MỞ ĐẦU 1. SỰ CẦN THIẾT NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI Bảo hiểm xã hội là bộ phận trong hệ thống chính sách an sinh xã hội của Chính phủ, luôn được quan tâm, tạo một quỹ độc lập với ngân sách nhà nước, nhằm đảm bảo tài chính cho người tham gia bảo hiểm vượt qua khó khăn khi gặp rủi ro như bị bệnh, thai sản, tai nạn lao động… Bảo hiểm xã hội dựa trên nguyên tắc "có đóng, có hưởng" nên thu bảo hiểm xã hội đã đặt ra yêu cầu chung thu đúng, thu đủ và thu kịp thời, vì sẽ ảnh hưởng đến nguồn chi trả cho các đối tượng tham gia. Do đó, quản lý thu bảo hiểm xã hội ảnh hưởng trực tiếp tới sự tồn tại và phát triển của quỹ bảo hiểm xã hội, tới sự ổn định của chính sách bảo hiểm xã hội, vì thu BHXH là cơ sở hình thành quỹ bảo hiểm xã hội, để giải quyết các chế độ bảo hiểm xã hội, đảm bảo ổn định cuộc sống của người lao động, thực hiện được kế hoạch sản xuất kinh doanh của đơn vị sử dụng lao động. Bảo hiểm xã hội thị xã Kiến Tường, tỉnh Long An thời gian qua đã đạt được kết quả đáng khích lệ cụ thể: Năm 2017 số thu đạt là: 56.397 triệu đồng với 30.263 lượt người tham gia, năm 2018 là: 58.446 triệu đồng với 32.345 lượt người tham gia.
Tuy nhiên, thu bảo hiểm xã hội vẫn còn hạn chế như nợ đóng Bảo hiểm xã hội năm 2017 là 34 triệu và năm 2018 là 38 triệu đồng [9]. Vì vậy, cần có sự nghiên cứu để phân tích và đánh giá nhằm đề xuất giải pháp thích hợp thực hiện được kế hoạch thu. Xuất phát từ lý do trên, tác giả chọn đề tài “Quản lý thu bảo hiểm xã hội tại thị xã Kiến Tường, tỉnh Long An” để làm luận văn thạc sĩ kinh tế, chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 2.
Mục tiêu chung Phân tích, đánh giá thực trạng, từ đó đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý thu bảo hiểm xã hội tại thị xã Kiến Tường, tỉnh Long An trong thời gian tới. Mục tiêu cụ thể Phân tích thực trạng quản lý thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội thị xã Kiến Tường, tỉnh Long An giai đoạn 2017 - 2019, xác định những kết quả đạt được, các hạn chế và nguyên nhân của hạn chế. Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội thị xã Kiến Tường, tỉnh Long An. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU Quản lý thu bảo hiểm xã hội tại BHXH và thực tế hiệu quả quản lý thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội thị xã Kiến Tường, tỉnh Long An.
Đối tượng khảo sát: Người lao động tại các đơn vị tham gia BHXH và đơn vị tham gia BHXH. PHẠM VI NGHIÊN CỨU 4. Về không gian địa điểm Đề tài nghiên cứu tại Bảo hiểm xã hội thị xã Kiến Tường, tỉnh Long An. Phạm vi về thời gian Dữ liệu thứ cấp phục vụ nghiên cứu thu thập giai đoạn từ năm 2017 – 2019.
Thời gian khảo sát: Trong 02 tháng năm 2020 5. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU Thực trạng quản lý thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội thị xã Kiến Tường, tỉnh Long An giai đoạn 2017 - 2019 như thế nào? Cần có những giải pháp gì để nâng cao hiệu quả quản lý thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội thị xã Kiến Tường, tỉnh Long An? 6. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ THU THẬP DỮ LIỆU Phương pháp nghiên cứu Tác giả sử dụng phương pháp định tính với các phương pháp cụ thể: - Phương pháp kế thừa lý luận cơ bản để xây dựng cơ sở lý luận. - Phương pháp thống kê và phân tích, để đánh giá thực trạng quản lý thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội thị xã Kiến Tường, tỉnh Long An từ 2017 – 2019.
- Phương pháp kết hợp giữa lý luận và thực tiễn để đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý thu bảo hiểm xã hội. Phương pháp thu thập dữ liệu: Báo cáo kết quả hoạt động tại cơ quan BHXH 3 thị xã Kiến Tường, tỉnh Long An giai đoạn 2017-2019 và các tài liệu liên quan khác 4 CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Lý luận về bảo hiểm xã hội 1.
Khái niệm Cuộc sống con người luôn phấn đấu cho an sinh hạnh phúc, nhưng quy luật của tạo hóa là sinh ra, lớn lên và già yếu, đi theo đó là những rủi ro, ốm đau, hoạn nạn có thể đến bất cứ lúc nào. BHXH như một sáng kiến văn minh của nhân loại để giữ gìn, bảo vệ cuộc sống, sức khỏe cho con người. Trong tất cả các biện pháp phòng chống và khắc phục rủi ro, bảo hiểm là biện pháp mang lại hiệu quả cao nhất. Bảo hiểm không những đảm bảo cho người tham gia về kinh tế mà còn góp phần ổn định xã hội.
Trên thế giới, BHXH ra đời cách đây hàng trăm năm và trở thành giải pháp hữu hiệu giúp con người vượt qua những khó khăn, rủi ro trong cuộc sống và trong quá trình lao động. BHXH trở thành nền tảng cơ bản của hệ thống an sinh xã hội của mỗi quốc gia, được thực hiện ở hầu hết các nước trên thế giới và ngày càng phát triển. Để đảm bảo quyền lợi cơ bản cho người lao động trên toàn thế giới và an toàn xã hội, ILO ban hành Công ước số 102 ngày 04/6/1952 về quy phạm tối thiểu an toàn xã hội, có quy định 09 chế độ trợ cấp gồm: chế độ chăm sóc y tế; chế độ trợ cấp TNLĐ-BNN; chế độ trợ cấp ốm đau; chế độ trợ cấp thai sản; chế độ trợ cấp thất nghiệp; chế độ trợ cấp tàn tật; chế độ trợ cấp tuổi già; chế độ trợ cấp tiền tuất và chế độ trợ cấp gia đình Theo định nghĩa của từ điển Bách khoa Việt Nam: “Bảo hiểm xã hội là một chế độ pháp định bảo vệ người lao động, sử dụng nguồn tiền đóng góp của NLĐ, người SDLĐ và được sự tài trợ, bảo hộ của Nhà nước nhằm trợ giúp vật chất cho người được bảo hiểm và gia đình trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập bình thường do ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thai sản, thất nghiệp, hết tuổi lao động theo quy định của pháp luật hoặc chết”. 26] Theo tổ chức lao động Quốc tế (ILO) có khuyến cáo BHXH gồm 9 chế độ.
(1) Chế độ chăm sóc y tế. (2) Chế độ trợ cấp ốm đau. 5 (3) Chế độ trợ cấp thất nghiệp. (4) Chế độ trợ cấp tai nạn lao động bệnh nghề nghiệp.
Tùy theo điều kiện kinh tế của mỗi nước, có thể thực hiện các chế độ khác nhau. Nhưng nhất thiết phải thực hiện được 5 chế độ, trong đó có các chế độ (3, 4, 5, 8, 9). Ở Việt Nam mới thực hiện được 5 chế độ (2, 4, 5, 7, 9) và từ năm 2010 thực hiện thêm chế độ (3) do đó đã góp phần đảm bảo được quyền lợi cho những NLĐ làm công ăn lương. Theo điều Luật BHXH hiện hành: "BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ trên cơ sở đóng góp vào quỹ BHXH khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động, chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH".
Phân loại bảo hiểm xã hội theo tính chất Theo tính chất thì BHXH, chia thành: BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện. Bảo hiểm xã hội bắt buộc: là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động bắt buộc phải tham gia. Bảo hiểm xã hội tự nguyện: là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm xã hội để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất. Đặc điểm của bảo hiểm xã hội Thứ nhất, về đối tượng tham gia BHXH: Tùy theo từng quốc gia, nhưng phổ biến hoặc người lao động hoặc cả người lao động và người sử dụng lao động.
Thứ hai, về nguồn hình thành quỹ bảo hiểm xã hội: Thông thường nguồn hình thành quỹ bảo hiểm xã hội của các quốc gia cũng như Việt Nam, gồm: (1) Phí bảo hiểm do người lao động đóng góp; (2) Đóng góp của người sử dụng lao động; (3) Tiền sinh lời của hoạt động đầu tư từ quỹ; (4) Hỗ trợ từ ngân sách nhà nước và các nguồn thu hợp pháp khác. Thứ ba, về sử dụng quỹ bảo hiểm xã hội: Quỹ bảo hiểm xã hội chủ yếu dùng để thanh toán, sự bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi rủi ro do nguyên nhân khách quan xảy ra đúng các cam kết (như khi đau ốm, tai nạn,…) giúp người lao động kịp thời giải quyết khó khăn về tài chính. 6 Thứ tư, nhà nước thống nhất quản lý và sử dụng quỹ BHXH (mức đóng góp phí BHXH, quản lý thu BHXH, sử dụng chi trả BHXH theo chế độ quy định thống nhất của Nhà nước mỗi quốc gia). Tại Việt Nam, nhà nước giao cho cơ quan đại diện nhà nước là cơ quan bảo hiểm xã hội quản lý.
Hoạt động của cơ quan BHXH không vì mục đích lợi nhuận. Thứ năm, mục tiêu của BHXH: Trợ cấp về tài chính cho người lao động khi gặp rủi ro tạm thời hoặc vĩnh viễn do các nguyên nhân khách quan: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, mất sức lao động, tử vong. Bên cạnh đó, BHXH giúp giảm khó khăn về tài chính cho người SDLĐ, tạo thuận lợi để tập trung hoàn thành kế hoạch kinh doanh đặt ra. Quản lý thu bảo hiểm xã hội 1.
Thu bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm thu bảo hiểm xã hội “Thu BHXH là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình bắt buộc các đối tượng phải đóng BHXH theo mức phí qui định hoặc cho phép một số đối tượng tự nguyện tham gia, lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình. Trên cơ sở đó hình thành một Quỹ tiền tệ tập trung, nhằm mục đích đảm bảo cho các hoạt động BHXH” [1, tr.19] Thu BHXH thực chất là quá trình phân phối lại một phần thu nhập của các đối tượng tham gia BHXH, phân phối và phân phối lại một phần của cải của xã hội dưới dạng giá trị, nhằm giải quyết hài hòa các mối quan hệ về mặt lợi ích kinh tế, góp phần đảm bảo công bằng xã hội.