CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về doanh nghiệp Doanh nghiệp là thuật ngữ có nguồn gốc từ kinh tế học. Về góc độ pháp lý, Luật doanh nghiệp (2005) nêu doanh nghiệp là một tổ chức kinh tế có riêng tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định, được đăng kí kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện ổn định các hoạt động kinh doanh.
[6] Xét theo quan điểm chức năng: Theo M.Francois Peroux “doanh nghiệp là một đơn vị tổ chức mà tại đó người ta kết hợp các yếu tố sản xuất (có sự quan tâm của giá cả các yếu tố) khác nhau do các nhân viên công ty thực hiện nhằm bán ra trên thị trường những sản phẩm hàng hóa dịch vụ để nhân được khoản tiền chênh lệch giữa giá bán với giá thành sản phẩm ấy”. Xét theo quan điểm phát triển: doanh nghiệp là cộng đồng người sản xuất ra của cải. Nó sinh ra, phát triển, có những thất bại và những thành công, có lúc vượt qua nhưng thời kì nguy kịch và ngược lại có lúc phải ngừng sản xuất, đôi khi tiêu vong do gặp những khó khăn không vượt qua được.A Caillat, 1992) [4] Từ các nhìn nhận trên có thể phát biểu về định nghĩa doanh nghiệp như sau: doanh nghiệp là một đơn vị kinh tế có tư cách pháp nhân. Quy tụ các phương tiện tài chính, vật chất và con người nhằm thực hiện các hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ và tiêu thụ sản phẩm hoặc dịch vụ, trên cơ sở tối đa hóa lợi ích của người tiêu dùng, thông qua đó tối hóa lợi ích của chủ sở hữu, đồng thời kết hợp một cách hợp lý các mục tiêu xã hội.2 Khái niệm về hoạt động kinh doanh Theo Điều 4, luật doanh nghiệp 2005 thì “Hoạt động kinh doanh là việc thực hiện một, một số hoặc tất cả công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi” [6] Theo Mai Văn Bưu, Phan Kim Chiến trong giáo trình “Lý thuyết quả trị kinh doanh” thì “Hoạt động kinh doanh là một hoạt động kinh tế nhằm mục tiêu sinh lời của chủ thể kinh doanh trên thị trường” [2] Như vậy doanh nghiệp là tổ chức kinh tế vị lợi, mặc dù một số tổ chức doanh nghiệp có các hoạt động không hoàn toàn nhằm mục đích lợi nhuận.3 Khái niệm hiệu quả Theo PGS.TS Phạm Công Đoàn, TS Nguyễn Cảnh Lịch: Hiệu quả là một phạm trù kinh tế nó xuất hiện và tồn tại từ xã hội chiếm hữu nô lệ đến xã hội chủ nghĩa.
Hiệu 9 Luan van quả được coi là khái niệm để chỉ mối quan hệ giữa kết quả thực hiện và mục tiêu hoạt động của chủ thể và chi phí chủ thể bỏ ra để có kết quả trong những điều kiện nhất định. Hiệu quả kinh doanh thể hiện trình độ sử dụng các yếu tố cần thiết tham gia vào hoạt động sản xuất kinh doanh theo mục đích nhất định.4 Khái niệm hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp Xét trên bình diện các quan điểm kinh tế học, cũng có nhiều ý kiến khác nhau về hiệu quả Quan điểm thứ nhất: Nhà triết học người Anh Adam Smith cho rằng: “Hiệu quả là kết quả đạt được trong hoạt động kinh tế, doanh thu tiêu thụ hàng hóa”. Theo quan điểm này Adam Smith đã đồng nhất hiệu quả với chỉ tiêu phản ánh kết quả sản xuất kinh doanh. Hạn chế của quan điểm này là kết quả sản xuất kinh doanh có thể tang lên do chi phí sản xuất tang hay do mở rộng sử dụng nguồn lực sản xuất.
Nếu với cùng một kết quả kinh doanh có hai mức chi phí khác nhau thì quan điểm này cũng có hiệu quả. Quan điểm này chỉ đúng khi kết quả khi sản xuất kinh doanh tăng với tốc độ tang nhanh hơn tốc độ tăng của chí phí đầu vào sản xuất. [8] Quan điểm thứ hai: Quan điểm của hai nhà kinh tế học hiện đại nổ tiếng- Paul Samuelson và William D’Nordhau với quan điểm được trìn bày trong cuốn “Kinh tế học” xuất bản vào những năm 80 của thế kỉ XX: “Hiệu quả kinh doanh là sử dụng một cách hữu hiệu nhất các nguồn nhân lực của nền kinh tế để thỏa mãn nhu cầu mong muốn của con người”. Quan điểm này cho thấy, muốn xác định hiệu quả kinh doanh thì cần phải đánh giá sự tiết kiệm hay lãng phí các nguồn nhân lực sử dụng trong quá trình tổ chức hoạt động sản xuất kinh doanh và đánh giá điều này là hoàn toàn có thể xác định được.
Tuy nhiên vẫn đề đặt ra là nên sử dụng như thê nào để được xem là hữu hiệu nhất vẫn còn đang là một tiêu chuẩn mang tính từu trượng, bản thân doanh nghiệp cũng rất khó để lượng hóa được vì nó mới chỉ dừng lại ở khả năng vận dụng nguồn lực đầu vào chứ không đề cập đến kết quả đầu ra và mối quan hệ vận động tương quan giữa chúng. Quan điểm thứ ba: Quan điểm cho rằng hiệu quả kinh doanh cần được đánh giá cả qua hiệu quả của hoạt động. Đây cũng là một quan điểm khác của GS.TS Ngô Đình Giao về hiệu quả kinh doanh. Theo ông tối đa hóa lợi nhuận là mục tiêu hàng đầu mà doanh nghiệp hướng đến, do đó khi nghiên cứu hiệu quả kinh doanh chúng ta cũng đã nhận thấy vai trò rất quan trọng của tổ chức và quản lý hoạt động kinh doanh, có nghĩa là đánh giá hiệu quả kinh doanh cũng cần quan tâm đến hoạt động quản lý.
Hiệu quả của hoạt động quản lý được đánh giá qua tỷ lệ giữa kết quả có ích của hoạt động quả lý hay khối lượng đã sử dụng hay là đã hao phí để đạt được kết quả đó. [7] 10 Luan van Do vậy, từ các phân tích, đánh giá trên, tổng hợp các trường phái quan điểm về hiệu quả kinh doanh nhằm rút ra một khái niệm hiệu quả kinh doanh chung nhất: Hiệu quả kinh doanh là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ quản lý, sử dụng các nguồn lực sản có của doanh nghiệp để hoạt động kinh doanh đạt kết quả cao nhất, biểu hiện thông qua hệ thống chỉ tiêu kinh tế đặc trưng thiết lập nên cơ sở so sánh tương quan giữa kết quả đầu ra với chi phí tương quan thuộc các yếu tố đầu vào.2 Một số lý luận về hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp 1.1 Bản chất hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp Trong cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước hiện nay, các doanh nghiệp nói chung và các doanh nghiệp tỏi đen nói riêng để thực hiện tốt chế độ hoạch toán kinh tế, bảo đảm lấy thu bù chi và có lãi trong hoạt động sản xuất kinh doanh, là cơ sở để thị trường tồn tại và phát triển của các thành phần kinh tế trong nền kinh tế thị trường có sự cạnh tranh gay gắt. Điều này đòi hỏi các thành phần kinh tế trong nền kinh tế thị trường của các doanh nghiệp phải đạt được hiệu quả. Hiệu quả là một phạm trù kinh tế, nó xuất hiện và tồn tại từ xã hội chiếm hữu nô lệ đến xã hội chủ nghĩa.
Hiệu quả được coi là khái niệm dùng để chỉ mối quan hệ giữa kết quả thực hiện các mục tiêu hoạt động của chủ thể và chi phí chủ thể bỏ ra để có kết quả đó trong những điều kiện nhất định. Hiệu quả kinh doanh thể hiện trình độ sử dụng các yếu tố cần thiết tham gia vào hoạt động sản xuất kinh doanh theo một mục đích nhất định. Với những hình thái xã hội khác nhau, với những quan hệ sản xuất khác nhau thì bản chất của phạm trù hiệu quả và các yếu tố hợp thành phạm trù này cũng vận động theo khuynh hướng khác nhau. Trong xã hội tư bản, giai cấp tư bản nắm quyền sở hữu tư liệu sản xuất, do vậy mọi hiệu quả, quyền lợi thu được từ sản xuất kinh doanh và các quyền lợi khác đều thuộc về các nhà tư bản.
Điều này cho thấy việc phấn đấu để có hiệu quả trong kinh doanh của nhà tư bản là để đem về nhiều lợi nhuận, quyền lợi cho nhà tư bản chứ không đem lại lợi ích về cho người lao động và toàn xã hội. Việc tăng chất lượng sản phẩm hàng hoá của nhà tư bản không phải là yếu tố phục vụ cho nhu cầu của toàn bộ xã hội mà là mục đích thu hút nhiều khách hàng, để từ đó có nhiều cơ hội thu hút lợi nhuận cho mình hơn thông qua việc bán được nhiều hàng hoá. Trong xã hội chủ nghĩa phạm trù hiệu quả vẫn tồn tại nhưng nó được phát triển lên thành hiệu quả của toàn xã hội. Do các tài sản đều thuộc quyền sở hữu của nhà nước, toàn dân và tập thể, hơn nữa mục đích của nền sản xuất xã hội chủ nghĩa cũng khác mục đích sản xuất của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa.
Mục đích của nền sản xuất xã hội chủ nghĩa là đáp ứng đủ nhu cầu ngày càng tăng của mọi thành viên trong xã 11 Luan van hội nên bản chất của phạm trù hiệu quả cũng khác với chủ nghĩa tư bản. Hiệu quả kinh tế có rất nhiều cách hiểu, có rất nhiều định nghĩa khác nhau tuỳ thuộc vào mục đích kinh doanh của từng doanh nghiệp theo nghĩa rộng hiệu quả kinh tế là một phạm trù kinh tế phản ánh lợi ích đạt được từ các hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp. Cụ thể là hiệu quả kinh tế là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các yếu tố của quá trình kinh doanh của doanh nghiệp để đạt được kết quả cao nhất trong hoạt động kinh doanh với chi phí nhỏ nhất. Bất kỳ một hoạt động của con người nào đó nói chung và trong kinh doanh nói riêng đều mong muốn đạt được những kết quả nhất định.
Tuy nhiên kết quả đó được tạo ra ở mức độ nào, với giá nào là vấn đề cần xem xét, vì nó phản ánh chất lượng của hoạt động tạo ra kết quả. Mặt khác nhu cầu tiêu dùng của con người bao giờ cũng lớn hơn khả năng tạo ra sản phẩm của mình. Chính vì vậy, người ta luôn quan tâm làm sao với khả năng hiện tại có thể tạo ra được nhiều sản phẩm nhất. Vậy nên khi đánh giá hoạt động kinh doanh tức là đánh giá chất lượng của hoạt động kinh doanh tạo ra kết quả mà nó đạt được.