MỞ ĐẦU Đất đai là tài sản vô cùng quý giá của quốc gia, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn xây dựng và phát triển dân sinh, kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng, nếu không có tài nguyên đất thì không thể sản xuất, cũng không có sự tồn tại của con người. Đất có vị trí đặc biệt quan trọng với sản xuất nông nghiệp (Quốc hội Việt Nam, 2013). Hiến pháp nước CHXHCN Việt Nam tại chương III điều 54 đã xác định "Đất đai là tài nguyên đặc biệt của quốc gia, nguồn lực quan trọng phát triển đất nước, được quản lý theo pháp luật”. Trong những thập kỷ gần đây, tăng trưởng kinh tế và dân số của Việt Nam diễn ra với tốc độ rất nhanh, từ đó làm tăng áp lực đối với tài nguyên đất đai, dẫn tới nhu cầu phải điều chỉnh lại cách tiếp cận đối với công tác quản lý và sử dụng đất để hỗ trợ tốc độ phát triển kinh tế nhanh chóng, hài hòa trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế nhằm phát triển đất nước một cách bền vững.
Luật Đất đai 2013 đã quy định quyền lợi, nghĩa vụ của người sử dụng đất và trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong công tác quản lý đất đai từ Trung ương đến các địa phương. Huyện Quốc Oai nằm ở phía Tây thành phố Hà Nội, cách trung tâm thành phố khoảng 20km. Phía Đông giáp huyện Đan Phượng, huyện Hoài Đức; phía Tây giáp tỉnh Hòa Bình; phía Nam giáp huyện Chương Mỹ và phía Bắc giáp huyện Thạch Thất và huyện Phúc Thọ. Quốc Oai có tổng diện tích: 151km2; Dân số: trên 180 nghìn người (Báo cáo thống kê của huyện Quốc Oai năm 2015).
Trong những năm qua, thực hiện Đề án xây dựng Nông thôn mới của Chính phủ, huyện Quốc Oai có nhiều bước tiến trong phát triển kinh tế - xã hội, việc chuyển dịch cơ cấu sản xuất có sự thay đổi lớn từ đất nông nghiệp sang đất dịch vụ, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và làng nghề. Công tác quản lý đất đai của huyện được quan tâm và chú trọng như công tác thành lập hệ thống hồ sơ địa chính chính quy, công tác quy hoạch 2 xây dựng nông thôn mới, quy hoạch sử dụng đất, công tác dồn điền đổi thửa, công tác cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp, xử lý vi phạm hành chính về đất đai,. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế, thiếu sót trong công tác quản lý đất đai như việc giải quyết những tồn đọng về giảm quỹ đất công, việc giao đất trái thẩm quyền như: HTX NN, thôn xóm giao đất cho người dân địa phương, tự ý cho người dân chuyển mục đích sử dụng đất và thu tiền đất làm lều lán. Công tác cải cách hành chính để giải quyết các thủ tục hành chính về đất đai còn nhiều bất cập như việc cấp mới, cấp đổi giấy chứng nhận quyền sử dụng đất còn nhiều dư luận, kết quả cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất những năm gần đây còn đạt tỷ lệ thấp.
Nhằm góp phần khắc phục được một phần tồn tại nói trên, được sự phân công của Viện Quản lý đất đai và Phát triển nông thôn – Trường Đại học Lâm Nghiệp, tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả công tác quản lý đất đai tại huyện Quốc Oai, TP Hà Nội”. 3 Phần 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về đất đai 1. Khái niệm về đất và đất đai Theo quan điểm thuật ngữ khoa học, giữa “đất” và “đất đai” thực tế cũng có sự phân biệt nhất định, “đất” tương đương với từ “soil” trong tiếng Anh, nó có nghĩa trùng với thổ hay thổ nhưỡng bao hàm ý nghĩa về tính chất của nó.
Còn “đất đai” tương đương với từ “land” trong tiếng Anh, nó có nghĩa về phạm vi không gian của đất hay có thể hiểu là một vùng lãnh thổ (Nguyễn Hữu Ngữ, 2010). Như vậy, "đất đai" là khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng (gồm khí hậu của bầu khí quyển, lớp đất phủ bề mặt, thảm thực vật, động vật, diện tích nước, tài nguyên nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất), theo chiều nằm ngang trên mặt đất (là sự kết hợp giữa thổ nhưỡng, địa hình, thuỷ văn,thảm thực vật cùng các thành phần khác) giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa to lớn đối với hoạt động sản xuất cũng như cuộc sống của xã hội loài người. Nói cách khác "đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm tất cả các cấu thành của môi trường sinh thái ngay trên vỏ dưới bề mặt đó bao gồm: khí hậu, bề mặt, thổ nhưỡng, dáng địa hình, mặt nước (Lưu Văn Năng, 2015). Đặc điểm của đất đai * Đất đai là một tư liệu sản xuất đặc biệt: Đất là điều kiện chung nhất của lao động, là đối tượng của lao động.
Khi tham gia vào quá trình lao động, kết hợp với lao động thì đất trở thành một tư liệu sản xuất. Để thực hiện quá trình lao động cần kết hợp giữa sức lao động của con người, đối tượng lao động và công cụ lao động. Không chỉ là tư liệu sản xuất, đất đai là một tư liệu sản xuất đặc biệt bởi đất đai có những đặc điểm sau đây: 4 - Đất đai là một sản phẩm của tự nhiên; - Đất đai bị hạn chế về số lượng: do bị giới hạn bởi ranh giới đất liền trên bề mặt địa cầu; - Tính không đồng nhất: Đất đai không đồng nhất về chất lượng, hàm lượng chất dinh dưỡng, các tính chất lý, hoá. - Tính không thay thế: Các tư liệu sản xuất khác, tuỳ thuộc vào mức độ phát triển của lực lượng sản xuất có thể được thay thế bằng tư liệu sản xuất khác hoàn thiện hơn, có hiệu quả kinh tế hơn.
Nhưng đất không có một loại tư liệu sản xuất nào thay thế được. - Tính cố định vị trí: Đất đai hoàn toàn cố định vị trí, trong khi sử dụng không thể di chuyển từ nơi này sang nơi khác. - Tính vĩnh cửu: Độ phì nhiêu là đặc tính quan trọng của đất, trong sản xuất nông nghiệp, độ phì nhiêu chính là khả năng của đất có thể cung cấp thức ăn, nước và những điều kiện khác cần thiết cho sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng. Nếu biết sử dụng hợp lý, trong sản xuất nông - lâm nghiệp, đất sẽ không bị hư hỏng, có thể tăng độ phì nhiêu cũng như hiệu quả sử dụng đất.
Như vậy, đất đai được cố định vị trí và có giới hạn về không gian. Vai trò và ý nghĩa của đất đai đối với nền sản xuất xã hội Đất đai đóng vai trò quyết định đến sự tồn tại và phát triển của loài người, là cơ sở tự nhiên, là tiền đề cho mọi quá trình sản xuất. Vai trò cơ bản của đất đai trong việc hỗ trợ con người và các hệ sinh thái trên cạn khác được FAO (1995a) tổng hợp bao gồm: - Đất đai là nơi lưu trữ tài sản cho cá nhân, gia đình và xã hội, cung cấp không gian cho con người để ở, để xây dựng khu công nghiệp và vui chơi giải trí. 5 - Đất là nơi sản xuất, cung cấp thức ăn, gỗ, củi và các vật liệu sinh học khác.
Đất là môi trường sống của mọi sinh vật: con người, động thực vật, vi sinh vật. - Đất là yếu tố quyết định sự cân bằng năng lượng và chu trình thủy văn toàn cầu, vừa là nguồn phát vừa là bể chứa để giảm thiểu khí nhà kính. - Đất là nơi lưu trữ và vận chuyển nguồn tài nguyên nước mặt, nước ngầm, lưu trữ các nguồn tài nguyên và khoáng sản cho con người. - Đất là bộ đệm, bộ lọc và biến đổi hóa học các chất ô nhiễm.
- Lưu trữ và bảo vệ các bằng chứng, ghi chép lịch sử như hóa thạch, bằng chứng về khí hậu cổ, tàn tích khảo cổ,.) - Cho phép hoặc cản trở sự di cư của các loài động vật, thực vật và con người trong một khu vực hoặc giữa khu vực này với những khu vực khác. Đất đai là một yếu tố cơ bản của sản xuất, vừa là đối tượng lao động vừa là tư liệu lao động. Đất đai là đối tượng lao động vì đó là nơi để con người thực hiện các hoạt động của mình tác động vào cây trồng, vật nuôi để tạo ra sản phẩm. Đất đai còn là tư liệu lao động trong quá trình sản xuất thông qua việc con người đã biết lợi dụng một cách ý thức các đặc tính tự nhiên của đất như lý học, hoá học, sinh vật học và các tính chất khác để tác động và giúp cây trồng tạo nên sản phẩm.
Lịch sử nhân loại cho thấy, đất đai luôn luôn gắn liền với quá trình phát triển kinh tế, xã hội. Trong luận điểm nổi tiếng của mình, nhà kinh tế học William Petty (1623-1687) cho rằng “Lao động là cha, còn đất đai là mẹ của của cải”. Cũng theo Phan Huy Chú “Của báu của một nước không có gì bằng đất đai. Nhân dân và của cải đều do đấy mà ra” (Lưu Văn Năng, 2015).
- Vai trò của đất đai trong các ngành phi nông nghiệp: Đất đai là điều kiện vật chất cần thiết cho sự tồn tại của bất kỳ ngành sản xuất nào. Đất cần cho nông nghiệp, công nghiệp, giao thông vận tải.vv, nhưng trong mỗi ngành, đất có vai trò không giống nhau. Trong các ngành 6 công nghiệp chế tạo, đất là cơ sở không gian, là nền tảng, là vị trí để thực hiện quá trình sản xuất. Ở đây, quá trình sản xuất và hình thành sản phẩm không phụ thộc vào tính chất và độ màu mỡ của đất.
Trong ngành công nghiệp khai khoáng, đất còn là kho tàng cung cấp các nguyên liệu quý giá cho con người. - Vai trò của đất đai trong các ngành nông nghiệp - lâm nghiệp: Trong sản xuất nông nghiệp, đất là yếu tố tích cực của quá trình sản xuất, cung cấp nước, không khí và các chất dinh dưỡng cần thiết cho cây trồng để cây trồng sinh trưởng và phát triển. Năng suất, chất lượng sản phẩm phụ thuộc rất nhiều vào độ phì nhiêu của đất. Chính vì vậy, đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu và đặc biệt quan trọng trong nông nghiệp.
Kinh tế xã hội phát triển mạnh, cùng với sự bùng nổ dân số và quá trình đô thị hoá, những tác động xấu của con người trong quá trình sử dụng đất đã làm cho nhiều vùng đất nông nghiệp màu mỡ bị suy giảm cả về số lượng và chất lượng, vấn đề sử dụng đất càng trở nên quan trọng và mang tính toàn cầu.