Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP NƯỚC SẠCH ĐÔ THỊ 1. DOANH NGHIỆP NƯỚC SẠCH ĐÔ THỊ VÀ HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP NƯỚC SẠCH ĐÔ THỊ 1. Doanh nghiệp nước sạch đô thị và chức năng, nhiệm vụ của doanh nghiệp nước sạch đô thị 1. Doanh nghiệp nước sạch đô thị và đặc điểm của doanh nghiệp nước sạch đô thị - Khái niệm doanh nghiệp kinh doanh nước sạch đô thị: Doanh nghiệp nước sạch đô thị là một đơn vị kinh tế có tài sản riêng, được thành lập hợp pháp và chịu sự kiểm soát của Nhà nước, tiến hành sản xuất kinh doanh cung ứng nước sạch cho cư dân đô thị.
- Đặc điểm của doanh nghiệp nước sạch đô thị: + Cũng giống như các doanh nghiệp cung ứng sản phẩm thiết yếu phục vụ đời sống nhân dân, các doanh nghiệp nước sạch đô thị, mặc dù còn gặp không ít khó khăn, nhưng có thuận lợi lớn là được sự quan tâm của Chính phủ, nên đã thu hút được các nguồn vốn đầu tư phát triển là của Nhà nước và vốn ODA của nước ngoài để đầu tư các trang thiết bị hiện đại phục vụ cho việc sản xuất nước sạch đáp ứng nhu cầu thiết yếu của cư dân đô thị. + Doanh nghiệp nước sạch đô thị được xếp vào nhóm doanh nghiệp phục vụ công cộng, xác định được khách hàng cụ thể là cư dân đô thị do đó doanh nghiệp hoạt động của các doanh nghiệp theo nguyên tắc lấy thu bù chi, bảo đảm cung ứng nước sạch một cách hiệu quả cho cư dân đô thị. Trong khi các chỉ số ngành nước của Việt Nam đưa ra những con số rất tham vọng về lượng nước cấp/đầu người thì vấn đề nổi cộm nhất là việc bảo vệ nguồn nước thì lại rất ít được quan tâm. Nguồn nước ngầm thì có nguy cơ bị giảm, dẫn tới sụt lún đất đô thị.
Nước mặt thì có sự biến động lớn về số lượng và 7 chất lượng nước theo mùa. Có sự chồng chéo và những khoảng trống trong quản lý nguồn nước, trong khi nguồn cung cấp nước sinh hoạt trong phần lớn trường hợp phải chia sẻ với các hoạt động sử dụng nước, xả nước thải diễn ra trong cùng một lưu vực, nên ngành nước còn đang phải đối mặt với rất nhiều thách thức liên quan đến vấn đề bảo vệ nguồn nước. Để xây dựng nền tảng cho sự phát triển lâu dài, bền vững, cần tiến hành cải cách tổ chức và quản lý ngành cấp nước ở các cấp; xoá bỏ cơ chế bao cấp, áp dụng cơ chế thị trường, dùng các khoản thu tiền nước để trang trải chi phí và phát triển ngành, đồng thời thực hiện chính sách xã hội; đào tạo cán bộ và đổi mới công tác quản lý phù hợp với đường lối chính sách của Đảng và Chính phủ phát triển khoa học kỹ thuật, tăng cường ứng dụng công nghệ mới thông qua chuyển giao công nghệ hiện đại hoá các hệ thống cấp nước đô thị; đẩy mạnh sản xuất thiết bị, vật tư, phụ tùng trong nước theo tiêu chuẩn ngành càng cao được thị trường trong nước và quốc tế chấp nhận; áp dụng các tiêu chuẩn quy phạm và luật lệ tiên tiến để đưa ngành nước Việt Nam hội nhập với các nước trong khu vực, phù hợp với chính sách mở cửa và mở rộng hợp tác quốc tế. Nước là tài nguyên quốc gia, để tạo ra nước sạch cần chi phí nguồn lực.
Trong nền kinh tế thị trường nước sạch là hàng hoá công cộng, là đối tượng mua- bán, muốn được sử dụng phải trả tiền. Đối với các loại hàng hoá, dịch vụ công cộng thì Chính Phủ có trách nhiệm tổ chức quan hệ mua - bán để cung ứng cho dân cư của mình, thông qua hệ thống các doanh nghiệp của Chính Phủ và doanh nghiệp xã hội. Bằng cách đó thông qua cơ chế giá cả, một mặt Chính Phủ điều tiết được lượng hàng hoá do doanh nghiệp nước sạch sản xuất ra, đồng thời điều tiết mức tiêu dùng của dân cư. Chức năng và nhiệm vụ của doanh nghiệp nước sạch đô thị - Chức năng của doanh nghiệp nước sạch đô thị là tiến hành các hoạt động sản xuất, phát triển hệ thống cung ứng nước sạch đô thị một cách ổn định, đáp ứng yêu cầu tiêu dùng nước sạch cho sản xuất và đời sống.
Thực hiện hạch toán kinh doanh theo cơ chế thị trường, có sự quản lý đặc thù của Nhà nước. 8 Trong những năm gần đây, cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh, ngành nước đang phải đối mặt với nhiều áp lực to lớn trong việc cung cấp các dịch vụ và giải pháp cho lĩnh vực cấp nước. Đặc biệt, việc kêu gọi các doanh nghiệp tham gia áp dụng những công nghệ mới, thiết bị và phương án xử lý hiệu quả trong việc hoàn thiện hệ thống cấp nước đô thị đang được ngành nước quan tâm. Điều đó có nguyên nhân một phần do các đô thị nhỏ thường có những đặc tính nông thôn, dân cư phân tán, chi phí cho cấp nước cao mà các nguồn cấp nước thay thế khác thì vẫn còn dồi dào, dùng được.
Mặc dù tổng lượng nước cấp có thể coi như tạm đủ, nhưng mức độ ổn định của dịch vụ này thì chưa đạt. Hầu hết các hệ thống cấp nước đô thị không hoạt động liên tục trong ngày. Tình trạng thiếu áp lực là phổ biến ở tất cả các thành phố, ngay tại Hà Nội, áp lực trung bình trên mạng chỉ có 0.8 bar, điểm xa chỉ có 0.6 bar, ngay đầu nguồn phát cũng chưa đến 2 bar. Với nhiều giải pháp chống thất thoát, thất thu nước sạch, tỷ lệ thất thoát nước bình quân toàn quốc đã giảm xuống dưới 25%.
Tuy nhiên, tỷ lệ này vẫn còn quá cao so với những hạ tầng nước hiện đại và tiêu chí quốc gia đề ra và dẫn đến lãng phí tài nguyên nước. Nhìn chung nước sau khi sản xuất tại các nhà máy cấp nước đã đạt tiêu chuẩn nước uống, tuy nhiên, do kém chất lượng đường ống, quản lý vận hành kém, nước cấp đến hộ sử dụng thường không đảm bảo yêu cầu nước uống trực tiếp mà chỉ đạt tiêu chuẩn chất lượng nước sinh hoạt. Theo doanh nghiệp cấp nước, hiện tại, 70% hệ thống cấp nước đô thị đảm bảo cấp nước 24/24h, chất lượng dịch vụ và chất lượng nước đã được cải thiện, tổng công suất thiết kế đạt 8,7 triệu m3/ngày đêm. Tuy nhiên, bên cạnh đó, doanh nghiệp cấp nước đô thị đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn.
Hệ thống cấp nước hiện nay của chúng ta còn thiếu đồng bộ, chưa theo kịp được tốc độ đô thị hóa. Tỷ lệ thất thoát nước còn rất cao và năng lực quản lý còn rất thấp. Trong khi đó nhu cầu về nước sạch, nhất là tập trung ở các khu đô thị rất lớn. Theo số liệu của Bộ Xây dựng, nhu cầu nước sạch đến năm 2020 vào khoảng 9,6 triệu m3/ngày đêm.
Nhu cầu về tài chính cho cả đầu tư mới, cải tạo 9 mở rộng, quản lý, nâng cao năng lực là khoảng 57 nghìn tỷ đồng. Bình quân mỗi năm cần 14. Với mục tiêu định hướng chiến lược và các cam kết quốc tế, Bộ Xây dựng với tư cách là cơ quan quản lý nhà nước về cung ứng nước sạch đô thị, xác định rõ mục tiêu cho từng thời kỳ, tổ chức và triển khai quản lý nhà nước đối với các hoạt động cung ứng nước sạch đô thị. - Nhiệm vụ cơ bản, tổng quát của doanh nghiệp nước sạch đô thị là đảm bảo lợi ích cho khách hàng sử dụng nước sạch, trong đó có xét đến việc hỗ trợ cung ứng nước cho người nghèo, các khu vực đặc biệt khó khăn.
Cùng với đó, giá nước cũng còn nhiều bất cập, chưa đồng bộ; Năng lực quản lý ở các cấp độ còn nhiều hạn chế; Ô nhiễm nguồn nước, những tác động của biến đổi khí hậu gây khó khăn lớn cho ngành nước; Nhận thức cộng đồng còn nhiều hạn chế cả trong quản lý, khai thác, sử dụng nguồn nước. Trước bối cảnh đó, nhiều DN ngành này cũng đã tập trung quan tâm hơn việc đổi mới quản trị, tổ chức đào tạo nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là đẩy mạnh việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật công nghệ mới nên đã có những bước đột phá, nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh cũng như chất lượng dịch vụ. Tuy nhiên, để các DN thực sự phát huy được hiệu quả thì cần phải có nhiều thay đổi. - Nhiệm vụ quan trọng nhất đối với nước đô thị là phải sử dụng thông minh, tiết kiệm thay vì cứ chạy theo tăng khối lượng cấp.
Do độ bao phủ và lượng nước về cơ bản đã đáp ứng nên tập trung vào ổn định dich vụ nước sinh hoạt với chi phí thấp nhất có thể, giảm thiểu thất thoát. Quy định riêng và tách biệt về số lượng và chất lượng nước giữa nước ăn uống và nước sinh hoạt. Đối với nước sinh hoạt chấp nhận chuẩn thấp hơn, hạ nguồn chuẩn từ nhà máy cho giảm giá thành. Đối với nước ăn uống với chỉ tiêu cần bằng 1/20 tới 1/10 lượng nước sinh hoạt, để chuẩn cao hơn đảm bảo nước ăn uống cho dân.
Nếu chưa thể có hệ thống cấp mới, tách riêng cho nguồn nước ăn này thì có thể cấp tại một số điểm tập trung, hoặc giao bằng xe. Để hoàn thành tốt nhiệm vụ đó, doanh nghiệp nước sạch đô thị phải thực hiện tốt những nhiệm vụ cụ thể sau: 10 + Quản lý hệ thống cung ứng nước, bao gồm: Các công trình thu, các nhà máy nước và các trạm bơm tăng áp, mạng lưới truyền dẫn, phân phối cung ứng nguồn nước. + Phát triển hoạt động cung ứng nước bền vững trên cơ sở khai thác tối ưu mọi nguồn lực, đáp ứng nhu cầu sử dụng nước sạch với chất lượng đảm bảo, dịch vụ văn minh, kinh tế cho nhân dân và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. + Khai thác, sản xuất và cung ứng nước sạch không phụ thuộc vào địa giới hành chính.
+ Ưu tiên khai thác nguồn nước để cung ứng nước cho mục đích sinh hoạt của cộng đồng. + Khuyến khích sử dụng nước sạch hợp lý, tiết kiệm và áp dụng các công nghệ tái sử dụng nước cho các mục đích khác nhau. + Khuyến khích các thành phần kinh tế, cộng đồng xã hội tham gia đầu tư phát triển và quản lý hoạt động cung ứng nước. - Doanh nghiệp nước sạch đô thị còn có nhiệm vụ phối hợp với các đơn vị có liên quan nhằm phòng, chống: + Phá hoại các công trình, trang thiết bị cung ứng nước.