CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. TỔNG QUAN KIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm chi ngân sách nhà nước và kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước a. Khái niệm NSNN và chi NSNN Theo Luật NSNN số 83/2015/QH13 (Quốc hội, 2015): “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.
Theo Luật NSNN, hệ thống ngân sách ở nước ta bao gồm 4 cấp: Ngân sách Trung ương, ngân sách cấp Tỉnh, ngân sách cấp Huyện và ngân sách cấp Xã. Điều này có thể được khái quát hóa bằng sơ đồ sau: Ngân sách Nhà nước CHXHCN Việt Nam Ngân sách Trung ương Ngân sách Địa phương Ngân sách cấp Tỉnh Ngân sách cấp Huyện và tương đương Ngân sách cấp Xã và tương đương Hình 1. Hệ thống phân cấp NSNN ở Việt Nam 9 Như vậy, NSNN bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách các cấp chính quyền địa phương (gọi chung là ngân sách địa phương). Ngân sách các cấp chính quyền địa phương bao gồm: + Ngân sách cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là ngân sách cấp Tỉnh) + Ngân sách cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách cấp Huyện) + Ngân sách cấp Xã, Phường, Thị trấn (gọi chung là ngân sách cấp Xã) Quan hệ giữa ngân sách các cấp được thực hiện theo các nguyên tắc sau đây: + Ngân sách trung ương và ngân sách mỗi cấp chính quyền địa phương được phân định nguồn thu và nhiệm vụ chi cụ thể; + Thực hiện việc bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới để bảo đảm công bằng, phát triển cân đối giữa các vùng, các địa phương.
Số bổ sung này là khoản thu của ngân sách cấp dưới; + Trường hợp cơ quan quản lý Nhà nước cấp trên ủy quyền cho cơ quan quản lý Nhà nước cấp dưới thực hiện nhiệm vụ chi thuộc chức năng của mình thì phải chuyển kinh phí từ ngân sách cấp trên cho cấp dưới để thực hiện nhiệm vụ đó; + Ngoài việc bổ sung nguồn thu và ủy quyền thực hiện nhiệm vụ chi vừa nêu trên, không được dùng ngân sách cấp này để chi cho nhiệm vụ của cấp khác. Chi NSNN là quá trình sử dụng quỹ NSNN nhằm trang trải cho các chi phí của bộ máy nhà nước và thực hiện các mục tiêu kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh, quốc phòng. Theo các nhà chuyên môn tài chính thì chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện chức năng của Nhà nước theo những nguyên tắc nhất định. 10 Theo Luật NSNN hiện hành, nội dung các khoản chi NSNN bao gồm: các khoản chi phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước, bảo đảm quốc phòng, an ninh; chi viện trợ, chi trả nợ của Nhà nước; các khoản chi khác theo quy định của pháp luật.
Theo tính chất và phương thức quản lý NSNN, có các hình thức sau: - Chi thường xuyên bao gồm các khoản chi nhằm duy trì hoạt động thường xuyên của nhà nước; - Chi đầu tư phát triển là các khoản chi dài hạn nhằm làm tăng cơ sở vật chất của đất nước và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế; - Chi dự trữ là những khoản chi NSNN để bổ sung quỹ dự trữ nhà nước và quỹ dự trữ tài chính; - Chi trả nợ và viện trợ bao gồm các khoản chi để nhà nước thực hiện nghĩa vụ trả nợ và viện trợ các khoản đã vay trong nước, vay nước ngoài khi đến hạn và các khoản chi làm nghĩa vụ quốc tế. Khái niệm KSC thường xuyên NSNN qua Kho bạc Nhà nước - Chi thường xuyên NSNN là nhiệm vụ chi của NSNN nhằm bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, hỗ trợ hoạt động của các tổ chức khác và thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh. Chi thường xuyên là nhóm chi NSNN đặc biệt quan trọng, gồm rất nhiều khoản chi và bao quát nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội. Chi thường xuyên NSNN là các khoản chi có thời hạn tác động ngắn thường dưới một năm, chi để mua các hàng hoá và dịch vụ không lâu bền, thường mang tính chất lặp đi lặp lại thường xuyên phục vụ các nhu cầu hoạt động thường xuyên của các tổ chức công, thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước ở các hoạt động sự nghiệp, kinh tế, giáo dục - đào tạo, y tế, xã hội, văn hóa thông tin, thể 11 dục thể thao, khoa học công nghệ môi trường và các hoạt động sự nghiệp khác.
- KSC thường xuyên NSNN là quá trình các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện thẩm định, kiểm tra, kiểm soát các khoản chi thường xuyên NSNN của các đối tượng SDNS phù hợp với các chính sách, chế độ, định mức chi tiêu do Nhà nước quy định, theo những nguyên tắc, hình thức và phương pháp quản lý tài chính trong quá trình cấp phát và thanh toán các khoản chi thường xuyên NSNN. - KSC thường xuyên NSNN qua KBNN là quá trình KSC thường xuyên NSNN được thực hiện bởi cơ quan KBNN theo các nội dung thuộc thẩm quyền, trách nhiệm của Nhà nước giao cho cơ quan KBNN trong quá trình cấp phát và thanh toán các khoản chi thường xuyên NSNN. Đặc điểm, vai trò và những nguyên tắc cơ bản trong cấp phát, thanh toán chi thường xuyên ngân sách nhà nước a. Đặc điểm của chi thường xuyên NSNN Các khoản chi thường xuyên thường có những đặc điểm sau: - Các khoản chi thường xuyên thường mang tính ổn định, đảm bảo duy trì hoạt động thường xuyên của đơn vị.
- Các khoản chi thường xuyên thường mang tính chất tiêu dùng. - Các khoản chi thường xuyên không thể đánh giá và xác định hiệu quả một cách cụ thể. Hiệu quả của các món chi thường xuyên không chỉ đơn thuần về mặt kinh tế mà còn được thể hiện qua sự ổn định chính trị - xã hội, đồng thời thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước. Vai trò của chi thường xuyên NSNN Chi thường xuyên có vai trò quan trọng trong nhiệm vụ chi của NSNN, chi thường xuyên đã giúp cho bộ máy nhà nước duy trì hoạt động bình thường 12 để thực hiện tốt chức năng quản lý nhà nước, đảm bảo an ninh, an toàn xã hội, đảm bảo sự toàn vẹn lãnh thổ quốc gia.
Thực hiện tốt nhiệm vụ chi thường xuyên còn có ý nghĩa rất quan trọng trong việc phân phối và sử dụng có hiệu quả nguồn lực tài chính của đất nước, tạo điều kiện giải quyết tốt mối quan hệ giữa tích lũy và tiêu dùng. Chi thường xuyên hiệu quả và tiết kiệm sẽ tăng tích lũy vốn NSNN để chi cho đầu tư phát triển, thúc đẩy kinh tế phát triển, nâng cao niềm tin của nhân dân vào vai trò quản lý điều hành của nhà nước. Chi thường xuyên là công cụ Nhà nước thực hiện mục tiêu ổn định chính trị, xã hội, quốc phòng, an ninh, thực hiện các chính sách xã hội, kích thích phát triển và điều tiết vĩ mô nền kinh tế. Chi thường xuyên có tác động trực tiếp đến việc thực hiện các chức năng của Nhà nước về quản lý kinh tế, xã hội, là một trong những nhân tố có ý nghĩa quyết định đến chất lượng, hiệu quả của bộ máy quản lý nhà nước.
Những nguyên tắc cơ bản trong cấp phát, thanh toán chi thường xuyên NSNN Thực hiện nhiệm vụ cấp phát, thanh toán các khoản chi thường xuyên NSNN phải chấp hành nghiêm chỉnh các nguyên tắc cơ bản sau đây: - Tất cả các khoản chi thường xuyên qua NSNN phải được kiểm tra, kiểm soát trong quá trình chi trả, thanh toán. Các khoản chi thường xuyên NSNN phải có trong dự toán NSNN được giao, đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức do cấp có thẩm quyền quy định và được thủ trưởng ĐVSDNS hoặc người được ủy quyền quyết định chi. - Mọi khoản chi thường xuyên NSNN đều được hạch toán bằng đồng Việt Nam theo niên độ ngân sách, cấp ngân sách và mục lục NSNN. Các khoản chi NSNN bằng ngoại tệ, ngày công lao động và hiện vật được quy đổi 13 và hạch toán bằng đồng Việt Nam theo tỷ giá ngoại tệ, ngày công lao động và giá hiện vật do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định.
- Việc thanh toán các khoản chi thường xuyên NSNN qua KBNN thực hiện theo nguyên tắc trực tiếp từ KBNN cho người hưởng lương, trợ cấp xã hội và người cung cấp hàng hóa dịch vụ. Trường hợp chưa thực hiện được việc thanh toán trực tiếp, KBNN thực hiện thanh toán qua đơn vị sử dụng NSNN. - Trong quá trình kiểm soát, thanh toán, quyết toán chi thường xuyên NSNN, các khoản chi sai phải thu hồi giảm chi hoặc nộp ngân sách. Căn cứ vào quyết định của cơ quan Tài chính hoặc quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, KBNN thực hiện việc thu hồi cho NSNN theo đúng trình tự quy định.
Mục tiêu KSC thường xuyên NSNN qua Kho bạc Nhà nước Thực hiện tốt KSC thường xuyên có mục tiêu rất lớn trong việc phân phối và sử dụng có hiệu quả nguồn lực tài chính của đất nước, tạo điều kiện giải quyết tốt mối quan hệ giữa tích lũy và tiêu dùng. Chi thường xuyên hiệu quả và tiết kiệm sẽ tăng tích lũy vốn NSNN cho đầu tư phát triển, thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng bền vững, nâng cao niềm tin của nhân dân vào vai trò quản lý điều hành của Nhà nước, góp phần không ngừng nâng cao đời sống nhân dân, phát triển kinh tế - xã hội. Mục tiêu cơ bản của KSC thường xuyên NSNN là nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn vốn NSNN; không để nguồn vốn của Nhà nước bị thất thoát, lãng phí hoặc sử dụng sai mục đích. Đồng thời qua đó giải quyết hài hòa mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa một bên là Nhà nước và một bên là các chủ thể khác trong xã hội.
Ngoài ra, KSC thường xuyên NSNN còn có các mục tiêu sau: 14 - Đảm bảo các quy trình nghiệp vụ được thực hiện theo đúng chế độ quy định, đảm bảo an toàn tiền và tài sản của Nhà nước.