng quan về nông nghiệp và tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 1.5. Về nông nghiệp trong bối cảnh kinh tế thị trường và toàn cầu hóa
• 1.6. Tổng quan về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 1.7. Tổng quan về hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 1.7.1. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC LÃNH THỔ NÔNG NGHIỆP VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN
• 2.1. Một số vấn đề quản lý chủ yếu về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 2.2. Nhận thức và quan niệm về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 2.3. Nâng cao hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 2.4. Các yếu tố ảnh hưởng tới tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả
• 2.5. Đánh giá hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp trong điều kiện Việt Nam
• 2.6. Kinh nghiệm hiện đại về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở Việt Nam
• 2.7. Khảo cứu thực tiễn nghiên cứu và phát triển tổ chức lãnh thổ nông nghiệp của một số địa phương ở Việt Nam
• 2.8. Bài học rút ra đối với tỉnh Phú Thọ
• 2.8.1. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC LÃNH THỔ NÔNG NGHIỆP Ở TỈNH PHÚ THỌ THEO HƯỚNG NÂNG CAO HIỆU QUẢ
• 3.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở tỉnh Phú Thọ
• 3.2. Tình hình phát triển nông nghiệp và tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Phú Thọ
• 3.3. Nguyên nhân thành công và các hạn chế trong tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở Phú Thọ
• 3.3.1. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TỔ CHỨC LÃNH THỔ NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG NÂNG CAO HIỆU QUẢ Ở TỈNH PHÚ THỌ
• 4.1. Định hướng phát triển nông nghiệp và tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở Phú Thọ theo hướng nâng cao hiệu quả đến năm 2030
• 4.2. Giải pháp đảm bảo tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả ở tỉnh Phú Thọ đến năm 2030
• 4.2.1. Giải pháp số 1: Đổi mới quản lý nhà nước về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 4.2.2. Giải pháp số 2: Phát triển nhân lực phục vụ tổ chức lãnh thổ nông nghiệp đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa nông nghiệp trên địa bàn tỉnh
• 4.2.3. Giải pháp số 3: Thu hút doanh nghiệp lớn hỗ trợ hợp tác xã và hộ nông dân trong quá trình tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng phát triển nông sản hàng hóa có nhiều giá trị gia tăng
• 4.2.4. Giải pháp số 4: Đầu tư phát triển tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 4.2.5. Giải pháp số 5: Quảng bá hình ảnh tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tiên tiến, xây dựng chỉ dẫn địa lý và phát triển mạng lưới tiêu thụ và phân phối nông sản trong và ngoài tỉnh
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nâng cao hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Phú Thọ

Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp là một yếu tố quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Phú Thọ. Việc nâng cao hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp không chỉ giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên mà còn góp phần cải thiện đời sống của người dân. Tỉnh Phú Thọ, với tiềm năng nông nghiệp phong phú, cần có những giải pháp cụ thể để phát huy lợi thế này.

1.1. Khái niệm tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp được hiểu là sự sắp xếp và phối hợp các hoạt động nông nghiệp trong một không gian cụ thể. Điều này bao gồm việc phân bổ đất đai, nguồn lực và các yếu tố sản xuất khác nhằm đạt được hiệu quả cao nhất trong sản xuất nông nghiệp.

1.2. Vai trò của tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế địa phương. Nó giúp tối ưu hóa việc sử dụng đất, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp, đồng thời bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

II. Những thách thức trong tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Phú Thọ

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tại tỉnh Phú Thọ vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như quản lý đất đai, biến đổi khí hậu và sự phát triển không đồng đều giữa các vùng là những yếu tố cần được giải quyết.

2.1. Vấn đề quản lý đất đai

Quản lý đất đai là một trong những thách thức lớn nhất trong tổ chức lãnh thổ nông nghiệp. Việc sử dụng đất không hợp lý dẫn đến tình trạng lãng phí tài nguyên và giảm hiệu quả sản xuất.

2.2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp. Thời tiết cực đoan và sự thay đổi của các mùa vụ làm giảm năng suất và chất lượng nông sản.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

Để nâng cao hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp, tỉnh Phú Thọ cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc đầu tư vào nghiên cứu và phát triển là rất cần thiết.

3.1. Đầu tư vào công nghệ nông nghiệp

Công nghệ nông nghiệp hiện đại giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc áp dụng công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp sẽ tạo ra những sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

3.2. Tăng cường hợp tác xã nông nghiệp

Hợp tác xã nông nghiệp là một mô hình hiệu quả trong việc tổ chức sản xuất. Việc tăng cường hợp tác giữa các nông dân sẽ giúp chia sẻ kinh nghiệm và giảm chi phí sản xuất.

IV. Ứng dụng thực tiễn trong tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Phú Thọ

Các mô hình tổ chức lãnh thổ nông nghiệp đã được áp dụng tại tỉnh Phú Thọ cho thấy hiệu quả rõ rệt. Những mô hình này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn cải thiện đời sống của người dân.

4.1. Mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững

Mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững đã được triển khai tại nhiều địa phương, giúp bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sản phẩm. Điều này cũng góp phần vào việc phát triển kinh tế địa phương.

4.2. Kết quả từ các dự án hợp tác

Các dự án hợp tác giữa chính quyền và nông dân đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Những dự án này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn tạo ra việc làm cho người dân.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Phú Thọ cần được cải thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Việc xây dựng các chính sách phù hợp sẽ là chìa khóa cho sự thành công trong tương lai.

5.1. Định hướng phát triển nông nghiệp đến năm 2030

Định hướng phát triển nông nghiệp tỉnh Phú Thọ đến năm 2030 cần tập trung vào việc nâng cao hiệu quả sản xuất và bảo vệ môi trường. Các chính sách cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn.

5.2. Tầm quan trọng của chính sách phát triển nông thôn

Chính sách phát triển nông thôn cần được chú trọng để tạo điều kiện cho nông dân phát triển sản xuất. Việc hỗ trợ tài chính và kỹ thuật sẽ giúp nâng cao hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp (TCLTNN) giữ vai trò then chốt trong việc phân bổ hợp lý các nguồn lực tự nhiên, kinh tế và xã hội nhằm gia tăng hiệu quả sản xuất của một quốc gia cũng như từng địa phương. Tại Việt Nam, sản xuất nông nghiệp gắn liền với sinh kế của khoảng 65% dân số sống ở khu vực nông thôn trên tổng diện tích 10 triệu hecta đất nông nghiệp. Đối với tỉnh Phú Thọ – một địa bàn thuộc vùng Trung du và miền núi phía Bắc, nông nghiệp chiếm khoảng 19% Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) nhưng liên quan trực tiếp đến đời sống của gần 80% dân số toàn tỉnh. Mặc dù sở hữu nhiều nông sản hàng hóa đặc thù như chè, sơn ta, bưởi Đoan Hùng, quýt, hồng quý, bò thịt, lợn và dê, sản xuất nông nghiệp tại Phú Thọ nhìn chung vẫn mang tính tự phát theo quy mô hộ gia đình, năng suất và hiệu quả kinh tế còn thấp hơn mức trung bình cả nước (thu nhập bình quân đầu người của nhân khẩu nông nghiệp tỉnh chỉ đạt 43 - 45% mức trung bình toàn quốc) và thấp hơn một số địa phương lân cận như Thái Nguyên, Sơn La, Hòa Bình.

Khoảng trống nghiên cứu lớn được tác giả Nguyễn Minh Lan chỉ ra là chưa có công trình độc lập nào nghiên cứu một cách hệ thống về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp gắn với nâng cao hiệu quả tại tỉnh Phú Thọ. Các vấn đề về khái niệm, số lượng và bản chất các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp cấp tỉnh, hệ thống chỉ tiêu định lượng đánh giá hiệu quả và các nhân tố chi phối vẫn chưa được làm sáng tỏ trên cơ sở khoa học địa lý kinh tế.

Mục tiêu tổng quát của luận án là đề xuất định hướng và các giải pháp tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả ở tỉnh Phú Thọ đến năm 2030, cung cấp cơ sở khoa học cho công tác hoạch định chủ trương, chính sách phát triển nông nghiệp của tỉnh.

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Xây dựng cơ sở lý luận và khảo cứu kinh nghiệm thực tiễn về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả để vận dụng vào điều kiện tỉnh Phú Thọ.
2. Đánh giá thực trạng tổ chức lãnh thổ nông nghiệp của tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2010 - 2019 theo hướng nâng cao hiệu quả; xác định thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của những thành công cũng như tồn tại.
3. Đề xuất định hướng và 5 nhóm giải pháp bảo đảm tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả tại tỉnh Phú Thọ đến năm 2030.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả trong mối quan hệ với phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Phú Thọ cùng các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp chủ yếu trên địa bàn.

Phạm vi nghiên cứu được xác định rõ:

• Về nội dung: Tiếp cận khái niệm "hiệu quả" chủ yếu dưới khía cạnh hiệu quả kinh tế thông qua hệ thống chỉ tiêu định lượng; ngành nông nghiệp được nghiên cứu bao gồm ba phân ngành: trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ nông nghiệp.
• Về không gian: Toàn bộ phạm vi hành chính tỉnh Phú Thọ, bao gồm 1 thành phố (Việt Trì), 1 thị xã (Phú Thọ) và 11 huyện.
• Về thời gian: Phân tích thực trạng giai đoạn 2010 - 2019; dự báo phát triển đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030 (không sử dụng số liệu năm 2020 do tác động bất thường của đại dịch COVID-19 làm sai lệch tính quy luật của chuỗi dữ liệu).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến ba nhóm nội dung chính: tổ chức lãnh thổ kinh tế, phát triển nông nghiệp trong bối cảnh kinh tế thị trường - hội nhập quốc tế, và hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp.

Nhóm chủ đề tổng quan	Học giả tiêu biểu trong nước	Học giả và tổ chức quốc tế tiêu biểu
Lý thuyết tổ chức lãnh thổ và không gian kinh tế	Lê Bá Thảo, Ngô Doãn Vịnh, Đặng Văn Phan, Nguyễn Kim Hồng, Vũ Như Vân, Đặng Hữu Ngọc, Ngô Thúy Quỳnh, Hoàng Quý Châu, Nguyễn Thị Hoài	J.H. Von Thünen, Alfred Weber, W. Christaller, A. Lösch, François Perroux, R. Gould, N.N. Kolosovski, Paul Krugman, World Bank (WDR 2009)
Nông nghiệp và tổ chức lãnh thổ nông nghiệp	Bùi Huy Đáp, Nguyễn Điền, Nguyễn Từ, Đặng Kim Sơn, Nguyễn Thị Tố Quyên, Nguyễn Thế Nhã, Vũ Đình Thắng, Lê Thông, Nguyễn Minh Tuệ, Nguyễn Viết Thịnh, Đỗ Thị Minh Đức, Nguyễn Hiền, Nguyễn Thị Trang Thanh, Trịnh Thanh Sơn	B.F. Johnston, J.W. Mellor, C.P. Timmer, M.P. Todaro, Rakitnikov A., Grigg D., K. Ivanov, V. Mineev, P. Samuelson, W.D. Nordhaus, Iu.G. Sauchkin, Sinclair, Boal, Bryant, Kellerman
Hiệu quả phát triển và hiệu quả TCLTNN	Bùi Tất Thắng, Vũ Thị Ngọc Phùng, Vũ Đình Thắng, Ngô Doãn Vịnh	Manfred Kuhn, Wohle, Doring, J.W. Mellor, T. Panayotou, Michael Porter

Về mặt lý luận tổ chức lãnh thổ kinh tế, trường phái phương Tây đóng góp các mô hình định vị không gian kinh điển như lý thuyết vành đai nông nghiệp của Von Thünen (1826) dựa trên khoảng cách thị trường và địa tô chênh lệch; lý thuyết khu luận vị công nghiệp của Alfred Weber (1909) tối thiểu hóa chi phí vận tải và nhân công; lý thuyết trung tâm của Christaller và Lösch; lý thuyết cực tăng trưởng của François Perroux (1950); lý thuyết địa lý kinh tế mới của Paul Krugman (1991) dựa trên tính kinh tế nhờ quy mô. Trường phái Xô Viết nổi bật với lý thuyết thể tổng hợp sản xuất lãnh thổ của N.N. Kolosovski và chu trình sản xuất - năng lượng của Iu.G. Sauchkin. Tại Việt Nam, các công trình của Lê Bá Thảo (Chủ nhiệm Đề tài cấp Nhà nước 1994 - 1996), Ngô Doãn Vịnh, Lê Thông, Nguyễn Viết Thịnh đã định hình cơ sở phân vùng, hệ thống hóa các hình thức tổ chức lãnh thổ kinh tế và nông nghiệp.

Về bản chất và hiệu quả của tổ chức lãnh thổ nông nghiệp, các nghiên cứu của B.F. Johnston và J.W. Mellor (1961), Timmer (1988), Todaro (1990) nhấn mạnh vai trò chuyển đổi cơ cấu, thặng dư nông nghiệp và ứng dụng khoa học công nghệ. Các học giả Việt Nam như Đặng Kim Sơn, Nguyễn Thế Nhã, Vũ Đình Thắng, Nguyễn Thị Trang Thanh phân tích các mô hình trang trại, hợp tác xã và chuỗi giá trị. Về phạm trù hiệu quả kinh tế, các công trình thống nhất công thức tổng quát dựa trên tương quan giữa kết quả thu được và chi phí bỏ ra, đồng thời xem xét các chỉ tiêu năng suất ruộng đất, năng suất lao động và giá trị gia tăng.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án tập trung giải quyết:

• Đa số các tài liệu trước đây tiếp cận tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở góc độ mô tả sự phân bố hoặc phân tích hiệu quả sản xuất thuần túy của từng ngành cây trồng, vật nuôi, chưa gắn kết chặt chẽ giữa tổ chức không gian với mục tiêu nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội.
• Chưa có công trình nào xác lập bộ chỉ tiêu định lượng rõ ràng để đánh giá hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp cấp tỉnh.
• Chưa có nghiên cứu chuyên sâu nào đánh giá thực trạng và đề xuất phương án tổ chức lãnh thổ nông nghiệp toàn diện cho địa bàn tỉnh Phú Thọ trong giai đoạn phát triển mới.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và quan niệm tiếp cận

Hệ thống kinh tế - lãnh thổ được luận án xác định gồm 6 phân hệ tương tác lẫn nhau:

1. Yếu tố tự nhiên (khí hậu, tài nguyên thiên nhiên).
2. Dân số và các giá trị truyền thống.
3. Kết cấu hạ tầng kỹ thuật.
4. Doanh nghiệp (các ngành, lĩnh vực hoạt động sản xuất kinh doanh).
5. Công trình quốc phòng - an ninh.
6. Môi trường sinh thái.

Trong hệ thống này, các hoạt động của con người giữ vị trí trung tâm. Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp là một phân hệ của tổ chức lãnh thổ kinh tế, được hiểu là sự sắp xếp và phối hợp không gian của các đối tượng nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp) trong mối liên hệ liên ngành, liên vùng, gắn với nhu cầu thị trường nhằm khai thác tối ưu các tiềm năng vị trí, tự nhiên và kinh tế - xã hội. Bản chất hiệu quả kinh tế được biểu diễn qua công thức:

$$H = \frac{K}{C}$$

Trong đó:

• $H$: Hiệu quả kinh tế của quá trình hoặc hình thức tổ chức lãnh thổ.
• $K$: Kết quả đầu ra thu được (giá trị gia tăng, doanh thu, sản lượng hàng hóa).
• $C$: Toàn bộ chi phí đầu vào đã bỏ ra (vốn, lao động, diện tích đất, vật tư).

Quan điểm tiếp cận nghiên cứu

Luận án vận dụng 6 quan điểm tiếp cận khoa học địa lý:

• Quan điểm hệ thống: Xem xét nông nghiệp là một hệ thống lớn gồm các phân hệ trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ; TCLTNN là hệ thống gồm nhiều hình thức tổ chức không gian có quan hệ mật thiết.
• Quan điểm tổng hợp - lãnh thổ: Đánh giá sự tương tác giữa các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội gắn với từng đơn vị không gian hành chính cụ thể của tỉnh Phú Thọ.
• Quan điểm lịch sử - viễn cảnh: Phân tích sự biến động của tổ chức sản xuất qua các giai đoạn làm tiền đề dự báo không gian phát triển đến năm 2030.
• Quan điểm liên ngành - liên vùng: Đặt nông nghiệp Phú Thọ trong mối liên kết với công nghiệp chế biến, dịch vụ tiêu thụ và trong không gian phát triển vùng Trung du và miền núi phía Bắc (với Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang, Tuyên Quang...).
• Quan điểm kinh tế thị trường: Lấy nhu cầu thị trường, chuỗi giá trị và khả năng sinh lợi làm động lực tổ chức không gian sản xuất.
• Quan điểm nhân - quả: Phân tích nguyên nhân sâu xa của các thành tựu và hạn chế trong tổ chức lãnh thổ nông nghiệp từ góc độ đầu tư, hạ tầng, chính sách và nguồn nhân lực.
• Kết hợp các hướng tiếp cận: từ lý thuyết đến thực tiễn, từ vĩ mô đến vi mô, và tiếp cận thể chế.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu thực tế

Tác giả đã triển khai đồng bộ 7 phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp thu thập và xử lý tài liệu: Thu thập số liệu thứ cấp từ Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê tỉnh Phú Thọ, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2010 - 2019; tài liệu sơ cấp qua điều tra khảo sát thực tế.
• Phương pháp phân tích thống kê: Xử lý chuỗi số liệu thời gian về diện tích, năng suất, sản lượng, giá trị sản xuất (GTSX), giá trị gia tăng nông nghiệp (GTGTNN), GRDP, số lượng trang trại, hợp tác xã.
• Phương pháp phân tích chính sách: Đánh giá tác động của các văn bản pháp luật, Đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp (Quyết định số 899/QĐ-TTg ngày 10/6/2013), các nghị quyết và cơ chế hỗ trợ của Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Phú Thọ.
• Phương pháp so sánh: So sánh các chỉ tiêu nông nghiệp của Phú Thọ qua các năm, so sánh hiệu quả giữa các hình thức tổ chức lãnh thổ và so sánh với mức trung bình vùng, cả nước.
• Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến các nhà khoa học thuộc Viện Chiến lược phát triển, Hội Địa lý Việt Nam, cán bộ quản lý Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Phú Thọ.
• Phương pháp khảo sát thực địa: Tiến hành vào tháng 12/2019 bằng phiếu điều tra và phỏng vấn trực tiếp tại các mô hình hợp tác xã, hộ gia đình, trang trại, doanh nghiệp nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại thành phố Việt Trì và các huyện Lâm Thao, Thanh Ba, Thanh Sơn, Tân Sơn để thu thập thông tin về doanh thu, chi phí, lợi nhuận, lao động và đầu ra sản phẩm.
• Phương pháp dự báo: Sử dụng mô hình tương quan giữa tăng trưởng nông nghiệp với tăng trưởng GRDP của tỉnh và phương pháp năng suất ruộng đất để dự báo các chỉ tiêu đến năm 2025 và 2030.
• Phương pháp bản đồ và GIS: Khai thác dữ liệu không gian, xây dựng hệ thống bản đồ hiện trạng phân bố và bản đồ định hướng các hình thức TCLTNN tỉnh Phú Thọ đến năm 2030 bằng phần mềm MapInfo.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình khoa học có liên quan đến tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

Chương này tập trung tổng quan hệ thống tri thức khoa học trong và ngoài nước về tổ chức lãnh thổ kinh tế, địa lý nông nghiệp và hiệu quả tổ chức sản xuất. Tác giả phân tích các luận điểm của các trường phái địa lý kinh tế phương Tây (Von Thünen, Weber, Christaller, Perroux, Paul Krugman) và trường phái Xô Viết (Kolosovski, Ivanov, Mineev, Sauchkin), làm rõ sự tiến hóa từ địa lý mô tả sang địa lý cấu trúc không gian và chuỗi giá trị hiện đại.

Các công trình trong nước của Lê Bá Thảo, Ngô Doãn Vịnh, Lê Thông, Nguyễn Viết Thịnh, Đặng Kim Sơn được phân tích nhằm chỉ ra các bước phát triển của quy hoạch không gian, vùng chuyên môn hóa, khu nông nghiệp công nghệ cao và tổ hợp nông - công nghiệp tại Việt Nam. Tác giả rút ra kết luận: phần lớn các nghiên cứu đã giải quyết tốt khía cạnh phân bố lực lượng sản xuất và phát triển ngành, nhưng còn thiếu vắng các nghiên cứu chuyên sâu xác định hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế của các hình thức TCLTNN cấp tỉnh.

Chương 2: Cơ sở lý luận về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp và kinh nghiệm thực tiễn

Tác giả xây dựng khung lý luận về TCLTNN theo hướng nâng cao hiệu quả, xác định hệ thống gồm:

• 4 hình thức TCLTNN chủ yếu ứng dụng cho cấp tỉnh tại Việt Nam: Vùng nông nghiệp chuyên môn hóa, Khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, Tổ hợp nông - công nghiệp, và Trang trại/Hợp tác xã nông nghiệp.
• 5 nhóm yếu tố ảnh hưởng: Cơ sở pháp lý và chính sách; Thị trường và toàn cầu hóa; Dân số, lao động và các chủ thể sản xuất; Khoa học - công nghệ; Vị trí địa lý, quỹ đất và kết cấu hạ tầng kỹ thuật.
• 4 nguyên tắc tổ chức: Phù hợp điều kiện tự nhiên - sinh thái; Đảm bảo hiệu quả kinh tế - xã hội - môi trường; Gắn kết với thị trường và chuỗi giá trị; Đảm bảo tính liên kết ngành và liên kết vùng.
• 5 bước tiến hành TCLTNN: (1) Đánh giá các nguồn lực và điều kiện phát triển; (2) Phân tích thực trạng sản xuất và không gian phân bố; (3) Xác định phương hướng chuyên môn hóa và lựa chọn hình thức tổ chức; (4) Xây dựng phương án không gian và phân bố các phân hệ; (5) Đề xuất hệ thống chính sách và giải pháp thực thi.
• 5 chỉ tiêu đánh giá hiệu quả TCLTNN cấp tỉnh: Tỷ suất giá trị gia tăng trên diện tích đất nông nghiệp (GTGT/ha đất); Năng suất lao động nông nghiệp (GTGT/lao động nông nghiệp); Tỷ suất lợi nhuận trên chi phí sản xuất; Tỷ lệ nông sản hàng hóa qua chế biến và liên kết chuỗi; Đóng góp của nông nghiệp vào GRDP và thu nhập nông hộ.

Chương này cũng tổng kết bài học kinh nghiệm về tổ chức vùng chuyên canh, nông nghiệp công nghệ cao từ các địa phương như Lâm Đồng, Nghệ An, Sơn La để rút ra bài học cho Phú Thọ.

Chương 3: Thực trạng tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở tỉnh Phú Thọ theo hướng nâng cao hiệu quả

Chương 3 phân tích thực trạng phát triển nông nghiệp và không gian sản xuất của tỉnh Phú Thọ trong giai đoạn 2010 - 2019 dựa trên chuỗi số liệu thống kê và khảo sát thực địa tháng 12/2019.

Danh mục bảng số liệu thực trạng trong Chương 3	Nội dung dữ liệu phản ánh
Bảng 3.1 & 3.2	Dân số và lao động nông nghiệp tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2010 - 2019
Bảng 3.3 & 3.6	Quỹ đất, cơ cấu sử dụng đất và biến động đất nông nghiệp (2010 - 2019)
Bảng 3.4 & 3.5	GRDP, giá trị gia tăng nông nghiệp (GTGTNN) tổng thể và phân theo ngành (2010 - 2019)
Bảng 3.7 & 3.8	Chỉ tiêu phát triển chăn nuôi và các sản phẩm nông nghiệp chủ yếu của tỉnh
Bảng 3.9	Các chỉ tiêu bình quân đầu người của Phú Thọ giai đoạn 2010 - 2019
Bảng 3.10 & 3.11	Tổng hợp các hình thức TCLTNN và số lượng trang trại phân theo huyện (2010 - 2019)
Bảng 3.12, 3.13, 3.14	Hiệu quả TCLTNN, tỷ lệ nông sản hàng hóa và hiệu quả các hình thức TCLTNN năm 2019

Phân tích thực trạng cho thấy:

• Quy mô và cơ cấu: Nông nghiệp duy trì tỷ trọng khoảng 19% trong cơ cấu GRDP của tỉnh, giải quyết việc làm cho đa số lao động nông thôn. Tuy nhiên, tốc độ tăng giá trị gia tăng chưa cao, cơ cấu nội ngành chuyển dịch chậm, giá trị dịch vụ nông nghiệp còn chiếm tỷ trọng thấp.
• Các hình thức tổ chức không gian: Bước đầu hình thành các vùng sản xuất tập trung như vùng chè (Thanh Sơn, Tân Sơn, Đoan Hùng, Thanh Ba), vùng bưởi đặc sản (Đoan Hùng), vùng sơn ta (Tam Nông), các trang trại chăn nuôi lợn, bò thịt, gia cầm tập trung. Tuy nhiên, hình thức kinh tế trang trại và hợp tác xã quy mô còn nhỏ, thiếu liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp chế biến; chưa hình thành rõ nét khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao và tổ hợp nông - công nghiệp hoàn chỉnh.
• Hiệu quả: Tỷ lệ nông sản hàng hóa chất lượng cao còn hạn chế; năng suất lao động và giá trị thu được trên một đơn vị diện tích canh tác thấp hơn so với bình quân cả nước; thu nhập bình quân của nhân khẩu nông nghiệp chỉ đạt 43 - 45% mức bình quân chung toàn quốc.

Tác giả chỉ ra nguyên nhân thành công là nhờ chủ trương chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi của tỉnh; nguyên nhân của các hạn chế là do sản xuất còn mang nặng tính tự phát, quy mô ruộng đất manh mún, hạ tầng phục vụ bảo quản sau thu hoạch yếu, thiếu doanh nghiệp đầu tàu dẫn dắt chuỗi giá trị và việc ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật chưa đồng đều.

Chương 4: Định hướng và giải pháp tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả ở tỉnh Phú Thọ

Chương 4 xây dựng hệ thống dự báo phát triển đến năm 2025 và định hướng không gian đến năm 2030, đồng thời đề xuất 5 nhóm giải pháp cụ thể.

Danh mục bảng dự báo trong Chương 4	Chỉ tiêu dự báo đến năm 2025 và 2030
Bảng 4.1 & 4.2	Dự báo quy mô dân số và lực lượng lao động tỉnh Phú Thọ
Bảng 4.3 & 4.4	Dự báo nhu cầu sử dụng đất nông nghiệp và sản phẩm nông nghiệp chính
Bảng 4.5 & 4.7	Dự báo các chỉ tiêu bình quân đầu người và nhân lực phát triển nông nghiệp
Bảng 4.6, 4.8, 4.9	Định hướng phát triển các hình thức TCLTNN, dự báo GTGTNN và chỉ tiêu hiệu quả

Định hướng không gian phát triển các hình thức TCLTNN đến năm 2030 bao gồm:

• Phát triển các vùng chuyên môn hóa nông nghiệp hàng hóa quy mô lớn: vùng chè chất lượng cao tại Thanh Sơn, Tân Sơn, Yên Lập, Đoan Hùng, Thanh Ba; vùng cây ăn quả có múi (bưởi Đoan Hùng, bưởi Diễn) tại Đoan Hùng, Phù Ninh, Thanh Thủy; vùng rau an toàn ven đô thị Việt Trì, Lâm Thao; vùng chăn nuôi bò thịt, bò sữa, lợn tập trung xa khu dân cư.
• Xây dựng các khu, vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại các địa bàn có hạ tầng giao thông thuận lợi.
• Phát triển các tổ hợp nông - công nghiệp gắn vùng nguyên liệu với các nhà máy chế biến nông sản tại các khu, cụm công nghiệp.
• Củng cố, đổi mới mô hình hợp tác xã và phát triển kinh tế trang trại theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP.

Tác giả đề xuất 5 giải pháp chủ yếu:

1. Đổi mới quản lý nhà nước về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp: Hoàn thiện quy hoạch không gian nông nghiệp tích hợp vào quy hoạch tỉnh; ban hành cơ chế chính sách tích tụ, tập trung đất đai phục vụ sản xuất quy mô lớn.
2. Phát triển nhân lực phục vụ tổ chức lãnh thổ nông nghiệp: Đào tạo nâng cao trình độ quản trị cho chủ trang trại, giám đốc hợp tác xã; tập huấn chuyển giao kỹ thuật canh tác tiên tiến cho nông dân.
3. Thu hút doanh nghiệp lớn hỗ trợ hợp tác xã và hộ nông dân: Thiết lập cơ chế ưu đãi về thuế, đất đai để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, hình thành chuỗi giá trị khép kín từ sản xuất đến tiêu thụ.
4. Đầu tư phát triển tổ chức lãnh thổ nông nghiệp: Đa dạng hóa nguồn vốn (ngân sách, tín dụng, đối tác công tư PPP) để hoàn thiện hạ tầng thủy lợi, giao thông nội đồng, hệ thống kho lạnh và logistics nông sản.
5. Quảng bá hình ảnh tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tiên tiến, xây dựng chỉ dẫn địa lý và phát triển mạng lưới tiêu thụ, phân phối: Xây dựng thương hiệu nông sản Phú Thọ (chè Phú Thọ, bưởi Đoan Hùng, thịt chua Thanh Sơn...), mở rộng kênh phân phối vào hệ thống siêu thị và thị trường xuất khẩu.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt học thuật và lý luận

• Luận án đã làm rõ nội hàm, bản chất của tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả, xác định mục tiêu tối thượng là gia tăng giá trị kinh tế trên một đơn vị diện tích và đơn vị lao động, mang lại lợi ích hài hòa cho người sản xuất, người tiêu dùng và đóng góp vào GRDP của địa phương.
• Hệ thống hóa và lựa chọn 4 hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp chủ yếu thích ứng với cấp tỉnh trong điều kiện Việt Nam (vùng chuyên môn hóa, khu nông nghiệp công nghệ cao, tổ hợp nông - công nghiệp, trang trại/hợp tác xã).
• Xác lập khung lý luận gồm 5 nhóm yếu tố ảnh hưởng, 4 nguyên tắc tổ chức, quy trình 5 bước tiến hành tổ chức lãnh thổ nông nghiệp, và 5 chỉ tiêu định lượng chủ yếu để đánh giá hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp cấp tỉnh.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn diện, có căn cứ khoa học về thực trạng phát triển nông nghiệp và không gian sản xuất của tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2010 - 2019; làm rõ tiềm năng, lợi thế so sánh cũng như những điểm nghẽn khiến hiệu quả sản xuất nông nghiệp của tỉnh chưa tương xứng với tiềm năng.
• Xây dựng phương án định hướng không gian và dự báo các chỉ tiêu phát triển nông nghiệp, chỉ tiêu hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Phú Thọ đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030 được trực quan hóa qua hệ thống bản đồ MapInfo.
• Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ từ quản lý nhà nước, phát triển nhân lực, thu hút doanh nghiệp chuỗi giá trị, vốn đầu tư đến xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường tiêu thụ nông sản.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về dữ liệu: Do tác động của đại dịch COVID-19 trong năm 2020 làm suy giảm mạnh nhiều chỉ tiêu kinh tế - xã hội và làm mất tính quy luật của chuỗi dữ liệu thời gian, luận án dừng việc thu thập chuỗi số liệu thống kê chính thức ở mốc năm 2019.
• Hạn chế về nội dung: Luận án tập trung đánh giá sâu khía cạnh hiệu quả kinh tế thông qua các chỉ tiêu định lượng; các khía cạnh hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường sinh thái chưa được bóc tách và lượng hóa thành hệ thống chỉ tiêu độc lập do sự đan xen phức tạp và khó khăn trong thu thập số liệu phân tán.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục cập nhật chuỗi số liệu sau đại dịch để hoàn thiện các mô hình dự báo; mở rộng nghiên cứu lượng hóa chi tiết các chỉ tiêu hiệu quả môi trường sinh thái và tác động của chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn trong các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp cấp tỉnh.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Địa lý học, Địa lý kinh tế - xã hội, Kinh tế nông nghiệp và Quản lý phát triển: Tham khảo phương pháp tiếp cận không gian, khung lý luận về các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp cấp tỉnh, phương pháp phân tích kết hợp GIS (MapInfo) và quy trình điều tra khảo sát thực địa.
• Các cơ quan quản lý nhà nước, người làm chính sách tỉnh Phú Thọ và vùng Trung du và miền núi phía Bắc (Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Kế hoạch và Đầu tư, UBND các huyện, thị xã, thành phố): Sử dụng các kết quả đánh giá thực trạng, hệ thống bản đồ phân bố không gian và 5 nhóm giải pháp làm căn cứ thực tiễn trong công tác lập quy hoạch nông nghiệp, quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định những hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp chủ yếu nào phù hợp cho cấp tỉnh tại Việt Nam?

Luận án lựa chọn 4 hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp chủ yếu:

1. Vùng nông nghiệp chuyên môn hóa.
2. Khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao.
3. Tổ hợp nông - công nghiệp.
4. Trang trại và Hợp tác xã nông nghiệp.

2. Vì sao tác giả chỉ sử dụng chuỗi số liệu thống kê đến năm 2019 mà không đưa số liệu năm 2020 vào phân tích thực trạng?

Tác giả không đưa số liệu năm 2020 vào phân tích do đại dịch COVID-19 làm nhiều chỉ tiêu phát triển nông nghiệp và kinh tế - xã hội của tỉnh Phú Thọ sụt giảm mạnh. Việc đưa số liệu năm 2020 vào sẽ làm gián đoạn tính liên tục và không bảo đảm tính quy luật theo chuỗi thời gian phục vụ công tác dự báo.

3. Nông sản hàng hóa đặc thù và các vùng chuyên môn hóa chủ yếu của tỉnh Phú Thọ được xác định gồm những đối tượng nào?

Các nông sản đặc thù gồm có: chè, sơn ta, bưởi Đoan Hùng, quýt và hồng quý, bò thịt, lợn và dê. Luận án định hướng các vùng chuyên môn hóa trọng điểm: vùng chè tại Thanh Sơn, Tân Sơn, Đoan Hùng, Thanh Ba; vùng bưởi đặc sản tại Đoan Hùng; vùng sơn ta tại Tam Nông; vùng rau an toàn tại ven đô thị Việt Trì, Lâm Thao; và các vùng chăn nuôi tập trung tại các huyện trung du, miền núi.

4. Khảo sát thực địa phục vụ luận án được triển khai tại những địa bàn nào và thu thập những thông tin gì?

Khảo sát thực địa được thực hiện vào tháng 12/2019 tại thành phố Việt Trì và các huyện Lâm Thao, Thanh Ba, Thanh Sơn, Tân Sơn. Tác giả phỏng vấn trực tiếp các hợp tác xã, hộ gia đình, trang trại, doanh nghiệp nông nghiệp để thu thập dữ liệu sơ cấp về: sản phẩm hàng hóa chính, thị trường tiêu thụ, quy mô sản xuất, doanh thu, chi phí, lợi nhuận, số lao động, thu nhập trung bình năm và các kiến nghị chính sách.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp trọng tâm nào để nâng cao hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Phú Thọ đến năm 2030?

Luận án đề xuất 5 nhóm giải pháp:

1. Đổi mới quản lý nhà nước về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp.
2. Phát triển nhân lực phục vụ tổ chức lãnh thổ nông nghiệp đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa.
3. Thu hút doanh nghiệp lớn hỗ trợ hợp tác xã và hộ nông dân theo hướng liên kết chuỗi giá trị.
4. Đầu tư phát triển hạ tầng và nguồn vốn phục vụ tổ chức lãnh thổ nông nghiệp.
5. Quảng bá hình ảnh tổ chức sản xuất tiên tiến, xây dựng chỉ dẫn địa lý và phát triển mạng lưới phân phối nông sản.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ Địa lý học của tác giả Nguyễn Minh Lan đã giải quyết một cách có hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả kinh tế tại tỉnh Phú Thọ. Bằng việc kết hợp các phương pháp địa lý kinh tế, thống kê, khảo sát thực địa và công cụ bản đồ MapInfo, luận án đã làm rõ thực trạng phân bố không gian nông nghiệp giai đoạn 2010 - 2019, chỉ ra các nút thắt về hiệu quả sản xuất và thu nhập nông hộ của địa phương. Công trình đã xây dựng phương án định hướng không gian phát triển 4 hình thức tổ chức sản xuất cùng hệ thống 5 nhóm giải pháp khả thi đến năm 2030, cung cấp luận cứ khoa học tin cậy cho công tác quy hoạch và quản lý phát triển nông nghiệp bền vững trên địa bàn tỉnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, phụ lục, danh mục tài liệu tham khảo, luận án chia thành 4 chương: + Chư ng 1: Tổng quan các công trình khoa học có liên quan đến tổ chức lãnh thổ nông nghiệp. + Chư ng 2: Cơ sở lý luận về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp và kinh nghiệm thực tien. + Chư ng 3: Thực trạng tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở tỉnh Phú Thọ theo hướng nâng cao hiệu quả + Chư ng 4: Định hướng và giải pháp tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả ở tỉnh Phú Thọ. 1 Chƣơng 1 TỔNG QUAN C C CÔNG TR NH HOA HỌC C LIÊN QUAN ĐẾN TỔ CHỨC LÃNH THỔ NÔNG NGHIỆP Với mục đích xem xét các vấn đề lý thuyết mà luận án phải làm r , các học giả trong và ngoài nước đã nghiên cứu đến đâu, những nội dung có thể kế thừa và mức độ kế thừa cho việc nghiên cứu của luận án, những điểm nào luận án cần đi sâu nghiên cứu; tác giả tập trung tổng quan những vấn đề chính sau đây: 1.

Tổng quan về tổ chức lãnh thổ kinh tế 1. Ve tổ chức lãnh thổ a) Tài liệu trong nư c Tổ chức lãnh thổ (TCLT) là một vấn đề thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều tác giả trong nước. Trong số rất nhiều học giả nghiên cứu về TCLT dưới góc độ Địa lí học ở Việt Nam, Lê Bá Thảo là một nhà nghiên cứu có nhiều công trình được đánh giá cao. Theo tác giả Lê Bá Thảo, thực chất của TCLT là “một phương hướng nhằm cải thiện và sửa chữa bằng những hành động “duy ý muốn” mang tính tự nguyện chứ không phải “duy ý chí” có phối hợp với nhau nhằm sử dụng một cách có hiệu quả nhất các tài nguyên có trong một lãnh thổ nhất định - có thể trong cả nước hoặc trong từng vùng hoặc ở cấp thấp hơn - nhằm phục vụ cho sự phát triển.

Đồng thời, nó còn có nhiệm vụ xoá bỏ dần sự mất cân bằng về mặt KT - XH giữa các vùng, các địa phương. Mặt khác, nó cũng đ i hỏi phải có sự dự báo cho tương lai với các kịch bản nhất định, tất nhiên phải chú ý đến tính hợp lí của sự phân bố không gian” [49]. Năm 1995, Hội Địa lí Việt Nam tổ chức hội thảo T chức lãnh th , quy tụ nhiều công trình nghiên cứu và những nhận định của các nhà Địa lí học về vấn đề tổ chức lãnh thổ ở Việt Nam và trên thế giới. Dưới góc nhìn của các nhà Địa lí học, TCLT có liên quan mật thiết đến việc sử dụng một cách hiệu quả nhất các tài nguyên trên lãnh thổ, thiết lập sự phân bố hợp lý về mặt không gian của các đối tượng kinh tế, xã hội trên lãnh thổ đó, giảm thiểu sự chênh lệch về trình độ phát triển giữa các vùng [19].

Ngô Doãn Vịnh là một học giả nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế phát triển 1 và Địa lí học với nhiều công trình nghiên cứu về kinh tế Việt Nam nói chung và vấn đề TCLT nói riêng. Theo ông: “Tổ chức không gian kinh tế - xã hội được coi như là một trong những biện pháp quan trọng nhất để phát triển. Muốn phát triển một cách có hiệu quả không thể không tiến hành tổ chức không gian kinh tế - xã hội một cách hợp lí. Tổ chức không gian kinh tế - xã hội là một trong những giải pháp có tính nghệ thuật hàng đầu để phát huy tốt nhất các nguồn lực.

Nhờ có TCLT hợp lí mà có thể khắc phục được tình trạng chồng chéo, quá tải về sức chứa lãnh thổ cũng như khắc phục được tình trạng phát triển rời rạc giữa các lãnh thổ với nhau và giữa các ngành trong một lãnh thổ” [77]. Cũng nghiên cứu về tổ chức lãnh thổ, các tác giả Đặng Văn Phan, Nguyen Kim Hồng, Vũ Như Vân cho rằng: “Trên quan điểm địa lý đổi mới và phát triển, có thể coi tổ chức lãnh thổ là một hành động địa lý học có chủ ý nhằm hướng tới sự công bằng về mặt không gian” [31], [33]. Hành động hay quá trình đó bao gồm việc phân bố các cơ sở sản xuất và dịch vụ, phân bố dân cư, sử dụng tự nhiên, có tính đến các mối quan hệ, liên hệ của chúng, các sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các thành phần tự nhiên và kinh tế, xã hội. Nguyên tắc tổ chức lãnh thổ, cũng là đích đến cuối cùng và cần được ưu tiên nhất là phải sử dụng một cách hợp lý điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và kinh tế - xã hội nhằm tạo ra hiệu quả tối ưu trong sản xuất, bảo vệ môi trường sinh thái để phát triển bền vững.

Một góc nhìn mới được đưa ra, đó là nhìn nhận rộng hơn về tổ chức lãnh thổ ở Việt Nam theo hướng tổ chức không gian phát triển. Khái niệm không gian được sử dụng rộng rãi từ đầu những năm 60 của thế kỉ XX ở Mỹ và một số nước phương Tây, dựa trên sự phát triển của cách mạng về công nghệ thông tin, trong đó có lĩnh vực bản đồ trên máy tính, phương pháp GIS (hệ thống thông tin địa lí) và R - S (vien thám). Không gian bao gồm cả phần đất liền, vùng trời và lòng đất, được huy động vào sản xuất và dịch vụ vì mục đích phát triển. Do đó, các nhà nghiên cứu cần hướng tới một khoa học địa lý về tổ chức lại hoặc tổ chức mới không gian (lãnh thổ), góp phần quản lý nó, bảo vệ môi trường sinh thái và phát triển bền vững [33].

b) Tài liệu ngoài nư c Nghiên cứu về tổ chức lãnh thổ (TCLT), các nhà khoa học nước ngoài sử dụng thuật ngữ territorial organization, bao hàm ý nghĩa tổ chức lãnh thổ hay tổ 1 chức không gian các hoạt động phát triển của con người. TCLT là kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học trên thế giới trong quá trình nghiên cứu lãnh thổ, phát hiện ra những vấn đề mang tính quy luật, kiểm chứng và phát triển thành các lý thuyết kinh tế và tổ chức không gian lãnh thổ. Việc tìm ra tính quy luật về không gian lãnh thổ của các hoạt động kinh tế ra đời từ giữa thế kỉ XIX và đã trở thành một khoa học quản lý lãnh thổ. Các nhà khoa học đã tìm ra các quy luật TCLT ở một địa phương cụ thể, từ đó tiến hành xem xét việc bố trí một cách hợp lí các hoạt động kinh tế và các điểm dân cư.

Có thể tiếp cận vấn đề này theo hai trường phái: (i): Trường phái của các nhà Kinh tế học, Địa lí học phương Tây, và (ii): Trường phái của các nhà Địa lí Xô Viết. Trong các công trình nghiên cứu về tổ chức lãnh thổ theo trường phái phương Tây, tiêu biểu nhất là các lý thuyết phát triển kinh tế của V.Thunen, Alfred Weber, W.Christaller, Francoi Perroux. Nhà khoa học người Đức V. Thunen, qua quá trình quan sát sự trao đổi hàng hóa giữa người sản xuất và tiêu dùng tại các “đầu ra”, “đầu vào”, các “nút” trung tâm và ngoại vi đã nảy sinh ý tưởng về phát triển chuyên môn hóa nông nghiệp.

Trên cơ sở phân tích những yếu tố định vị về địa tô chênh lệch, về mối quan hệ trong trao đổi hàng hóa, ông đề xuất “Lý thuyết vành đai giữa trung tâm và ngoại vi”, hay còn gọi là Lý thuyết vành đai nông nghiệp [77]. Theo đó, “thành phố là trung tâm của thị trường”, có sức hấp dẫn đối với các hoạt động nông nghiệp xung quanh. Ý nghĩa quan trọng của lí thuyết này là việc xác định vai trò của một trung tâm và thiết lập các vành đai nông nghiệp tối ưu, bước đầu thể hiện ý thức tổ chức lãnh thổ để nâng cao hiệu quả kinh tế, phát huy địa tô chênh lệch giữa các lãnh thổ. Học giả Alfred Weber (1909) nổi tiếng với lý thuyết Khu luận vị công nghiệp [77].

Lý thuyết này đề cập tới nguyên nhân của sự tập trung công nghiệp ở một lãnh thổ, trong đó hai yếu tố đầu tiên: chi phí vận tải rẻ nhất và chi phí nhân công thấp nhất là những yếu tố lãnh thổ chung nhất để xác định mô hình định vị và cơ cấu địa lí; thứ 3 là các lực tích tụ và không tích tụ - là những yếu tố địa phương xác định mức độ phát tán trong khung chung. Nhưng quan trọng hàng đầu trong định vị vẫn là yếu tố chi phí vận tải. Mục đích của sự định vị công nghiệp tập trung là để “cực tiểu hóa chi phí và cực đại hóa lợi nhuận” [89], [18]. Weber là 1 người đầu tiên nghiên cứu lý thuyết tổng hợp về định vị công nghiệp, đưa ra mô hình không gian về phân bố công nghiệp.

Trên cơ sở nghiên cứu việc hình thành nhiều không gian công nghiệp thường kéo theo là các không gian đô thị, nhà khoa học người Đức, W. Theo đó, một vùng không thể phát triển nếu không có trung tâm hạt nhân, giữ vai trò đầu tàu lôi kéo sự phát triển của cả lãnh thổ. Thành phố được xem như là những cực hút, hạt nhân của sự phát triển, là các đối tượng đầu tư có trọng điểm trên cơ sở nghiên cứu mức độ thu hút và mức độ ảnh hưởng của chúng đến các vùng xung quanh thông qua bán kính vùng tiêu thụ sản phẩm. Ý nghĩa của lí thuyết này là cơ sở để bố trí các điểm đô thị, các điểm “trồi” được đồng đều trên lãnh thổ thông qua lực hút từ trung tâm.

Lý thuyết trung tâm của Christaller sau này đã được nhà bác học người Đức A.Losh bổ sung và phát triển: giữa các trung tâm có mức độ phụ thuộc khác nhau. Thành phố quan trọng nhất trong hệ thống là đầu mối của toàn bộ hệ thống các điểm dân cư, vai trò thương mại dịch vụ của nó khống chế các vùng phụ cận [18], [85]. Nhà kinh tế học người Pháp, Francoi Perroux (1950) đưa ra Lý thuyết cực tăng trưởng, chú trọng vào những lãnh thổ làm phát sinh sự tăng trưởng kinh tế của lãnh thổ [77]. Ông cho rằng công nghiệp và dịch vụ có vai trò to lớn đối với sự phát triển của một v ng, đi kèm với điểm tăng trưởng là một “nhân” công nghiệp then chốt, hình thành vùng ảnh hưởng của nó đến lãnh thổ xung quanh.

Một vùng không thể phát triển kinh tế đồng đều ở tất cả các nơi trên lãnh thổ trong cùng một thời gian, mà có xu hướng phát triển mạnh nhất ở một hoặc vài nơi nào đó. Ý nghĩa của lí thuyết này là giải thích sự cần thiết của việc phát triển kinh tế lãnh thổ theo hướng có trọng điểm.