Chương 1 TONG QUAN 1. Hoạt động sản xuất công nghiệp Hoạt động sản xuất công nghiệp là việc các cơ sở sản xuất các mặt hàng kinh doanh với quy mô lớn và ứng dụng công nghệ trong sản xuất. Trong quá trình sản xuất công nghiệp phát sinh nhiều chất thải như nước thải, khí thải và chất thải rắn, tùy thuộc vao loại hình sản xuất công nghiệp. Do vậy, chat thải ran công nghiệp là san phâm của hoat động sản xuất công nghiệp mà Nhà nước và doanh nghiệp cần quan tâm xử lý.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp sản xuất công nghiệp có thé hoạt động rải rác tại một số địa điểm mà địa phương cho phép hoạt động sản xuất công nghiệp hoặc hoạt động tập trung với quy mô lớn theo quy hoạch tại các khu công nghiệp, cụm công nghiệp. Khái quát về chất thải rắn và chất thải rắn công nghiệp 1. Chất thải rắn Theo khoản 18 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14 ngày 17/1/2020 đã đưa ra định nghĩa về chất thải như sau: “vật chất ở thé rắn, lỏng, khí hoặc ở dạng khác được thải ra từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vu, sinh hoạt hoặc hoạt động khác”. Chat thải ran là chất thai ở thé ran, được thải ra từ quá trình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác.
Chất thải rắn bao gồm chất thải rắn thông thường và chất thải nguy hại (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2019). Chất thải rắn công nghiệp a. Khái niệm Theo khoản 12, Điều 3 Nghị định số 08/2022/NĐ-CP ngày 10/01/2022 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của luật bảo vệ môi trường, chat thải công nghiệp là chất thải phát sinh từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, trong đó bao gồm chất thải nguy hại, chất thải công nghiệp phải kiểm soát và chất thải rắn công nghiệp thông thường. Nguồn phát sinh, phân loại, thành phần chất thải rắn công nghiệp Nguồn phát sinh Trong quá trình sản xuất, bất kỳ ngành công nghiệp nào cũng đều phát sinh chất thải rắn, bao gồm cả phế liệu và phê phẩm.
Thực tế cho thấy công nghệ sản xuất càng lạc hậu thì ty lệ chất thải rắn tính trên đầu sản pham càng lớn. Trong nền kinh tế quốc dân với nhiều ngành sản xuất công nghiệp, chất thải ran phát sinh rất đa dang và phức tạp về thành phan, khối lượng, nguồn phát sinh va mức độ nguy hại (Nguyễn Thị Kim Thái, 2011). Nguồn gốc phát sinh CTRCN được chia làm 3 ngành công nghiệp chính sau: - Ngành công nghiệp khai khoáng: các chất thải rắn phát sinh trong ngành công nghiệp này chính là các thành phần vật chất nằm trong các nguyên liệu tự nhiên. Các ngành công nghiệp khai thác mỏ than, khai thác gỗ, khai thác đá và các vật liệu xây dựng khác là những nguồn phát sinh chất thải rắn với lượng đáng kể.
- Ngành công nghiệp cơ bản: sử dụng các nguyên vật liệu thô cơ bản từ công nghiệp khai khoáng dé sản xuất thành các nguyên vật liệu tinh chế làm nguyên liệu đầu vào cho các ngảnh công nghiệp khác sử dụng dé sản xuất ra sản phâm hàng hóa. Các sản phẩm của ngành công nghiệp cơ bản bao gồm những vật liệu như là các thỏi, tắm, ống, dây kim loại; các hóa chất công nghiệp; than; giấy; vật liệu nhựa; thủy tinh; sợi tự nhiên và tổng hợp; gỗ xẻ, gỗ dán. So với chất thải rắn phát sinh từ công nghiệp khai khoáng, các chất thải rắn có nguồn phát sinh từ các ngành công nghiệp cơ bản có thành phần đa dạng hơn, và có tính chất khác biệt rõ rệt so với các nguyên liệu thô ban đầu. Tám ngành công nghiệp cơ bản được coi là nguồn chủ yếu phát sinh CTRCN bao gồm công nghiệp khai thác xử lý chế biến quặng kim loại, công nghiệp hóa chat, giấy, nhựa, thủy tinh, dệt, sản phâm gỗ và năng lượng.
- Ngành công nghiệp chế biến, chế tạo: Sử dụng nguyên vật liệu đầu vảo là các sản phẩm của công nghiệp cơ bản sản xuất ra các sản phâm vô cùng đa dạng phục vụ cuộc sống của con người. Có thê kể ra các ngành công nghiệp chính như công nghiệp đóng gói, công nghiệp ôtô, điện tử, giấy, chế tạo máy móc, hàng gia dụng, thực phẩm và xây dựng. Trong các ngành công nghiệp này, giá trị đầu tư cho công nghệ là cao nhất so với hai ngành công nghiệp trên, với dây chuyền các quá trình sản xuất thường vô cùng phức tạp, nhiều công đoạn. Một đặc điểm quan trọng là trong sản phẩm dau ra của một loại hình công nghiệp ngoài phần nguyên vật liệu chính còn có phần vật liệu không được sử dụng (vỏ hộp, bao bì, giá đỡ.) và thành phần này sẽ trở thành chất thải rắn.
Một đặc điểm khác đối với chất thải rắn phát sinh từ các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo là các vật liệu dư thừa của các nguyên vật liệu cơ bản thường chiếm phần lớn nhất trong tổng khối lượng chất thải rắn phát sinh. Phân loại Theo luật Bảo vệ môi trường 2020, CTRCN được phân loại thành CTRCN không nguy hại hay còn gọi là CTRCN thông thường và Chất thải nguy hại. Chất thải rắn công nghiệp không nguy hại hay CTRCN thông thường là các chat thải rắn (dạng phế phẩm, phế liệu) từ quá trình sản xuất công nghiệp không gây nguy hại cho sức khỏe con người, không gây tai họa cho môi trường va các hệ sinh thái. Chất thải rắn công nghiệp không nguy hại được phân thành 03 nhóm chính là: - Nhóm chất thải rắn công nghiệp thông thường được tái sử dụng, tái chế làm nguyên liệu cho quá trình sản xuất; - Nhóm chất thải rắn sử dụng trong sản xuất vật liệu xây dựng và san lấp mặt bằng: - Nhóm chất thải rắn công nghiệp thông thường phải xử lý bằng các phương pháp đốt, chôn lấp, hoàn nguyên các khu vực đã kết thúc khai thác khoáng sản theo quy định của pháp luật về khoáng sản và phương pháp xử lý khác theo quy định của pháp luật chuyên ngành có liên quan.
Chất thải rắn công nghiệp nguy hại không được quy định tại luật Bảo vệ môi trường 2020 mà chỉ có khái niệm và chất thải nguy hại. Chất thải nguy hại là chất thải chứa yếu tố độc hại, phóng xạ, lây nhiễm, dễ cháy, dễ nổ, gây ăn mòn, gây nhiễm độc hoặc có đặc tính nguy hại khác (Luật Bảo vệ môi trường, 2020). Chat thải ran công nghiệp nguy hại chưa được pháp luật quy định và định nghĩa, tuy nhiên, theo khái niệm về chất thải rắn, chất thải nguy hại, chất thải rắn công nghiệp thông thường, tác giả có thé khái niệm chat thải ran công nghiệp nguy hại như sau: Chất thải ran công nghiệp nguy hại là các chất thải ran (dạng phế phẩm, phế liệu hóa chat, vật liệu trung gian, .) sinh ra trong quá trình sản xuất công nghiệp có đặc tính bắt lửa, dé cháy nỗ, dé ăn mòn, chất thải gây độc hại cho con người và hệ sinh thái. Thanh phan chat thải rắn công nghiệp Tùy theo loại hình công nghiệp, theo loại sản phẩm tạo ra, quy mô, mức độ yêu cầu về số lượng va chất lượng của sản phẩm và quy trình công nghệ sẽ quyết định khối lượng và thành phần chất thải rắn tạo thành.
Các ngành công nghiệp khác nhau sẽ sử dụng các nguyên vật liệu đầu vào khác nhau, cùng với các tác động lên nguyên liệu một cách khác nhau nên chất thải rắn phát sinh sẽ mang những đặc tính của nguyên liệu đầu vào và quá trình công nghệ (Nguyễn Thị Kim Thái, 2011). Ví dụ về thành phan chat thải rắn công nghiệp thông thường được trình bày cụ thể ở Phụ lục 4. Thành phần chính của chất thải rắn công nghiệp nguy hại bao gồm: Giẻ lau dính dầu mỡ, dầu mỡ thải, bóng đèn huỳnh quang, vỏ bao bì chứa chất thải nguy hại, pin hư hỏng. Mức độ phát sinh chất thải rắn công nghiệp nguy hại trong các KCN tùy thuộc vào loại hình sản xuât chủ yêu.
Ảnh hưởng chất thải rắn công nghiệp đến môi trường và sức khỏe cộng đồng 1. Ảnh hưởng của chất thải rắn công nghiệp đối với môi trường Chat thải rắn công nghiệp đặc biệt là chat thai rắn công nghiệp nguy hại ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường nếu không được xử lý hợp vệ sinh, mối nguy hại của chất thải công nghiệp đối với môi trường sẽ vô cùng lớn (Trần Hiếu Nhuệ, 2010). Chất thải rắn công nghiệp nếu không được xử lý theo đúng quy định có thể gây ô nhiễm không khí, ô nhiễm đất, ô nhiễm nước. Một số chất thải rắn công nghiệp đặc biệt là chất thải rắn công nghiệp nguy hai có đặc tinh bat lửa, dé cháy nô, dé ăn mòn, do kết quả của phản ứng hóa học (tiếp xúc với ngọn lửa, bị va đập hoặc ma sát) tạo ra các loại khí ở nhiệt độ, áp suất và tốc độ gây thiệt hại cho môi trường xung quanh.
Việc xử lý chất thải rắn công nghiệp bằng biện pháp đốt cũng góp phần đáng ké gây 6 nhiễm môi trường không khí. Việc đốt chất thải sẽ làm phát sinh khói, tro bụi và các mùi khó chịu. Chất thải rắn có thể bao gồm các hợp chất chứa Clo, Flo, lưu huỳnh va nitơ, khi đốt lên làm phát thải một lượng không nhỏ các chất khí độc hại hoặc có tác dụng ăn mòn gây nguy hại đối với sức khoẻ và môi trường. Một số kim loại nặng và hợp chất chứa kim loại (như thủy ngân, chi) cũng có thé bay hơi, theo tro bụi phát tán vào môi trường.
Một số loại khí (như NHạ, CO, và các axit hữu cơ bay hơi) tuy phát sinh ít nhưng rất độc hại đối với thực vật và có khả năng hạn chế sự phát triển của thực vật. Gây hiệu ứng nhà kính do sự phát sinh của CH¿ và COd. Chat thai rắn công nghiệp nếu không được thu gom, thải vào kênh rạch, sông, hồ, ao gây 6 nhiễm môi trường nước, làm tắc nghẽn đường nước lưu thông, giảm diện tích tiếp xúc của nước với không khí dẫn tới giảm ô xy hòa tan trong nước. Chất thải rắn phân huỷ và các chất ô nhiễm khác làm biến đôi chất lượng môi trường nước.
Bên cạnh đó, chất thải rắn công nghiệp nếu không được thu gom xử lý, thải bỏ bừa bãi dưới tác động của nước mưa sẽ làm thâm nhập các chất ô nhiễm vào nguồn nước dưới đất gây ô nhiễm môi trường nước nghiêm trọng. Bên cạnh đó, trong thành phần chất thải rắn công nghiệp có các loại chất khó phân hủy, khi thải ra môi trường phải mất từ hàng chục năm cho tới một vài thế kỷ mới được phân hủy hoàn toàn trong tự nhiên.