PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Bảo hiểm xã hội là chính sách xã hội cơ bản và là trụ cột chính trong hệ thống chính sách an sinh xã hội của mỗi quốc gia. Chính sách bảo hiểm xã hội thể hiện bản chất nhân văn sâu sắc và mục tiêu chủ yếu của nó là đảm bảo nhu cầu thiết yếu và điều kiện cơ bản của đời sống con người, mà trước hết là người lao động và gia đình họ, tạo cho xã hội an toàn, ổn định và phát triển bền vững. Việc tổ chức thực hiện tốt chính sách bảo hiểm xã hội và nâng cao hiệu quả quản lý bảo hiểm xã hội luôn là động lực to lớn phát huy tiềm năng sáng tạo của người lao động trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, đồng thời góp phần đảm bảo an sinh xã hội.
Để cụ thể hóa Luật bảo hiểm xã hội [15], Chính phủ ban hành Nghị định số 134/2015/NĐ-CP ngày 29/12/2015 hướng dẫn một số điều trong Luật bảo hiểm xã hội về Bảo hiểm xã hội tự nguyện [24] và Thông tư số 01/2016/TT-BLĐTBXH ngày 18/02/2016 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội hướng dẫn thi hành một số điều của Luật bảo hiểm xã hội về bảo hiểm xã hội tự nguyện [4]. Như vậy, bảo hiểm xã hội tự nguyện ở Việt Nam đã có hành lang pháp lý vững chắc để tổ chức triển khai. Mục tiêu chính của Bảo hiểm xã hội đảm bảo sứ mệnh của ngành về an sinh xã hội là: phát triển đối tượng tham gia Bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, nhất là Bảo hiểm xã hội tự nguyện. Những năm qua từ 2014 đến 2018 tổ chức triển khai chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện ở nước ta nói chung trên địa bàn huyện Tân Phú Đông tỉnh Tiền Giang nói riêng kết quả đạt được còn rất khiêm tốn.
Tính đến hết năm 2018, trên địa bàn tỉnh Tiền Giang mới chỉ có 1.200 người tham gia, chiếm xấp xỉ 0,41% tổng số lao động, riêng huyện Tân Phú Đông tính đến năm 2018 là 142 người tham gia, chiếm xấp xỉ 0,54% tổng số lao động trong độ tuổi tham gia Bảo hiểm xã hội tự nguyện. Trong số đó, chủ yếu là những cán bộ không chuyên trách của xã phường tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện do Ngân sách nhà nước của địa phương hỗ trợ đóng là chính, còn số người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện ngay từ đầu là rất thấp. 1 Luan van Bảo hiểm xã hội tự nguyện được mở rộng là hình thức mới, sau bảo hiểm xã hội bắt buộc. Mặc dù thời gian qua Nhà nước đã ban hành nhiều cơ chế chính sách, ngành bảo hiểm xã hội cũng đã nổ lực triển khai thực hiện từ Trung ương đến tỉnh, huyện, nhưng chỉ có cán bộ không chuyên trách của ấp, xã được ngân sách nhà nước của tỉnh hỗ trợ đóng, còn lại người lao động trong độ tuổi chưa mặn mà tham gia, giai đoạn đầu sơ khai chỉ một vài người tham gia trên địa bàn huyện, thậm chí không có; Giai đoạn 2010 đến 2017, số người tham gia Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn huyện Tân Phú Đông chủ yếu là cán bộ không chuyên trách ấp và xã, được Ngân sách nhà nước hỗ trợ đóng 100% của 1 lần hệ số lương cơ sở.
Vậy nguyên nhân nào mà chính sách Bảo hiểm xã hội tự nguyện chưa đi vào cuộc sống?; nguyên nhân số người tham gia lần đầu chưa cao?; Những nhân tố ảnh hưởng đến việc tổ chức, quản lý thu bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn huyện là gì?; cơ chế chính sách và quyền lợi thụ hưởng đã phù hợp và thu hút ý định người dân tham gia Bảo hiểm xã hội tự nguyện như thế nào, đã phù hợp chưa? Nâng cao hiệu quả thế nào để đạt được mục tiêu?. Xuất phát từ thực tế nêu trên, tác giả lựa chọn đề tài: “Nâng cao hiệu quả quản lý thu Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn huyện Tân Phú Đông, tỉnh Tiền Giang" làm luận văn thạc sĩ kinh tế góp phần tìm ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý thu Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn huyện Tân Phú Đông, tỉnh Tiền Giang. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài Tác giả: Dương Xuân Triệu, “Cơ sở khoa học hoàn thiện quy trình quản lý thu bảo hiểm xã hội” [31], Đề tài nghiên cứu khoa học, (2000). Đề tài nghiên cứu một số vấn đề lý luận chung về quy trình quản lý thu Bảo hiểm xã hội bắt buôc, đánh giá thực trạng tổ chức thực hiện quy trình thu Bảo hiểm xã hội bắt buôc, đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện quy trình Bảo hiểm xã hội bắt buộc ở Việt Nam trong thời gian tới.
Nội dung đề tài chưa đề cập đến nâng cao hiệu quả quản lý thu Bảo hiểm xã hội tự nguyện ở Việt Nam. Tác giả: Đỗ Kim Thái, “Tăng cường quản lý nhà nước bằng pháp luật đối với hoạt động bảo hiểm xã hội ở Việt Nam hiện nay”, Luận án tiến sĩ, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, (2005) [29]. Đề tài nghiên cứu một số vấn đề lý luận chung 2 Luan van về hoạt động Bảo hiểm xã hội, đánh giá thực thi pháp luật và tình hình thực hiện pháp luật Bảo hiểm xã hội, đề xuất hoàn thiện chính sách pháp luật Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam trong thời gian tới. Nội dung đề tài chưa đề cập đến triển khai tổ chức nâng cao hiệu quả và phát triển người lao động tham gia Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam.
Bài viết của Đồng Quốc Đạt, với tiêu đề: “Bảo hiểm xã hội khu vực phi chính thức ở Việt Nam: Thực trạng và kiến nghị”, đăng trên Tạp chí Kinh tế và Dự báo số 15 (8/2008) [7]. Nội dung bài viết chỉ ra những nguyên nhân vì sao ít người tham gia: Do thu nhập thấp và không ổn định, việc làm bấp bênh, thiếu hiểu biết và không có thông tin về chính sách, chế độ Bảo hiểm xã hội, từ đó đưa ra những giải pháp: Hình thành quỹ Bảo hiểm xã hội tự nguyện và có sự bảo hộ của Nhà nước, cải cách thủ tục thanh toán nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người tham gia, phối hợp Chương trình Bảo hiểm xã hội với Chương trình mục tiêu khác như: Chương trình việc làm, giảm nghèo, phát triển kinh tế - xã hội, tăng cường thông tin tuyên truyền để nâng cao nhận thức cho người lao động ở khu vực phi chính thức thông qua các phương tiện thông tin đại chúng. Bài viết này có nội dung khá sâu sắc, song do giới hạn trong phạm vi bài báo nên chưa thực sự đề cập đến công tác tổ chức triển khai Bảo hiểm xã hội ở khu vực phi chính thức của Việt Nam. Theo Luật Bảo hiểm xã hội hiện hành các giải pháp đưa ra còn chung chung, chưa có sức thuyết phục.
Tác giả Đinh Trọng Vân, “Hoàn thiện công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội tại TP. Thanh Hóa” Luận văn Thạc sĩ, Đại học Kinh tế Huế, (2015) [32]. Đề tài đánh giá thực trạng công tác thu Bảo hiểm xã hội bắt buộc, chỉ ra những nhược điểm của hoạt động thu bảo hiểm này, nêu lên những thực trang về công tác quản lý thu Bảo hiểm xã hội bắt buộc hiện nay. Từ đó đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu Bảo hiểm xã hội bắt buộc trong thời gian tới.
Nghiên cứu mới dừng lại ở việc đánh giá thực trạng về hoạt động quản lý thu Bảo hiểm xã hội bắt buộc, chưa đề cập đến việc hoàn thiện và nâng cao hiệu quả quản lý thu về bảo hiểm xã hội tự nguyện hiện nay. Đề tài: “Đánh giá 3 năm triển khai thực hiện Luật Bảo hiểm xã hội” do TS. Đỗ Thị Xuân Phương, nguyên là Phó Tổng Giám đốc Bảo hiểm xã hội Việt Nam làm chủ nhiệm (2010) [19]. Đề tài chỉ ra những bất cập về chính sách và tổ chức thực 3 Luan van hiện chính sách Bảo hiểm xã hội tự nguyện như: Điều kiện hưởng chế độ hưu trí, tử tuất, chưa quy định về trích hoa hồng cho các đại lý thu, phương thức đóng chưa linh hoạt.
Do vậy, chính sách Bảo hiểm xã hội tự nguyện chưa thu hút được nhiều người lao động tham gia. Nghiên cứu này mới dừng lại ở việc tổng kết, đánh giá 3 năm triển khai thực hiện Luật Bảo hiểm xã hội nói chung. Những vấn đề về tổ chức triển khai Bảo hiểm xã hội tự nguyện tuy có được đề cập song mới dừng lại ở việc đánh giá ưu, nhược điểm và những vấn đề bất cập phát sinh. Bài viết của Mỹ Hoa, với tiêu đề: “Tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện: Vì sao ít thu hút người dân tham gia”, đăng trên Báo Quảng Ngãi (10/2011) [11].
Nội dung bài viết nêu lên thực trạng tham gia Bảo hiểm xã hội tự nguyện của tỉnh trong thời gian qua, chỉ ra những nguyên nhân vì sao ít thu hút người dân tham gia như: Công tác thông tin tuyên truyền chưa sâu rộng, cơ chế chính sách chưa phù hợp, cần thông thoáng hơn, tâm lý người dân “trẻ cậy cha, già cậy con”. Bài viết dừng lại phạm vi cấp tỉnh và chỉ ra một vài nguyên nhân vì sao Bảo hiểm xã hội tự nguyện chưa thực sự thu hút người dân Quảng Ngãi tham gia, chưa đưa ra những giải pháp và kiến nghị để mở rộng đối tượng tham gia. Luận văn thạc sĩ Kinh tế: “Các giải pháp tăng cường bảo hiểm xã hội tự nguyện cho nông dân ở tỉnh Quảng Nam” của Phạm Ngọc Hà (2011) [12]. Đề tài nêu lên cơ sở lý luận về Bảo hiểm xã hội tự nguyện cho nông dân, đánh giá thực trạng Bảo hiểm xã hội tự nguyện cho nông dân tỉnh Quảng Nam về nhu cầu tham gia, công tác quản lý đối tượng, tổ chức thu phí, các chế độ mà nông dân mong muốn, công tác kiểm tra và mạng lưới làm công tác Bảo hiểm xã hội, chỉ ra những tồn tại, nguyên nhân.
Từ đó đề xuất những giải pháp cơ bản về hoàn thiện cơ chế chính sách, tổ chức thực hiện và điều kiện thực thi giải pháp. Đề tài nghiên cứu ở phạm vi cấp tỉnh và đối tượng tham gia Bảo hiểm xã hội tự nguyện chỉ là nông dân, chưa đề cập đến các đối tượng khác như lao động tự do, lâm nghiệp, ngư nghiệp. Phương pháp nghiên cứu chủ yếu là phân tích những số liệu thứ cấp. Đề tài: “Cơ sở khoa học hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện ở Việt Nam” do Ths.
Lê Thị Quế làm chủ nhiệm (2012) [20].