Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THI HÀNH HÌNH PHẠT TÙ CHO HƢỞNG ÁN TREO, CẢI TẠO KHÔNG GIAM GIỮ 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ VÀ THI HÀNH HÌNH PHẠT TÙ CHO HƢỞNG ÁN TREO, THI HÀNH HÌNH PHẠT CẢI TẠO KHÔNG GIAM GIỮ 1. Khái niệm, đặc điểm thi hành án hình sự Hiện nay, xung quanh khái niệm THAHS còn nhiều ý kiến khác nhau, nhưng có hai quan điểm chính: Quan điểm thứ nhất: cho rằng THAHS là hoạt động tư pháp và là một giai đoạn của tố tụng hình sự, tiêu biểu là nhà luật học Liên Xô (cũ) M.A Trenxốv và một số nhà khoa học Luật học khác như TS. Nguyễn Hữu Thư, PGS.
Nguyễn Tất Viễn, trong đó: (1) Thi hành án là các hoạt động bảo vệ pháp luật, nhằm đảm bảo cho bản án, quyết định của Tòa án được thực hiện trên thực tế, do đó về bản chất khác với các hoạt động hành chính là tổ chức và quản lý. Việc Tòa án tuyên bản án, quyết định chưa phải là đã kết thúc hoạt động tư pháp, vì công lý chỉ thực sự được thực hiện khi bản án, quyết định của tòa án được thi hành đầy đủ, nên thi hành án phải là bộ phận không thể tách rời của hoạt động tư pháp; (2) Thi hành các bản án, quyết định của tòa án là thực hiện một quyết định tư pháp, gắn liền và tiếp theo quá trình xét xử, chịu sự chi phối của các cơ quan tố tụng, đặc biệt là Tòa án; không phải là thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật hay quyết định hành chính cá biệt; (3) Cơ quan thi hành án không phải là cơ quan tiến hành tố tụng nhưng là cơ quan có nhiệm vụ thực hiện một số hoạt động tư pháp. Quan điểm thứ hai: cho rằng THAHS là hoạt động hành chính - tư pháp, tiêu biểu là GS.TSKH Đào Trí Úc, PGS.TS Trần Văn Độ, GS. Võ Khánh Vinh và một số nhà khoa học Luật học khác.
Tác giả đồng tình với quan điểm thứ hai, bởi vì: (1) Thi hành án không phải là hoạt động xét xử nên 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không phải là hoạt động tư pháp mà chỉ là hoạt động thi hành các bản án, quyết định của Tòa án; hoạt động THAHS có mục đích, nhiệm vụ khác với hoạt động tố tụng hình sự mặc dù có mối liên hệ chặt chẽ với tố tụng hình sự; (2) Hoạt động thi hành án phản ánh mối liên hệ giữa quyền hành pháp và quyền tư pháp trong thi hành án. Thủ tục thi hành án không hoàn toàn là thủ tục tố tụng mà là quy trình của hoạt động chấp hành, điều hành. Các nguyên tắc, phương pháp của hoạt động thi hành án không giống với hoạt động tố tụng; mà nó bao gồm kết hợp giữa phương pháp giáo dục thuyết phục với mệnh lệnh hành chính; (3) Trong giai đoạn thi hành án không chỉ Tòa án mà còn nhiều cơ quan hành chính Nhà nước cùng tham gia như đã phân tích ở các đặc điểm của THAHS. Do đó, không thể coi thi hành án là hoạt động tư pháp đơn thuần mà có đan xen, gắn bó chặt chẽ với hoạt động hành chính.
Pháp luật được áp dụng không phải chỉ riêng luật tố tụng mà còn bao gồm các qui định pháp luật hành chính - tư pháp. Để làm rõ vấn đề trên, tác giả thấy cần thiết phải đi sâu tìm hiểu, phân tích về các đặc điểm, bản chất của THAHS như sau: Theo Từ điển tiếng Việt, thi hành là: "Thực hiện điều đã chính thức quyết định" [35, tr. Như vậy, thi hành án có thể được hiểu là thực hiện bản án, quyết định của Tòa án trên thực tế; còn THAHS là thực hiện các bản án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật trên thực tế. Những bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật là căn cứ để các cơ quan nhà nước, người phải thi hành án, người được thi hành án, người có quyền và lợi ích liên quan thực hiện các quyền và nghĩa vụ theo đúng nội dung bản án, quyết định của Tòa án.
Điều đó có nghĩa là chỉ các bản án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật mới được đem thi hành. Đó là các bản án, quyết định hình sự của Tòa án quy định tại khoản 1 Điều 255 BLTTHS gồm: (1) Những bản án và quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm; (2) Những bản án và quyết định của Tòa án cấp phúc thẩm; (3) Những quyết định của Tòa án cấp giám đốc thẩm hoặc tái thẩm. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mục đích, nhiệm vụ của hoạt động THAHS khác biệt so với mục đích, nhiệm vụ của hoạt động tố tụng hình sự là quá trình làm rõ sự thật khách quan của vụ án hình sự, xác định rõ có hay không có tội phạm xảy ra, qua đó quyết định việc áp dụng hay không áp dụng hình phạt, biện pháp tư pháp tại bản án, quyết định của Tòa án. THAHS là công đoạn cuối cùng của việc thực thi quyền lực tư pháp, hiện thực hóa công lý đã được Tòa án tuyên trong các bản án, quyết định; là quá trình tiến hành các hoạt động cần thiết nhằm thực hiện nghiêm các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật; một mặt bảo đảm thực hiện quyền tư pháp của Nhà nước, thể hiện sự tôn trọng của xã hội và công dân đối với phán quyết của cơ quan nhân danh Nhà nước là Tòa án, mặt khác nó là biện pháp hữu hiệu để khôi phục các quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức và công dân bị xâm hại.
Điều đó không chỉ là ước muốn của mọi người dân, mọi nhà nước dân chủ tiến bộ mà đã trở thành những cam kết, nguyên tắc, chuẩn mực thực thi quyền tư pháp trên toàn thế giới, thể hiện rõ ràng thông qua các Công ước quốc tế. Để đạt được mục đích trên, đòi hỏi hoạt động THAHS phải thực hiện tốt ba chức năng cơ bản là: (1) Chức năng bảo đảm, thực thi công lý. Công lý được thực thi đầy đủ hay không là một phần phụ thuộc vào quá trình tổ chức thi hành của các cơ quan, tổ chức thi hành án; (2) Chức năng cưỡng chế, được thực hiện thông qua những biện pháp cưỡng chế của cơ quan, tổ chức thi hành án; (3) Chức năng giáo dục, được thực hiện bằng các biện pháp động viên, thuyết phục hoặc cưỡng chế người có nghĩa vụ thi hành án, thông qua đó giáo dục thái độ tôn trọng pháp luật, quyền của người khác. Thi hành án hình sự có mối quan hệ chặt chẽ với pháp luật hình sự, nhất là mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại, chặt chẽ với các quy định của pháp luật hình sự về hình phạt và biện pháp tư pháp.
Trong mối quan hệ này, hình phạt và biện pháp tư pháp giữ vai trò quyết định, quy định nội dung, phương pháp, hình thức, thời hạn THAHS. Căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm của từng loại tội phạm được thực hiện thì mỗi người bị kết án sẽ bị 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com áp dụng một loại hình phạt hoặc biện pháp tư pháp cụ thể. Theo đó, việc thi hành các loại hình phạt, biện pháp tư pháp trong thực tế cũng được thực hiện theo những trình tự, thủ tục khác biệt phụ thuộc vào mục đích và đặc điểm của từng loại hình phạt, biện pháp tư pháp. Ngược lại, THAHS có tác động trở lại nhất định đối với hình phạt, biện pháp tư pháp, làm cho mục đích của hình phạt, biện pháp tư pháp được thực hiện trên thực tế.
Lợi ích của Nhà nước, tổ chức và công dân, trật tự pháp luật chỉ thực sự được đảm bảo khi công tác THAHS được thực hiện triệt để. Hoạt động THAHS có các quan hệ pháp luật, đối tượng điều chỉnh khác với hoạt động tố tụng hình sự. Quá trình thi hành bản án và quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực là một hoạt động phức tạp, đa dạng, có liên quan đến nhiều chủ thể như: Tòa án nhân dân, Tòa án quân sự các cấp, UBND xã, phường, thị trấn, trại tạm giam, cơ quan THAHS, cơ quan quản lý THAHS đến UBND cấp huyện, cấp tỉnh, các bộ, ngành hoặc cơ quan, tổ chức, đoàn thể xã hội và các cá nhân có liên quan. Vai trò của từng loại chủ thể khi tham gia vào quá trình THAHS khác nhau và phụ thuộc vào từng loại thi hành án.
Các chủ thể THAHS phải tuân thủ những quy định rất chặt chẽ về thi hành án. Những quy định rất chi tiết, cụ thể như: trình tự, thủ tục ra quyết định thi hành án; cách thức tổ chức việc thi hành án; giải quyết khiếu nại hoặc trả lời kháng nghị việc thi hành án. Những quy định này được thực hiện một cách độc lập, do người có thẩm quyền tiến hành mà không phụ thuộc vào các hoạt động tố tụng khác như trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử. Do có nhiều loại chủ thể khác nhau và liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau, lại thường diễn ra trong một khoảng thời gian khá dài nên các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình THAHS cũng hết sức phức tạp; có thể phân loại thành các nhóm quan hệ như sau: (1) Các quan hệ xã hội phát sinh phát sinh sau sau khi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật, phản ánh nội dung của việc thi hành và chấp hành các bản án, quyết định 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của Tòa án, xác định quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong việc thi hành bản án, quyết định của Tòa án; (2) Quan hệ liên quan đến việc hình thành cơ cấu tổ chức, quy định thẩm quyền và quy chế hoạt động của Cơ quan THAHS; (3) Quan hệ phát sinh trong quá trình giáo dục, cải tạo người bị kết án; quan hệ của các cơ quan khác của Nhà nước và các tổ chức xã hội khi tham gia vào quá trình giáo dục, cải tạo người bị kết án.
Phương pháp THAHS có sự kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp giáo dục, thuyết phục và cưỡng chế. Như vậy, phương pháp điều chỉnh của THAHS khác với tố tụng hình sự - sử dụng phương pháp quyền uy, phương pháp phối hợp và chế ước. Sự tự nguyện thi hành án là một trong yếu tố quan trọng tạo điều kiện cho hoạt động THAHS diễn ra thuận lợi, đạt được hiệu quả cao nhất.