CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH NGOẠI TỆ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1 Tình hình nghiên cứu trong nước Kinh doanh ngoại tệ là một trong những hoạt động mang lại nhiều lợi nhuận bởi nhu cầu ngày càng tăng cũng như tiềm năng phát triển của mảng này luôn được nhiều Ngân hàng và các TCTD khai thác chú trọng phát triển. Cũng chính vì sự quan tâm này mà có khá nhiều những đề tài nghiên cứu, giáo trình đề cập đến hoạt động này đặc biệt là các nghiên cứu trong nước về các NHTM. Tuy nhiên những đề tài nghiên cứu trước đó tại mỗi ngân hàng khác nhau lại đề cập đến tình hình hoạt động Kinh doanh ngoại tệ và cách thức nâng cao hiệu quả hoạt động này khá giống nhau trong việc sử dụng bộ giải pháp chung như Hoàn thiện nghiệp vụ ngoại hối, Kiến nghị về các cơ chế quy định với Ngân hàng nhà nước hay một số đề cập liên quan đến giải pháp về nhân sự và Marketing. Mà những giải pháp này tại mỗi ngân hàng lại chưa thật sự hiệu quả và bám sát tình hình hoạt động của mỗi doanh nghiệp.
Trên thực tế, ở mỗi thời kỳ khác nhau có điều kiện kinh tế xã hội khác nhau, các chính sách điều tiết khác nhau của NHNN cũng khác nhau…thì mỗi ngân hàng sẽ có mỗi giải pháp nâng cao hiệu quả khác nhau. Điều này đặt ra vấn đề cần phải tìm ra những giải pháp và chiến lược chung phù hợp với ngân hàng là vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm. Đồng thời trong cách đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh ngoại tệ nên dựa trên bộ tiêu chuẩn đo lường phù hợp thay vì chỉ dựa vào những kết quả nhìn thấy mà thiếu cơ sở so sánh và đánh giá như các nghiên cứu trước. Trong bài nghiên cứu này, tác giả khai thác một số khía cạnh liên quan đến yếu tố tài chính và khách hàng là hai trong bốn yếu tố cấu tạo nên Thẻ điểm cân bằng (Balance Scorecard) hay BSC.
Thẻ điểm này là một hệ thống quản lý và thực thi chiến 7 lược được sử dụng rộng rãi trong các hoạt động kinh doanh, quản lý của chính phủ, và các tổ chức phi lợi nhuận trên toàn thế giới nhằm cung cấp một cơ cấu cho việc lựa chọn các chỉ số đánh giá hiệu suất quan trọng, bổ sung cho các biện pháp tài chính truyền thống, giúp các nhà quản trị quản lý và đánh giá hiệu quả thực thi chiến lược của một tổ chức một cách toàn diện và đầy đủ, đồng thời liên kết được các hoạt động kiểm soát ngắn hạn với chiến lược và tầm nhìn dài hạn của doanh nghiệp. Tại Việt Nam, số lượng các doanh nghiệp áp dụng Thẻ điểm cân bằng còn rất khiêm tốn. Nghiên cứu này phân tích đánh giá một số khía cạnh liên quan đến hiệu quả hoạt động của Ngân hàng TMCP Xuất nhập khẩu Việt Nam qua việc sử dụng một số khía cạnh tạo nên Thẻ điểm cân bằng nhằm đo lường và phân tích các chỉ tiêu KDNT một cách có cơ sở từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động KDNT tại các Chi nhánh ngân hàng thuộc khu vực TP Hồ Chí Minh. Bên cạnh việc áp dụng hệ thống BSC, tác giả đã tiến hành phân tích thực trạng và đề xuất những giải pháp bám sát nhất với tình hình hoạt động của doanh nghiệp.
Xuất phát từ những lược khảo nghiên cứu, dù đã có rất nhiều tác giả đã tìm hiểu và giới thiệu về đề tài này, nhưng tác giả vẫn lựa chọn đề tài nêu trên bởi tính khác biệt trong quá trình tìm xây dựng giải pháp cho từng nguyên nhân và bám sát nhất với tình hình hoạt động KDNT của các chi nhánh ngân hàng TMCP Xuất nhập khẩu Việt Nam Eximbank khu vực TP Hồ Chí Minh thời gian qua. Từ những lý do nêu trên, tác giả tiến hành lược khảo một số luận văn và giáo trình nghiên cứu về kinh doanh ngoại hối và Thẻ điểm cân bằng BSC cùng một số tài liệu tham khảo liên quan như trình bày ở nội dung dưới đây. Một số giáo trình liên quan đến lĩnh vực kinh doanh ngoại hối có thể kể đến như cuốn “Tiền tệ ngân hàng” (2006) và “Thị trường ngoại hối và các giải pháp phòng ngừa rủi ro” (2008) đồng của tác giả Nguyễn Minh Kiều, “Giáo trình Ngân hàng thương mại” của Phan Thị Thu Hà (2006), “Cẩm nang thị trường ngoại hối và các giao dịch Kinh doanh ngoại hối” (2006) của Nguyễn Văn Tiến. Trong các 8 giáo trình này các tác giả đã khái quát một cách cơ bản về khái niệm, nội dung và các hoạt động cụ thể các Hoạt động kinh doanh doanh ngoại hối tại các NHTM nói chung.
Trong đó, cuốn “Tiền tệ Ngân hàng” (2006) của tác giả Nguyễn Minh Kiều đề cập nhiều đến thị trường tiền tệ, hệ thống ngân hàng và các hoạt động chủ yếu trong đó bao gồm cả lĩnh vực hoạt động kinh doanh ngoại tệ ở Chương số 10. Tuy nhiên cuốn sách này không đi sâu vào tìm hiểu đặc điểm, vai trò hay các vấn đề về hiệu quả kinh doanh ngoại tệ mà tập trung vào giới thiệu các nghiệp vụ, rủi ro gặp phải và một số đặc điểm giao dịch với khách hàng trong nội địa và trên trường quốc tế nói chung. Tương tự, cuốn “Giáo trình Ngân hàng thương mại” của Phan Thị Thu Hà (2006) cũng đề cập đến các hoạt động Kinh doanh ngoại tệ. Tuy nhiên tác giả chỉ tập trung Phân tích mức độ rủi ro của hoạt động này đối với hoạt động của ngân hàng và cách thức quản lý các rủi ro đó trong giới hạn cho phép.
Tiếp theo đến cuốn “Thị trường ngoại hối và các giải pháp phòng ngừa rủi ro” (2008), tác giả Nguyễn Minh Kiều đề cập đến khái niệm thị trường ngoại hối theo cách diễn đạt nghĩa hẹp, không nói nhiều đến nhiều loại đồng tiền của nhiều quốc gia khác nhau mà chỉ đơn giản là xoay quanh các nội dung về ngoại tệ, mua bán trao đổi các loại ngoại tệ này. Đồng thời nhấn mạnh đến vai trò của NHNN trong việc can thiệp vào thị trường này thông qua thúc đẩy, khuyến khích hay hạn chế các hoạt động liên quan đến cán cân thương mại. Như vậy ở cả hai quyển sách nói trên, tiến sĩ Nguyễn Minh Kiều đã tổng lược những kiến thức chung căn bản nhất liên quan đến hoạt động kinh doanh ngoại tệ dù chưa đi chi tiết vào từng nội dung. Riêng cuốn “Cẩm nang thị trường ngoại hối và các giao dịch Kinh doanh ngoại hối” (2006) của Nguyễn Văn Tiến tác giả tiến hành khai thác và soạn thảo khác hơn so với các giáo trình trên ở nội dung giới thiệu về Thị trường ngoại hối và Các nghiệp vụ kinh doanh ngoại hối phái sinh khác cùng những ví dụ cụ thể về nghiệp vụ.
Cuốn sách này sau đó được chỉnh lý và bổ sung tái bản một số nội dung trong cuốn 9 “Giáo trình tài chính quốc tế” và “Giáo Trình Nghiệp Vụ Kinh Doanh Ngoại Hối” (2008) của cùng tác giả. Ngoài ra có một số tác giả đã quan tâm nghiên cứu đề tài này trong các công trình nghiên cứu của họ dưới nhiều góc độ khác nhau như của tác giả Trần Nguyên Nam (2009), Giải pháp phát triển thị trường ngoại hối Việt Nam, Luận án tiến sĩ, Học viện tài chính. Nghiên cứu trên đề cập đến các Nội dung bao gồm các chủ thể tham gia thị trường ngoại hối, điều kiện và kinh nghiệm phát triển thị trường. Về thực trạng, tác giả sơ lược các đặc điểm về môi trường và đưa ra nhóm giải pháp Ổn định vĩ mô, hội nhập kinh tế, tự do hóa tài chính cơ sở hạ tầng, chuyển đổi đồng tiền, xét các yếu tố về nâng cao năng lực của các chủ thể khi tham gia vào thị trường, cũng như những đề xuất liên quan đến quản lý ngoại hối của NHNN.
Và rất nhiều tác giả nghiên cứu về Nghiệp vụ Kinh doanh ngoại tệ tại các Ngân hàng thương mại, về cách thức phát triển nghiệp vụ này kể cả các bài nghiên cứu về Hiệu quả Kinh doanh ngoại tệ tại Ngân hàng TMCP Xuất nhập khẩu Việt Nam Eximbank dưới hình thức luận văn thạc sĩ. Mà một trong số đó có thể kể đến như: Đề tài “Đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh ngoại hối của Ngân hàng TMCP Xuất Nhập Khẩu Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Hồ (2008) đã phân tích, đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh ngoại hối của Ngân hàng Việt Nam Eximbank. Nhận ra nguyên nhân ảnh hưởng đến kết quả hoạt động kinh doanh ngoại hối của ngân hàng. Từ đó đề ra biện pháp nhằm giúp phòng kinh doanh tiền tệ của Ngân hàng Việt Nam Eximbank kinh doanh ngày càng có hiệu quả hơn và giữ vững vị thế đứng đầu trong khối ngân hàng thương mại cổ phần về lĩnh lực kinh doanh ngoại hối.
Tác giả cũng đưa ra một số giải pháp liên quan đến lĩnh vực nhân sự, Marketing, hệ thống thông tin và các hoạt động phân phối kinh doanh ngoại tệ sau khi đã phân tích các nhân tố tác động: Kinh tế, Chính trị, Thị trường, Điểm mạnh điểm yếu của ngân hàng. Đề tài “Nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh ngoại tệ tại Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Mai (2011) hướng đến một 10 số giải pháp hoàn thiện và phát triển các nghiệp vụ kinh doanh ngoại tệ tại Ngân hàng đầu tư và phát triển Việt Nam BIDV. Tác giả đưa ra những giải pháp tập trung liên quan đến marketing, giới thiệu khách hàng sử dụng các sản phẩm ngoại hối phái sinh tại ngân hàng, mở rộng hoạt động KDNT trên thị trường ngoại hối liên ngân hàng và thị trường quốc tế, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Đồng thời đưa ra kiến nghị đối với NHNN và các doanh nghiệp XNK nhằm mở rộng môi trường kinh doanh và tiềm năng hoạt động KDNT cho các NHTM nói chung và BIDV nói riêng.
Một số đề tài khác trong thời gian gần đây kể đến như “Phát triển hoạt động kinh doanh ngoại tệ tại Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng” của tác giả Nguyễn Thị Tươi (2014). Đề tài làm rõ khái niệm đặc điểm và nội dung của hoạt động KDNT và các tiêu chí đánh giá phát triển hoạt động KDNT của NHTM, phân tích, đánh giá sự phát triển KDNT của Ngân hàng VPBank trong thời gian qua, trong đó đặc biệt nhấn mạnh những bất cập và nguyên nhân của những bất cập. Đề xuất giải pháp phát triển hoạt động KDNT của VPBank nhằm đáp ứng yêu cầu trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế.