Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2019–2021, ngành xây dựng và bất động sản Việt Nam đối mặt với nhiều biến động kinh tế vĩ mô, khiến hơn 60% doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp áp lực lớn về dòng tiền và chi phí vốn. Thực tế cho thấy, công tác quản lý tài chính giữ vai trò quyết định đến sự tồn tại và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xây lắp. Tuy nhiên, tại nhiều đơn vị, chức năng quản lý tài chính vẫn còn bị xem nhẹ hoặc kiêm nhiệm, dẫn đến tình trạng mất cân đối nguồn vốn và suy giảm hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết những bất cập trong quản trị tài chính tại Công ty Cổ phần Đầu tư Tổng hợp Đông Sơn – một doanh nghiệp có quy mô vốn điều lệ đạt 400 tỷ đồng sau 11 lần thay đổi đăng ký kinh doanh. Mặc dù công ty đã triển khai nhiều dự án trọng điểm như Khu đô thị mới Sơn Đồng tại huyện Hoài Đức (Hà Nội) cùng các dự án tại Bắc Ninh và Thái Nguyên, kế hoạch tài chính thực tế vẫn phát sinh sai lệch trên 25% so với dự toán ban đầu.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý tài chính trong doanh nghiệp xây dựng; phân tích thực trạng quản lý vốn, tài sản, thu chi và khả năng thanh toán tại Công ty Đông Sơn giai đoạn 2019–2021; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính giai đoạn 2022–2025.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào toàn bộ hoạt động tài chính nội bộ của Công ty Cổ phần Đầu tư Tổng hợp Đông Sơn trong khung thời gian 3 năm từ 2019 đến 2021. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp các căn cứ khoa học giúp doanh nghiệp tái cấu trúc tài chính, hướng tới mục tiêu tối ưu hóa tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) đạt từ 8% đến 10% và rút ngắn kỳ thu tiền bình quân xuống dưới 120 ngày.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Lý thuyết Quản trị Tài chính Doanh nghiệp hiện đại kết hợp với Lý thuyết Đánh đổi Cấu trúc Vốn (Trade-off Theory) và Mô hình Phân tích DuPont để làm sáng tỏ các mối quan hệ tài chính nội tại. Các lý thuyết này khẳng định rằng giá trị doanh nghiệp được tối đa hóa khi nhà quản trị cân bằng tối ưu giữa chi phí sử dụng vốn vay và lợi ích từ lá chắn thuế, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các dòng tiền luân chuyển.

Hệ thống khái niệm nền tảng được làm rõ gồm 4 phạm trù cốt lõi:

  • Vốn kinh doanh: Toàn bộ giá trị ứng trước bằng tiền phục vụ cho chu kỳ sản xuất kinh doanh, bao gồm vốn cố định và vốn lưu động.
  • Dòng tiền thuần: Chênh lệch giữa dòng tiền vào và dòng tiền ra trong một kỳ hoạt động, phản ánh sức khỏe thanh khoản thực tế.
  • Khả năng thanh toán: Năng lực của doanh nghiệp trong việc đáp ứng các nghĩa vụ tài chính ngắn hạn và dài hạn đúng hạn bằng tài sản hiện có.
  • Đòn bẩy tài chính: Mức độ sử dụng vốn vay nhằm khuếch đại tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu, đi kèm với nguy cơ rủi ro tài chính khi chi phí lãi vay vượt ngưỡng an toàn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được trích xuất trực tiếp từ hệ thống báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán, bảng cân đối kế toán, báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và các báo cáo giám sát nội bộ của Công ty Đông Sơn trong giai đoạn 2019–2021. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ chuỗi số liệu kế toán 36 tháng liên tục, kết hợp chọn mẫu có chủ đích 5 dự án đầu tư xây lắp tiêu biểu đang triển khai để đánh giá chuyên sâu về dòng tiền thu chi.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích định tính và định lượng:

  • Phương pháp so sánh: Thực hiện so sánh ngang để xác định biến động quy mô tuyệt đối và so sánh dọc nhằm phân tích sự dịch chuyển cơ cấu tài sản, nguồn vốn qua 3 năm.
  • Phương pháp phân tích tỷ số tài chính: Đánh giá có hệ thống 13 chỉ tiêu tài chính then chốt về thanh khoản, hiệu quả hoạt động và khả năng sinh lời.
  • Phương pháp phân tích DuPont: Phân rã tỷ suất ROE thành 3 nhân tố gồm biên lợi nhuận ròng (ROS), số vòng quay tài sản và hệ số đòn bẩy tài chính.

Lý do lựa chọn các phương pháp này xuất phát từ đặc thù ngành xây dựng có chu kỳ sản xuất kéo dài và tỷ trọng công nợ cao; việc kết hợp phân tích tỷ số và mô hình DuPont giúp bóc tách chính xác nguyên nhân gốc rễ dẫn đến sự sụt giảm hiệu quả sử dụng vốn, thay vì chỉ quan sát các chỉ số bề mặt.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực trạng tài chính của Công ty Cổ phần Đầu tư Tổng hợp Đông Sơn giai đoạn 2019–2021 mang lại những phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, cơ cấu nguồn vốn mất cân đối và phụ thuộc lớn vào nợ phải trả ngắn hạn. Mặc dù vốn điều lệ đạt mức 400 tỷ đồng, nợ phải trả ngắn hạn luôn chiếm tỷ trọng từ 62% đến 68% tổng nguồn vốn. Việc phụ thuộc vào nguồn tài trợ ngắn hạn để đầu tư cho các dự án dài hạn như Khu đô thị mới Sơn Đồng đã tạo áp lực thanh khoản thường trực.

Thứ hai, công nợ bị khách hàng chiếm dụng ở mức cao. Khoản phải thu ngắn hạn chiếm tỷ lệ trung bình từ 45% đến 52% tổng tài sản ngắn hạn trong suốt giai đoạn nghiên cứu. Số vòng quay khoản phải thu giảm khoảng 18%, khiến kỳ thu tiền bình quân bị kéo dài trên 180 ngày, dẫn đến tình trạng thiếu hụt vốn bằng tiền phục vụ sản xuất.

Thứ ba, khả năng sinh lời duy trì ở mức thấp và có xu hướng suy giảm. Tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) chỉ đạt mức xấp xỉ 1,8% đến 2,5%, trong khi tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) dao động từ 4,2% đến 5,8%. Chỉ số này thấp hơn đáng kể so với mức trung bình ngành xây dựng dân dụng (thường đạt từ 8% đến 12%).

Thứ tư, công tác lập kế hoạch tài chính và kiểm soát nội bộ còn lỏng lẻo. Tỷ lệ hoàn thành kế hoạch sản xuất kinh doanh năm 2021 chênh lệch trên 25% so với chỉ tiêu đề ra. Công ty chưa thành lập phòng ban quản lý tài chính chuyên trách mà hoạt động này vẫn ghép chung với phòng kế toán, khiến việc cảnh báo rủi ro dòng tiền bị động.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các tồn tại trên bắt nguồn từ đặc thù chu kỳ kinh doanh dự án bất động sản kéo dài, tiến độ nghiệm thu và giải ngân vốn từ các chủ đầu tư bị chậm trễ. Thêm vào đó, việc phân bổ dòng tiền nhàn rỗi chưa hợp lý và thiếu chính sách tín dụng thương mại chặt chẽ đã làm gia tăng chi phí vốn vay.

Khi so sánh với các nghiên cứu thực nghiệm trong ngành xây lắp của Trần Thị Hoàng Yến và Lê Công Giai, tình trạng thiếu hụt bộ máy quản lý tài chính độc lập là điểm yếu phổ biến tại các doanh nghiệp xây dựng Việt Nam. Tuy nhiên, tại Công ty Đông Sơn, mức độ rủi ro thanh khoản cao hơn do quy mô các dự án hạ tầng đô thị đòi hỏi vốn đệm ban đầu rất lớn.

Dữ liệu tài chính của công ty có thể được mô hình hóa trực quan qua hai công cụ:

  • Biểu đồ cột chồng thể hiện cơ cấu tài sản: Minh họa rõ nét sự áp đảo của tài sản ngắn hạn (chiếm trên 70% tổng tài sản), trong đó tài sản dở dang và khoản phải thu chiếm phần lớn, làm nổi bật điểm nghẽn về tính thanh khoản.
  • Bảng ma trận DuPont: Thể hiện sự suy giảm của ROE chủ yếu do số vòng quay tài sản giảm mạnh (chỉ đạt khoảng 0,35 - 0,45 vòng/năm), chứng minh rằng tài sản chưa được khai thác tối đa công suất sinh lời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, luận văn đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện công tác quản lý tài chính tại Công ty Đông Sơn:

  1. Hoàn thiện công tác lập kế hoạch tài chính: Ban Giám đốc chỉ đạo áp dụng phương pháp lập ngân sách linh hoạt (flexible budgeting), dự báo dòng tiền theo tuần và tháng. Mục tiêu giảm biên độ sai lệch giữa kế hoạch và thực tế xuống dưới 8%, thực hiện định kỳ từ Quý 1 năm 2024.

  2. Tối ưu hóa quản trị công nợ và các khoản phải thu: Phòng Kế toán - Tài chính thiết lập quy chế bán chịu phân cấp, áp dụng mức chiết khấu thanh toán 1,5% đến 2,0% cho khách hàng thanh toán trong vòng 10 ngày. Mục tiêu rút ngắn kỳ thu tiền bình quân từ trên 180 ngày xuống dưới 120 ngày trong vòng 12 tháng.

  3. Tái cấu trúc nguồn vốn và tài sản: Hội đồng Quản trị chủ động tái cơ cấu nợ, chuyển dịch 20% đến 30% dư nợ ngắn hạn sang các hợp đồng tín dụng trung và dài hạn hoặc phát hành trái phiếu công trình. Duy trì hệ số khả năng thanh toán hiện hành đạt từ 1,3 đến 1,5 lần nhằm đảm bảo an toàn tài chính.

  4. Nâng cao năng lực bộ máy và kiểm soát nội bộ: Thành lập Tổ Kiểm soát Tài chính độc lập trực thuộc Hội đồng Quản trị, triển khai ứng dụng phần mềm quản trị nguồn lực doanh nghiệp (ERP) nhằm tự động hóa quy trình theo dõi thu chi và cảnh báo nợ xấu trước năm 2025.

  5. Kiến nghị các cơ quan quản lý Nhà nước: Đề xuất các cơ quan chức năng đẩy nhanh tiến độ thẩm định pháp lý các dự án đầu tư công và dự án đô thị, đồng thời hỗ trợ chính sách giãn thuế và giảm lãi suất vay xây lắp cho doanh nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

  • Ban lãnh đạo và Giám đốc tài chính (CFO) các doanh nghiệp xây dựng: Tài liệu cung cấp khung tham chiếu hoàn chỉnh để tái cấu trúc dòng tiền, kiểm soát đòn bẩy tài chính và xử lý tình trạng ứ đọng vốn tại các dự án bất động sản quy mô từ 300 đến 1.000 tỷ đồng.
  • Trưởng phòng Kế toán và Chuyên viên phân tích tài chính: Hướng dẫn chi tiết phương pháp bóc tách chỉ số tài chính, kỹ thuật phân tích DuPont và quy trình xây dựng chính sách tín dụng thương mại phù hợp với đặc thù xây lắp.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Tài chính - Quản trị: Luận văn là nguồn dữ liệu case study thực tế, chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu và phân tích số liệu tài chính doanh nghiệp giai đoạn chịu tác động kinh tế vĩ mô.
  • Ngân hàng và các tổ chức tín dụng: Cung cấp góc nhìn thực tiễn về cấu trúc tài chính của doanh nghiệp xây lắp hạ tầng, hỗ trợ chuyên viên thẩm định tín dụng nhận diện chính xác các dấu hiệu rủi ro thanh khoản và rủi ro công nợ.

Câu hỏi thường gặp

  1. Đâu là rủi ro tài chính lớn nhất mà Công ty Đông Sơn gặp phải trong giai đoạn 2019–2021? Rủi ro lớn nhất là sự mất cân đối kỳ hạn giữa nguồn vốn và tài sản, khi nợ ngắn hạn chiếm tới hơn 62% nguồn vốn nhưng lại tài trợ cho các dự án dài hạn như Khu đô thị mới Sơn Đồng, dẫn đến rủi ro thanh khoản tiềm ẩn.

  2. Tại sao mô hình phân tích DuPont lại được ưu tiên sử dụng trong nghiên cứu này? Mô hình DuPont giúp bóc tách chỉ số ROE thành ba thành tố độc lập: biên lợi nhuận, hiệu suất sử dụng tài sản và đòn bẩy tài chính. Qua đó, nghiên cứu chỉ ra rằng vòng quay tài sản thấp (dưới 0,5 vòng/năm) chính là điểm nghẽn lớn nhất làm giảm khả năng sinh lời.

  3. Doanh nghiệp cần làm gì để rút ngắn thời gian thu hồi nợ phải thu từ khách hàng? Doanh nghiệp cần áp dụng chính sách phân loại khách hàng theo nhóm rủi ro, quy định chặt chẽ hạn mức bán chịu, kết hợp chính sách chiết khấu thanh toán sớm 1,5%–2% và trích lập dự phòng nợ khó đòi kịp thời.

  4. Việc quy mô vốn điều lệ 400 tỷ đồng có đủ đảm bảo an toàn tài chính cho công ty hay không? Mặc dù vốn điều lệ 400 tỷ đồng tạo tiềm lực pháp lý tốt, doanh nghiệp vẫn chưa an toàn nếu nguồn vốn chủ sở hữu bị chiếm dụng nhiều trong các khoản phải thu ngắn hạn và hàng tồn kho dở dang, đòi hỏi phải tối ưu hóa vòng quay vốn lưu động.

  5. Giải pháp thành lập Tổ Kiểm soát Tài chính độc lập mang lại lợi ích cụ thể nào? Tổ Kiểm soát Tài chính độc lập giúp giám sát việc chấp hành định mức chi phí dự án, theo dõi dòng tiền hàng tuần và đưa ra các cảnh báo rủi ro thanh khoản sớm trước 30 ngày cho Ban Giám đốc.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản trị tài chính trong doanh nghiệp xây dựng, làm rõ mối quan hệ giữa cấu trúc vốn và năng lực thanh toán.
  • Đánh giá chính xác thực trạng tài chính của Công ty Đông Sơn giai đoạn 2019–2021 với quy mô vốn 400 tỷ đồng, chỉ rõ điểm nghẽn ở tỷ trọng công nợ cao và vòng quay tài sản thấp.
  • Mô hình DuPont và hệ thống chỉ số tài chính đã làm sáng tỏ nguyên nhân khiến ROE duy trì ở mức thấp (4,2%–5,8%).
  • Đề xuất hệ thống 5 giải pháp mang tính khả thi cao, gắn liền với lộ trình triển khai chi tiết giai đoạn 2024–2025.
  • Đóng góp khung phương pháp luận và bài học thực tiễn giá trị cho việc nâng cao năng lực quản trị tài chính trong ngành xây dựng và phát triển đô thị.

Doanh nghiệp và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể ứng dụng trực tiếp mô hình phân tích và các bộ tiêu chí quản trị này để tối ưu hóa hiệu quả tài chính cho đơn vị của mình ngay từ hôm nay.